A hipótese de uma família linguística Puinave-Macu (ou família linguística Vaupés-Japurá) foi formulada por Paul Rivet e outros pesquisadores desde 1920 e 1925, ao encontrar relações entre as línguas dos macus, como se conhecem vários povos indígenas caçadores-coletores do noroeste da Amazônia, como os hupdë e iuhupde do Brasil e da Colômbia, os nadëb (kabori) e dâw (düw ou kamâ) do Brasil e os kãkwã (cacua o bará makú) e nükâk da Colômbia, com a língua dos Puinave de leste da Colômbia.
Classificação das línguas macus Patience Epps (2005) considera provada a existência do microfilo Nadahup (Macu), no qual estariam as muito relacionadas línguas hupdë e iuhupdë, com 90% de vocabulário comum; dâw com cerca de 75% de vocábulos cognatos com elas e com nadëb, com uma maior separação e maior diferenciação morfológica, mas com 50% de cognatos. Para o resto da família considera que não se tem provado ainda sua relação genética.
Entre as línguas nükák e kãkwã há uma relação muito próxima, e podem-se considerar como um conjunto de relativamente recente separação.
Marie Claude Mattéi Muller, Howard Reid e Paul Henley apresentaram em 1992 sólidas evidencias segundo as quais, a família macu inclui também a língua dos hodï (ou hóti) do sul da Venezuela. O vocabulário com maiores aproximações ao hodï, seria o nükák. Os hodï são caçadores e coletores, culturalmente próximos aos macu.
Joseph Greenberg (1987) agrupou as línguas Puinave - Macu, junto com a família tucano, a catuquina, a huaorani, a ticuna e outras línguas no tronco macro-tucano.
Um diagrama que permite concordar as hipóteses anteriores é este:
Jolkesky & Cabral (2011) Classificação interna da família linguística Vaupés-Japurá segundo Jolkesky e Cabral (2011): Família Vaupés-Japurá Ocidental Puinave Kakua-Nukak Kakwa Nukak Oriental Hup-Dâw Dâw Hup Hupda Yuhup Nadëb Nadëb do Rio Negro Nadëb do Roçado
A família linguística foi proposta por Theodor Koch-Grünberg (1906),Koch‐Grünberg, Theodor. 1906. Die Makú. In: Anthropos, v.1: 877‐906. com a exceção do puinave. Rivet e Tastevin (1925) incluem o puinave nesta família.Rivet, P. & Kok, P. & Tastevin, C. 1925. Nouvelle contribution a l’étude de la langue Makú, in: International Journal of American Linguistics, v.3: 135‐19.
Reconstrução Reconstrução do proto-maku oriental (ou proto-nadahup) (Martins 2005):Martins, Valteir. 2005. Reconstrução Fonológica do Protomaku Oriental. LOT Dissertation Series. 104. Utrecht: LOT Netherlands Graduate School of Linguistics. (Doctoral dissertation, Vrije Universiteit Amsterdam).
