right|thumb|Latin Volgar, da 'nt le sgrafignure ëd Pompei, a l'era ël parlé dla gent normal ant l'Imperi Roman — motobin diferent dal latin clàssich ch'a dovravo jë sgnor. Latin Volgar (an Latin, sermo vulgaris, "parlé normal") a l'é n'espression dal sust motobin largh, ch'a pija andrinta ij dialèt vernacolar e ij sociolèt dël Latin fin a che sti dialèt, ën ëvnisend viaman pì diferent, a ven-o a esse le prime lenghe romanze, distinsion che për sòlit as fa anviron al sécol ch'a fa IX. Ël latin volgar as ciapa andrinta ëdcò ël tard latin e le doe espression vàire vire as dòvro coma sinònim. As parla ëd Volgar Latin ëdcò an arferiment al parlé vernacolar d'àotri moment ëstòrich, comprèis col Clàssich.

Sta forma parlà ëd Latin a l'era rivà a esse diferenta da 'nt ël Latin Clàssich tant coma prononsia che coma vocabolari e gramàtica. Cheidun-a dle caraterìstiche dël Latin Volgar a l'é nen s-ciairasse anans dj'ùltim temp dl'Imperi. Àotre dë ste caraterìstiche a l'é belfé ch'a-i fusso già da vàire temp ant ël latin parlà, almanch ant soe forme basiletaj.

Còs er-lo ël Volgar Latin? right|thumb|200px|Ël Cantar de Mio Cid (Canson dël mè Cid) a l'é ël prim test ëd na chèich longhëssa ch'a sia rivane an Spagneul, e a marca l'anandiesse dë sta lenga coma entità dëstacà dal Latin Volgar

Ël nòm "volgar" a veul mach dì "comun" e a ven da 'nt ël mòt Latin vulgaris, visadì "comun", ò pura "ëd la gent". "Latin Volgar" a peul esse dovrà con dij sust diferent:

coma variassion anterna dël Latin (basà ansima a 'd fator sossiaj, geogràfich e/ò cronològich) ch'as dëstaca da 'nt la percession literaria clàssica stàndard. Sòn për sòlit a taja fòra la lenga djë sgnor con pì d'istrussion, che contut che 'cò chila a l'abia soe variassion a la resta sempe pì tacà a jë stàndard. coma Latin parlà ëd l'Imperi Roman. Ël Latin Clàssich a rapresenta ij registr literari dël Latin, basà ant sël model dël Grech Literari Antich (donca na sërnìa ëd forme dël parlà). Ël latin ëmnà dai soldà roman ant la Galia, Iberia ò Dacia a l'era pa l'istess che ël latin ëd Ciceron, e a restava diferent anans tut coma vocabolari, e viaman a l'é vnùit diferent ëdcò coma sintassi e gramàtica.L. R. Palmer The Latin Language (repr. Univ. Oklahoma 1988, ISBN 0-8061-2136-X Conforma a sta definission-sì, ël Latin Volgar a restava un parlé e ël Latin Clàssich në scrit, sempe ën tnisend present che le dariere forme dlë scrit literari (ch'a diso "Tard Latin") a l'han peui pijàit n'andi na frisa diferent da ij prim stàndard "clàssich". coma ipotétich cé dle Lenghe Romanze ("Pròto-Romanz"). A resta n'entità nen conossìbila, gavà dontre sgrafignure restà ant sëj mur; a l'era na forma ëd latin ch'a l'avìa avù vàire cambiament formaj e fonétich. Sti cambiament-sì as peulo ipotisesse da 'nt ij cambiament ch'a son restà ant le forme nà da 'nt ël Latin, visadì ij vernacoj Romanz. da na mira anco' pì s-ciassa, l'espression "Latin Volgar" dle vire ës dòvra për andiché ël pròto-Romanz dle Lenghe Romanze Ossidentaj: visadì ij vernàcoj ch'a resto a nòrd e a òvest ëd la Linia La Spessia-Rìmin, an Fransa e ant la penìsola ibérica, con la gionta motobin pòch documentà dij parlé romanz ëd l'Àfrica nòrd-ossidental. Conforma a st'ipòtesi-sì, j'aree italian-a sud-orientala, rumen-a e dàlmata a sarìo dësvlupasse daspërlor. "Latin Volgar" dle vire as dis për descrive un cambiament gramatical ch'as treuva an dij test dël tard Latin. Pr'esempi l'Itinerarium Egeriae dal quart sécol, la conta dla pelerin-a Egeria ëd sò viagi an Palestin-a e ant sël Mont Sìnai; ò pura ij travaj ëd San Gregòri ëd Tours. Butand ën consideran che ij document an Latin Volgar a son motobin rèir, sti travaj-sì a resto motobin pressios për ij filòlogh, dzortut për via dla presensa ëd variassion ocasionaj e eror dë scritura, ch'a smon-o na preuva ëd lòn ch'as dovrava për parlé quand a son stàit ëscrivù.Leonard. R. Palmer, The Latin Language (1954, repr. Univ. Oklahoma 1988, ISBN 0-8061-2136-X)

