Chuj (pronunciado: ) é uma língua Maia falada pelo povo Chuj, sendo cerca de 40 mil pessoas na Guatemala 10 mil no Mexico. Chuj junto com as línguas Tojolabal, Mochó, Acateca, Canjobal e Jacalteca ou Popti' forma o ramo ocidental canjobalano-chujeano da família de línguas Maia. A língua Chuj derivou dessas há cerca de 21 séculos.Stzolalil Stz'ib'chaj Ti' Chuj, ALMG, 2007, p.34 Na Guatemala, os falantes de chuj se localizam em três municípios no departamento de Huehuetenango. São San Mateo Ixtatán, San Sebastián Coatán e Nentón. Há um grande índice de conservação de línguas nessa área. Algumas comunidades de Barillas e de Ixcán também falam a língua na Guatemala.
A língua Tem dois dialetos principais, o chuj de Ixtatán e o chuj de San Sebastián Coatán. Influências A língua Chuj foi influenciada pelo espanhol, e os falantes de Chuj tendem a usar palavras dessa língua ou mistures de empréstimo de outras línguas. Estima-se que 70% da língua Chuj seja puramente Chuj. Yumal Skuychaj Tiʼ Chuj, ALMG, 2006, p.234 Existem esforços de conservação e revitalização da língua em San Mateo Ixtatán, por meio de grupos como a Academia de Lenguas Mayas de Guatemala. Fonologia Consoantes + Consoantes Labial Alveolar Palatal Velar Uvular Glotal Nasal Oclusiva Plana Ejectiva Implosiva Africada Plana Ejetiva Fricativa Aproximante Vibrante Vogais + Vogais Anterior Posterior Fechada Meio-Fechada Aberta Ortografia OrthografiaStzolalil Sloloni-Spaxtini Hebʼ Chuj, ALMG, 2007, p. 66 IPA Exemplo Inglês a atz'am sal b ' bʼeyi andar CH chich coelho CH chʼal tópico e Ewi ontem eu ix mulher j junho um k kukay firefly k ' Kʼatzitz lenha eu lolonel palavra m Muito de pássaro n freira pai nh nhab' chuva o OK pé p tapinha casa r retet pica-pau s sak branco t tut feijões t ' brinquedo macio tz tzatz difícil tz ' tzʼiʼ cachorro você unin criança C winak cara x xanhap sapato y yax verde ' ʼOnh abacate A letra 'h' é convencionalmente usada em palavras com vogais iniciais para distingui-las de palavras que começam com oclusiva glótica. Alfabeto As letras que constituem o alfabeto são: a, b', ch, ch', e, h, i, j, k, k', l, m, n, nh, o, p, r, s, t, t', tz, tz', u, w, v, x, y, ' (saltillo).Stzolalil Sloloni-Spaxtini Heb' Chuj, ALMG, 2007, p. 66 Gramática Morfologia da raiz do verbo Abaixo está um modelo para o radical verbal em Chuj. Predicados verbais em Chuj aparecem com um sufixo de status: -a com verbos transitivos e –i com verbos intransitivos. As orações finitas flexionam para Tempo, Aspecto, Pessoa e Número. {| class="wikitable" |+Estrutura Verbo |- ! Tempo / aspecto / humor ! Marcador absoluto ! Marcador ergativo ! Raiz do verbo ! Sufixo de status|- ||tz- |ach- |in- |chel- |aʼ |- | Imperfectivo | 2ª pessoa do sing. absolutivo | 1ª pessoa do sing. ergativo |abraço | transitivo|- |colspan="5"|tzachinchela 'Eu estou te abraçando.' |} Predicados não verbais são palavras não verbais como adjetivos, substantivos, posicionais ou direcionais que atuam como o predicado principal e são semanticamente estativas. Essas construções não flexionam para o aspecto tempo, mas flexionam para pessoa e número. Não há verbos de ligação abertos em Chuj e tais construções são expressas por predicados não-verbais.
|ix Malin kʼaybʼum ix. |top/foc CL Maria professora CL |Maria é uma professora.