Fauna Número Proto-maku oriental Português Nome científico 7 *jɤk rã (sp.) Leptodactylus sp. 10 *pɤ̌ʔ sapo família dos bufonídeos 12 *tâko anta Tapirus terrestris 13 *kakǒc cuandu Coendou prehensilis 14 *pûg cuandu Coendou prehensilis 15 *bẽ̂t cutia Dasyprocta fuliginosa 16 *bĩjã̂w cutia Dasyprocta fuliginosa 17 *k’ac’aʔ cutiuaia Myoprocta pratti 18 *p’ɤg cutiuaia Myoprocta pratti 19 *bẽhẽ̂d jupará Potos flavus 20 *wãc’õk’ jupará Bassaricyon alleni 21 *ʔajôk’ lontra Pteronura brasiliensis 22 *cǐciʔ macaco (sp. de sagüi) Saguinus inustus 23 *ʔoh macaco-barrigudo Lagothrix lagotricha 24 *hêwo macaco-caiarara Cebus albifrons 25 *bã̂jo macaco-caiarara Cebus olivaceus 26 *baɾǐt’ macaco-de-cheiro Saimiri sciureus 27 *p’iɟo macaco-de-cheiro Saimiri sciureus 28 *kũjkũ̌jiʔ macaco-da-noite Aotus vociferans 29 *tûg macaco-guariba Alouatta seniculus 30 *jawâco macaco-prego Cebus apella 31 *ʔẽ̂c macaco uacari-preto Cacajao melanocephalus 32 *k’ûk’oʔ macaco zogue-zogue Callicebus torquatus 33 *cɯp’ɯx morcego Desmodus rotundus 34 *wɤb morcego Desmodus rotundus 35 *c’aʔwã̂ji mucura Didelphis sp. 36 *jãʔã̌b onça Panthera onca 37 *paʔ paca Agouti paca 38 *tohbẽt porco Tayassu pecari, Tayassu tajacu 39 *cûh quati Nasua nasua 40 *jõd tamanduá Myrmecophaga tridactyla 41 *xûd tamanduá Myrmecophaga tridactyla 42 *bɯ̌g tamanduá Myrmecophaga tridactyla 43 *jêwo tatu-galinha Dasypus novemcinctus 44 *wêciʔ tatu-galinha Dasypus novemcinctus 45 *ʔõ̌k’ tatu-canastra Priodontes maximus 46 *bõhõjc’ǎh veado-catingueiro Mazama gouazoubira 47 *bõhõjhɤ̃w veado-mateiro Mazama americana 53 *tawêto pássaro (genérico) Columbina minuta 54 *jâbo araçari Pteroglossus sp. 55 *k’ɤɾɤ̂c’ araquã Ortalis motmot 56 *jǎk’ araracanga Ara macao 57 *k’aʔɾoʔ araracanga Ara macao 58 *kawet’ arara-vermelha Ara chloroptera 59 *c’ǐp beija-flor família dos troquilídeos 60 *cuguʔ beija-flor família dos troquilídeos 61 *pɤpɤp coruja gênero Otus 62 *wôɾ coruja gênero Otus 63 *kujûjuʔ cujubim Pipile pipile 64 *moh garça família dos ardeídeos 65 *c’ǔb gaturamo Euphonia laniirostris 66 *wîʔ gavião-real Harpia harpyja 67 *jêco jacu Penelope jacquacu 68 *t’ûp japu-de-bico-encarnado Gymnostinops 69 *t’ûc’uʔ maitaca Pionus menstruus 70 *hôh inambu-galinha Tinamus guttatus 71 *bõ̂h inambu-serra Tinamus major 72 *c’ojoʔ papagaio-moleiro Amazona farinosa 73 *wẽh pomba-galega Columba cayennensis 74 *c’ûp’ rouxinol Icterus chrysocephalus 75 *cahk’weto tucano Ramphastos sp. 76 *wãʔ urubu Coragyps atratus 77 *tǔd urumutum Nothocrax urumutum 90 *c’axã̂b caranguejo gênero Trichodactylus 91 *cohoh caranguejo gênero Trichodactylus 92 *cõhõ̂b caranguejo gênero Trichodactylus 96 *cǒt lombriga Ascaris lumbricoides 335 *xogoʔ borboleta Morpho sp. 350 *hǔt’ formiga-saúva (sp.) (comestível) 351 *wɤk’ formiga-saúva (sp.) (comestível) 360 *wîwo tocandira Paraponera clavata 412 *t’ob acará (sp.) família dos ciclídeos 413 *xot aracu (sp.) família dos anostomídeos 414 *c’âʔi arraia Potamotrygon sp. 415 *t’ok’ jeju (sp.) Erythrinus sp. 416 *c’og muçum Synbranchus marmoratus 