La pì gran part dle definission dël "Latin Volgar" a lo dà coma parlé, pitòst che coma scrit. A l'é amportant visesse che "Latin Volgar" a resta an tute le manere mach na definission an astrat, pa ch'a sia ël nòm d'un dialèt pitòst che n'àotr. L'espression midema a resta n'anvasion ëd camp anvers a la sociolenghìstica, e ën ëvnisend dovrà a l'ha giutà a fé nasse sta branca sientìfica, ch'a studia le variassion lenghìstiche ën rispet a variàbij sossiaj, e che a l'ha nen ël but ëd buté dij confin precis antra lòn ch'a resta stàndard e lòn che stàndard a l'é nen (pr'esempi, a tira nen a fé na dicotomìa s-ciapà antra Clàssich e Volgar), ma pitòst a vëdde na lenga coma camp ëd variassion possìbij. Da na mira sociolenghìstica, dialetològica ò stòrio-lenghìstica, ël Latin Volgar a peul esse motobin ës-ciairà coma bele che sinònim ëd "variansa lenghìstica dël Latin" (da na mira sossial, geogràfica e cronològica) ch'a lassa fòra ël parlé, ë dzortut lë scrive, djë sgnor con pì d'istrussion. La rason che le definission dël Latin Volgar a resto tant diferente l'un-a da 'nt l'àotra a l'é pro che le diferense che l'espression a ciapa andrinta a resto squasi anfinìe.

Evolussion

Për via che antlora pa mai gnun a l'é pijasse ël bren dë trascrive da na mira fonética ël parlé ëd tuti ij dì, chi ch'a studia ël Latin Volgar a l'ha da felo sensa podej avej n'acess diret al material ëd sò studi. Nòstra conossensa dël Volgar Latin an ven da tre sorgiss prinsipaj: Ël sistema comparativ, ch'a treuva le forme base ch'a son restà ant le fondamenta dle lenghe romanze e che a nòta quand a resto diferente da 'nt ël Latin Clàssich. Vàire gramàtiche prescritive dij temp tard latin, ch'a condano j'eror che ij parlant latin a l'era belfé ch'a fasèisso soèns, e con lòn an diso coma ij parlant latin a dovravo soa lenga. Le drolerìe individuaj e ij dovré nen clàssich, che chèich vira as treuvo ant ij test tard Latin e che 'cò lor, an part, an ësmon-o la lenga parlà da l'aotor.Charles H. Grandgent, An Introduction to Vulgar Latin (Heath & Co., 1907)

Chèich travaj literari ch'a dòvra un registr bass ëd Latin dël perìod Clàssich Latin 'cò chiel an lassa deje na vardà ant ël mond dël prim Volgar Latin. Ij travaj ëd Plàuto e Terensio, ën essend dle comedie con vàire s-ciav për personagi, an ësmon-a chèich prima forma basiletal latin-a; midem a fa ël discors dij libert ant la Cena Trimalchionis ëd Petronius Arbiter.

Ël tèrs sécol as considera un moment che ël vocabolari a l'era antramentr ch'a cambiava (pr'es., equus → caballus "caval", e via fòrt). Ant j'ùltim temp chèich ëstudi, che miraco a l'han da manca d'esse mej finì, a l'han anandià l'idèja che ëdcò la prononsia a l'abia tacà a andé për sò cont, ën ëvnisend viaman pì davsin-a a cole locaj dël dì d'ancheuj; l'esempì pì spetacolar ch'a l'ha fortisse a sarìa stait col dj'anviron ëd Nàpoli.

Për vàire sécoj dapress a la fin dl'Imperi Roman d'Ossident, ël Volgar Latin a l'ha tirà drit a ste-ie aranda a la forma scrita dël Tard Latin, che al dì d'ancheuj i ciamoma Latin Medioeval; quand che ij parlant nativ d'un dij vernacoj romanz a son butasse a sërché dë scrive con na gramàtica e na grafìa corete a l'han sërcà dë felo ën basand-se ansima a le nòrme del latin clàssich. Ste version da studios dël latin, un-a "congelà" ant la codìfica dël Drit Roman fàita sot a Giustinian, e l'àotra dovrà da la Gesia, a son peui fondusse ant un-a sola për efet dël travaj dij copista medioevaj. L'arzultà a l'ha continuà coma lenga scrita e stàndard d'arferiment motobin pì anlà che nen ant l'età ëd mes.