|Ay ix hin-nun niwakil ix. |top/foc CL minha mãe gorda CL |Minha mãe é gorda
Chuj é uma linguagem ergativa-absolutiva. O sujeito de um verbo intransitivo e o objeto de um verbo transitivo têm referências cruzadas com um marcador absolutivo, que aparece no radical verbal. O sujeito de um verbo transitivo é cruzado com um marcador ergativo no radical verbal. Pessoa +Marcador de pessoa Marcador ergativo Marcador absolutivo pre-consonantal pre-vocálicá pre-consonantal/pre-vocalica 3ª pessoa singular hin- w- hin- plural ko- k- honh- 2ª pessoa singular ha- h- hach- plural he- hey- hex- 3ª pessoa singular s- y- Ø plural s-... hebʼ y-... hebʼ hebʼ Tempo e aspecto Chuj tem quatro marcadores de Tempo e de Aspecto gramaticais atestados. As cláusulas finitas flexionam obrigatoriamente para o Tempo-Aspecto . +Marcador de Tempo-Aspecto Marcador Significado tz- Imperfeito ix- Perfeito lan Progressivo ol- Prospectivo Classificadores nominais Chuj classificadores nominais representam uma classe fechada de aproximadamente uma dúzia de palavras. Eles especificam o gênero para humanos e o material de base para objetos, como madeira (teʼ) para casas e metal (kʼen) para facas. +Classificadors Nominais ClassificadsorDomínioaʼáguaanhplantaatzʼamsalchanhvinhoixfêmeaiximgrãokʼaktecidokʼenmetallumterranokʼanimalteʼmadeirawajnome masculinowinhmasculino
Classificadores nominais Chuj têm duas funções principais: eles atuam como artigos para substantivos referenciais, e como pronome. Esses têm uma origem lexical, mas passaram por um clareamento semântico e podem, portanto, referir-se a um campo semântico maior do que os nominais dos quais são derivados. Artigos para substantivos referenciais
|Hebʼ winh unin ix-s-loʼ [teʼ manzan] hebʼ winh. |PL CL.MASCcriança PFV-a3s-eat CL.árvore maçã PL CL.MASC | Já os meninos comeram a maçã. Pronouns |Ol-s-lo teʼ ix. |Prosp-b3s-a3s-comer CL.árvore CL.FEM | Ela (Elsa) vai comer (a maçã) Numaração 1 a 10 San Mateo Ixtatán San Sebastián Coatán Juʼun JunStzolalil Sloloni-Spaxtini Hebʼ Chuj, ALMG, 2007, p. 145 Chaʼabʼ Chaʼabʼ/chabʼ Oxeʼ Oxeʼ Chanheʼ Chanheʼ Hoyeʼ Oʼeʼ Wakeʼ Wakeʼ Hukeʼ Hukeʼ Wajxakeʼ Wajxkeʼ Bʼalunheʼ Bʼalnheʼ Lajunheʼ Lajnheʼ Vocabulário Coletadas de San Mateo Ixtatán pat = casa ix = mulher winak = homem unin = criança wa'il = tortilla ixim = milho tut = feijão pajich = tomate k'u = sol nhab' = chuva ik' = vento, ar asun = nuvem Numeração chuj De 1 a 10:San Mateo Ixtatán / San Sebastián CoatánJu'un / JunStzolalil Sloloni-Spaxtini Heb' Chuj, ALMG, 2007, p. 145 Cha'ab' / Cha'ab'/chab' Oxe' / Oxe' Chanhe' / Chanhe' Hoye' / O'e' Wake' / Wake' Huke' / Huke' Wajxake' / Wajxke' B'alunhe' / B'alnhe' Lajunhe' / Lajnhe'
Amostra de texto Um “trava línguas” em Chuj - San Sebastián CoatánNok' Xankatat yet' nok'xe'enYumal Skuychaj Ti' Chuj, ALMG, 2006, p.197'''Xenhxni xekxni xanhxni hinb'eyi Xankatak xanhb' wek' a stixalu Xchi nok' xankat a nok' xe'en, Xwila xwabi, xelab'a to ojinwekla, to jinxekla manhx ojinwekla.''
Bibliografia
Ligações externas Chuj - English Dictionary of the Chuj (Mayan) Language, Hopkins, Nicholas A., 2012 Chuj Talking Dictionary, 2014. Chuj Talking Dictionary. K’ulb’il Yol Twitz Paxil / The Academy of Mayan Languages, Living Tongues Institute for Endangered Languages. Academia de las Lenguas Mayas Chuj em Ethnologue Chuj em Native-Languages Chuj em Talking Dictionary Chuj em Famso.org Chuj em Omniglot.com
Ligações externas Academia de las Lenguas Mayas Chuj – Ethnologue
Chuj Chuj Chuj Categoria:Línguas ameríndias Categoria:Línguas do México Chuj Chuj