417 *jâc’ peixe-boi Trichechus inunguis 418 *joʔogoʔ piaba (sp.) 419 *c’ap’ut poraquê Electrophorus electricus 420 *pǒj surubim Pseudoplatystoma fasciatum 421 *ʔõ̌ʔ tambuatá Hoplosternum littorale 422 *p’ôj traíra Hoplias sp. 476 *bĩ̂c jabuti Geochelone denticulata 477 *bãtuk’ jabuti Geochelone denticulata 478 *ʔow calango (sp.) Tropiduridae sp. 482 *p’ǎwo jararaca Bothrops sp. 483 *tɤghĩ̌jo jararaca Bothrops sp. 485 *xâgi surucucu Lachesis muta
Flora Número Proto-maku oriental Português Nome científico 530 *ʔewêk’o cipó-de-imbé Philodendron imbe 532 *tuʔ coca Erythroxylum coca 533 *c’akot’ embaúba Cecropia sp. 534 *p’ôh embaúba Cecropia sp. 535 *cɯ̂p embira família das anonáceas 536 *cěh embira família das anonáceas 537 *p’ɤ̂w escorrega-macaco Peltogyne paniculata 538 *p’ɤ̂h sorva Couma sp. 539 *hũ̂t tabaco Nicotiana tabacum 540 *t’ûc timbó (genérico) plantas ictiotóxicas 541 *p’op’ tururi Sterculia sp. 552 *ʔagi fruta (genérico) 553 *jôj abacaxi Ananas sativus 554 *bãwã̌t’ abacaxi Ananas comosus 555 *cěɾeʔ banana Musa sp. 556 *pɯhɯ̌t banana Musa sp. 557 *pãdã̌ɾaʔ banana Musa sp. 558 *jãhãb caju Anacardium sp. 559 *buhuh cucura Pourouma cecropiifolia 560 *taɾapǔʔ cucura Pourouma cecropiifolia 561 *piʔ ingá Inga sp. 562 *bĩ̂d ingá Inga sp. 563 *dôgo ira-pixuna Coccoloba pixuna 564 *jawak’o japurá Erisma japura 565 *bãʔo ucuqui Neea sp. 566 *bãdãk’ açaí Euterpe sp. 567 *wakwǒh bacaba Oenocarpus sp. 568 *cawîbo bacaba Oenocarpus sp. 569 *c’âk’o buriti Mauritia flexuosa 570 *poj caranã Mauritia sp. 571 *wako patauá Oenocarpus bataua 572 *c’ɯ̂w pupunha Bactris gasipaes 573 *jɤ̌ʔ pupunha Bactris gasipaes 574 *ʔĩ̌do cará Dioscorea sp. 575 *c’ãh cará Dioscorea sp. 576 *pɤp’ɤʔ cogumelo (sp.) 577 *jâk’ mandioca Manihot utilissima 578 *kow pimenta Capsicum sp. 579 *pôh pimenta Capsicum sp. 580 *hɤ̂w urucum Bixa sp. 590 *dãb veneno Strychnos sp.
Comparações Comparação lexical interna (Rodrigues 1986):Rodrigues, Aryon Dall'Igna. 1986. Línguas brasileiras: Para o conhecimento das línguas indígenas. São Paulo: Loyola. (PDF)
Português Yahúp Húpda Nadêb Dou dente tâgn tâgn tâgn togn orelha bu’uitòk bò’tòk nãbui kumaẽ pele bò’òk bòk byh byg mão põh dèpũh mõh xoup pedra paih paih pâ paas sol wèrhò wèdòh papỹi hotybm onça iã’am iã’am ’awad iampy peixe hõp hop tahỹb hãp piolho nèm nèm nam âunèm machado mom mom mym mam rede iagn iagn iagn ièg flecha ki’ig mũh k’âtoi bitog casa mõi mõi tòb tob
Algumas semelhanças lexicais entre o Proto‐Vaupés-Japurá Oriental (Proto-Makú Oriental) e o Proto‐Tupí (Jolkesky e Cabral 2011):Jolkesky, Marcelo; Ana Suelly Arruda Câmara Cabral. 2011. Desvendando as relações entre Tupí e Vaupés-Japurá. Encontro Internacional: Arqueologia e Linguística Histórica das Línguas Indígenas Sul-Americanas. Brasília, 24 a 28 de outubro de 2011.