Ël Volgar Latin a l'é dësvlupasse a soa manera an vira provinsa dl'Imperi Roman, viaman rivand a fé nasse le lenghe romanze moderne, piemontèis comprèis. Combin che la lenga ufissial dj'àree romanze a fussa ël latin, ël Volgar Latin a l'é restà parlà da la gent fin a quand le forme locaj a son ëvnuite assé diferente dal Latin përchè ch'as podèissa parlesse ëd na neuva lenga. Comsëssìa, për tant che la diferensa antra scrit e parlà dël ("tard") Latin a la vnisèissa a monté maraman dë pì, për tuta la stòria dl'Imperi e fin ël sécol ch'a fa VIII, a l'é mai formasse un sàot ch'a-i fasèissa ëvnì nen comprensìbij l'un-a con l'àotra. József Herman a dis:József Herman Vulgar Latin (repr. Penn State Press 2000, ISBN 0-271-02001-6

An efet, ël tèrs Concili ëd Tours dl'813, a ij prèive a l'han daje órdin dë prediché an vernàcol — ò ant la rustica lingua romanica (Volgar Latin), ò ant ij vernàcoj germànich — përchè la gent normal ël latin formal a l'era pa pì bon-a a capilo. Ant lë spassi ëd na generassion ij Sarament dë Strasborgh (dl'842), che a buto për ëscrit un tratà antra anvod ëd Carlomagn, Carl ël Plà e Luis ël Tëdesch, a saran pronunsià e scrivù ant na lenga che latin a l'é pì nen. Vardene un tòch d'esempi ambelessì sota: thumb|Estrat dij Sarament

d'ës moment-sì anlà, ij vernàcoj latin an pràtica a ven-o a portesse coma dle lenghe, ën dësvlupand soe nòrme locaj e soe ortografìe daspërlor, e l'espression "Volgar Latin" a chita-lì d'avej ëd sust. Për pì d'anformassion, ch'a varda lenghe romanze.

Fonologìa

Vocaj

Litra PrononsiaClàssichVolgar ăA curta āA longa ĕE curta ēE longa ĭI curta īI longa ŏO curta ōO longa ŭV curta ūV longa y̆Y curta > ȳY longa > æAE œOE auAV > Ch'a varda Alfabet Fonétich Antërnassional për lë spiegon dij sìmboj dovrà. Un cambiament motobin ancreus ch'a l'ha tocà minca lenga Romanza a l'é ël riordinament dël sistema dle vocaj dël latin clàssich. Ël latin a l'ha des vocaj distinte: version longhe e curte ëd A, E, I, O, V, e tre ditongh: AE, OE e AV (quatr conforma a chèich studios che a buta ant ël cont ëdcò VI).

A-i ero ëdcò na version longa e un-a curta dla Y, ch'a rapresentavo ël son ant j'amportassion greche, coste-sì però a l'é belfé ch'a sio rivà a esse prononsià coma anans che l'evolussion dle vocaj roman-e as anandièissa.

An chèich moment dla stòria dl'Imperi, tute le vocaj (gavà la /a/) a l'han tacà a diferensiesse ëdcò për qualità, e nen mach për longhëssa. Cole longhe a son ëvnuite pì sërà, dëmentrè che le curte a vnisìo pì duvèrte. Parej, pr'esempi, a l'é restà , ma a l'é vnùita ; a l'é restà , ma a l'é vnùita ; a l'é restà , ma a l'é vnùita ; a l'é restà , ma a l'é vnùita . Con sossì ël sistema a des vocaj dël latin clàssich, basà ansima a la longhëssa fonémica dle vocaj, a l'é stait arfàit ëd neuv coma sistema andova la distinsion për longhëssa vocal a l'ha përdù soa amportansa fonémica, e la distinsion për qualità (pì ëd precis, për aotëssa vocal) a l'é vnùita pì fondamental.

An efet, ël latin a l'é passà da:

i ī u ū e ē o ō a ā

a:

, , ,

Dapress a lòn, an Ossident ij son longh d', e a son fondusse con coj curt d', e , lòn ch'a l'ha ëmnà al sistema a set vocaj dël Pròto-Romanz-Ossidental. Coma arzultà, pr'esempi, con l'ecession dël piemontèis, ij nòm latin pira "pruss" (frut) e vēra "vèira", a son rivà a fé rima ant la pì gran part dle lenghe derivà: italian, fransèis e spagneul pera, vera; Vej Fransèis poire, voire. Ant la midema manera, ant l'Imperi Roman Ossidental ël latin nuce(m) ("nos", acc. sing.) and vōce(m) ("vos") a son ëvnùit an italian noce, voce, an portoghèis noz, voz, e an fransèis noix, voix. Ës cambiament-sì a l'é nen rivà an rumen (nucă, voce), ò pr'esempi an sardagneul.N. Vincent: "Latin", in The Romance Languages, (M. Harris and N. Vincent, eds., Oxford Univ. Press. 1990, ISBN 0-19-520829-3)

Gavà le lenghe sardagneule, ch'a l'han mantnù la posission dle vocaj latin-e clàssiche (ma a l'han smonune për la stra la longhëssa fonémica), lòn ch'a l'é rivà col Latin Volgar as peul descriv-se con la tàola ambelessì dzora a la man drita.