Português Proto‐Vaupés-Japurá Oriental Proto‐Tupí arara *kˀaʔroʔ (araracanga) **karu arco *karabaʔ **arjapˀat arrancar *ʔakˀoʔ (arrancar) **ʔok (tirar) azedo *kˀǐji *kãj̃ (Proto-Tupari), *aj (Proto-Tupi-Guarani) barro *tũ̌ʔ (solo) **tˀup buraco *kôt **kʷat carrapato *kˀawarɨ̂pˀ **kɨpʷerip casa *top **tˀap (teto) cavador, cajado *dɨtˀ (toco de pau) **cɨt céu *wɤ̌ʔ (céu) **ɨpʷa (alto) chifre *cã̂dãˀ **atjã cipó *cɨ̂p ‘embira’; *jub **icˀɨpo cobra wɤːj (Nadeb) **moj, **mpoj cobrir *cˀɤʔ **atsoʔi comprido *row **arapʷ contar *dɔ̃‐ (contar) **‐enõj descansar *jati ‘deitar no chão’; *jet (Proto-Nadahup, sentar/deitar no chão) **kjet (dormir) dia *ʔatˀɨpˀ **ʔat entrar *jěho (voltar, entrar) **ejkje estar em pé, levantar‐se ʔɯ́b (Daw), jɨ̃p (subir, Hupda) **am ficar em pé **jaŋ fino, comprido, profundo *câpo; *cɨ̂p **cˀɨp ‘fino, fundo’ fio, linha *tito **ɨruru fogo, madeira *cˀã̂to (cerne da madeira) **atjat fruta *ʔaɡi **ʔa irmã *ʔãj jacaré *wɨ̌ʔ lavar cok (Kakwa) **atsukˀ (tomar banho) lua *wedhoh **wacɨ mandioca *jâkˀ **ʔek mão *bõ̌h (braço) **po, **mpo moer *tokˀ (Proto-Nadahup) **tsˀok morcego *cɨpˀɨx **cˀɨpe morder *jaʔwaʔ (mastigar) **cukˀu morder, comer, mastigar *kˀəc (morder) **akarj noite *cˀebo **tjɨm nome *xâto **et orelha *napˀûj **apɨ osso *kˀêɡ, *kˀêɡeʔ **kaŋ ovo, semente *tɨ̂p(o) (Proto-Nadahup, ovo), *tɨb (semente, Proto-Nadahup) **tˀ‐upiʔa pai *ʔîpo (Proto-Nadahup) **tˀ‐up pegar *cˀêkˀo (roubar) **pɨtsɨk (peɡar) peito *pûd **potiʔa peixe *hã̂po pele *pˀɨk **pit pênis *tɨb **tsʔapa pescoço *ʔõɡõʔ (garganta) *oɡwotkɨp (Proto-Tupari) piolho *dã̂bi, *dɛ̃̂b pousar, deitar, estar deitado *ʔowopˀ **wup (deitado) pulga [nˀan]ɡʔɔ́b (Hupda), [cɨ]ɡab (Juhup) **ŋkɨp (piolho) quente *juʔ **akjup rosto *wôh (bochecha) **epʷa tomar banho *cˀõb **atsoᵐp umbigo *pûc **pɨrju urina *ciʔ (urinar) **tˀɨ vento *bahûto vir *wɨtˀ (chegar) **wut
Ver também Línguas chapacuras#Comparações lexicais Línguas catuquinas#Comparações lexicais Línguas harákmbet#Comparações lexicais Línguas arauás#Comparações lexicais Línguas yanomamis#Comparações lexicais
Bibliografia
Cathcart, Marylin 1979: "Fonología del Cacua", Sistémas Fonológicos Colombianos vol.IV, p.p. 9-45; ILV; Editorial Townsend, Lomalinda (Meta). Caudmont, Jean 1954: "Fonología Puinave", Revista Colombiana de Antropología 2: 265-293. Bogotá. Epps, Patience 2005. A Grammar of Hup. Ph. Dr. diss. Charlottesville: University of Virginia. Erickson, Timothy y Catherine Groth Erickson 1993: Vocabulario Jupda - Español - Portugués. Paul S. Frank, redactor. Editorial Alberto Lleras, Santafé de Bogotá D.C.- Giacone, Antonio 1962: Pequena gramática e diccionário português Ubde-Nehern ou Macú. Tipografía Salesina, Recife - Brasília. Girón Higuita, Jesús Mario 1999: "Tono y Palabras en Puinave"; Congreso de Lingüística Amerindia y Criolla; Memorias 6: 97-114. Universidad de los Andes-CCELA, Bogotá. 2004: "Recuperación de cantos de baile de la etnia puinave del Departamento del Guainía". Serie Tradiciones orales colombianas, Universidad de los Andes-CESO-CCELA, Bogotá. Greenberg, Joseph H. 1956: "The general classification of Central and South American languages"; Men and cultures. Selected papers of the 5th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences: 791—794. Anthony F. Wallace ed. University of Pennsylvania Press, Philadelphia, 1960. 1987: Language in the Americas. Stanford University Press, CA.-