A língua guiláqui, guilaqui ou gilaki, é um idioma caspiano, falado pelos guiláquis. Está classificado dentre as línguas iranianas do noroeste e falada na província de Guilão, Irã.Coon, "Iran:Demography and Ethnography" in Encyclopedia of Islam, Volume IV, E.J. Brill, pp. 10,8. Excerpt: "The Lurs speak an aberrant form of Archaic Persian" See maps also on page 10 for distribution of Persian languages and dialectKathryn M. Coughlin, "Muslim cultures today: a reference guide," Greenwood Publishing Group, 2006. p. 89: "...Iranians speak Persian or a Persian dialect such as Gilaki or Mazandarani" O guiláqui é muito relacionado à língua mazandarani, havendo muita similaridade entre seus vocabulários.
Dialetos A língua apresenta três dialetos. Os falantes dos dialetos ocidental e oriental estão separados pelo Rio Sefid Guiláqui ocidental Guiláqui oriental Galeshi (nas montanhas).
Comparações Exemplo de possessivo (Subst.-subst.): em guiláqui ocidental: məhin zakan (Filhos de Mæhin) (Bæče-ha-ye Mæhin em língua persa), Baγi gulan (Jardim de flores) (Gol-ha-ye Baγem Persa. Em guiláqui oriental: Xirsi Kuti (filhote de urso) (Bæč-e Xers em persa). Exemplo de modificação por adjetivo: em guiláqui ocidental: pilla-yi zakan (criança grande), Surx gul (flor vermelha). Guiláqui oriental: Sərd aw (água fria) ( em Persa), kul čaqu (faca afiada) (čaqu-ye Tizem persa).
Amostra de vocabulário Guiláqui Português Persa Persa transliterado dim rosto روی/چهره ruy/čehreh zäy bebê/criança کودک/بچه kudak/bačeh baba avôr پدربزرگ pedar bozorg zəmat tempo زمان zamān mərdə per pai do marido پدرشوهر pedar šohar kerk/murgh galinha مرغ خانگی morgh xānegi gäb vaca گاو gāv buĵor / jor para cima بالا bālā roĵä/kiĵi/setarə estrela ستاره setāreh kor/kiĵä/kilka/läku menina دختر doxtar rey/rikä/ri menino پسر pesar putär formiga مورچه murčeh siftäl=garzak abelha زنبور zanbur piča gato(a) گربه/پیشی gorbeh/piši nesä sombra سایه sāyeh vargadån pendurar آویزان کردن/آویختن āvixtan/āvizān kardan pilə=pila grande بزرگ bozorg zak/zay criança بچه bačeh per pai پدر pedar kåråš=kereš escrever no solo کشیدن به دنبال be donbal kešidan fuduštån chupar مکیدن makidan vastån apetite ou desejo اشتها و میل eštehā o meyl šondån gotejar de líquidos ریختن مایعات rixtan-e māyeāt lisk lúbrico ليز / سور liz/sor kərč frágil ترد و شکننده tord o šekanandeh där árvore دار و درخت dār o deraxt malĵå, čičini pardal گنجشک gonješk bušu ir برو boro fegir tome com as mãos بگیر begir fegir or fengir não tome com as mãos نگیر nagir purd ponte پل pol si pedra, montanha کوه و سنگ kuh o sang kenes toque تماس tamās morghanə ovo تخم مرغ toxm-e morgh lanti serpente مار mār picha gato گربه gorbeh kəlach corvo کلاغ kalāgh gərmalət pimenta فلفل felfel pamador tomate گوجه فرنگی gojeh-ye farangi vatərkəssən explodir ترکیدن terkidan šime šin para ti برای شما barāye šomā mi šin para mimبرای من barāye man kiškazay frango جوجه jujeh vərza boi گاو نر gāv-e nar leše vaca گاو ماده gāv-e māddeh jir / bijir para baixo پائین pā'in luchan piscar چشمک češmak bəjar plantação de arroz مزرعه برنج mazra'e-ye berenj vachukastan subir, escalar بالا رفتن bālā raftan
Comparação com Curdo Guiláqui Português Curdo zay/zak bebê/criança zarok ĵor para cima jor/jûr kiĵa/kilka menina kîj daar árvore dar bošu ir biçe purd ponte pird zama noivo zawa kaft derrubar keft/kewt
Fonologia O guiláqui tem as mesmas consoantes do persa, mas as vogais diferem. Aqui temos uma tabela com a correspondência para o guiláqui ocidental de Rasht , variante usada: Guiláqui Persa Exemplo (guiláqui) , / ə , (talvez alofônico) , / /
Consoantes +Consoantes guiláqui labialalveolarpost-alveolarvelarglottal oclusivas surdas oclusivsa sonoras fricativas surdas fricativas sonoras nasais líquidas , glides
Escrita A língua guiláqui usa a escrita árabe com 48 letras e diacríticos[https://www.omniglot.com/writing/gilaki.htm Escrita árabe para guiláqui conf. Omniglot.com, sendo 13 com função de vogais.
Verbos O sistema de verbos em guiláqui é muito similar ao da língua Persa. Todos os infinitivos terminam em -tən/-dən ou em -V:n, senso V uma vogal longa (da contração do original *-Vdən). A raiz do presente é usualmente relacionada ao infinitivo e a raiz do passado é simplesmente o infinitivo sem -ən ou -n (no caso de raízes com vogal).
Presente A partir do infinitivo dín, "ver", toma-se a raiz do presente - din-. Indicativo Adicionam-se terminações de pessoa à raiz. Singular Pluraldinəm diním(i)diní diníd(i)diné diníd(i)
Subjuntivo O presente do subjuntivo é formado pelo prefixo formed with the prefix bí-, bú-, ou bə- (depende da vogal da raiz) adicionado ao presente do indicativo. O /e/ final se neutraliza emo /ə/na 3ª do singular e no plural falta sempre ol /i/ final. Singular Pluralbídinəm bídinimbídini bídinidbídinə bídinid A forma negativa desses dois “presentes” é formada do mesmo modo, porém com um n- em lugar de b- no subjuntivo. Passado Pretérito De xurdən, "comer", toma-se a raiz perfeita xurd. Essa é adicionada a finais pessoais não acentuados e o prefixo não acentuado b- prefix (ou acentuado n- para negação): Singular Pluralbuxúrdəm buxúrdim(i)buxúrdi buxúrdid(i)buxúrdə buxúrdid(i) Imperfeito O imperfeito é formado como o que era originalmente o sufixo -i: xúrdim xúrdim(i)xúrdi xúrdid(i)xúrdi xúrdid(i) Mais que perfeito O mais que perfeito não é simples, é uma parafrase formada pelo verbo bon, "ser" mais o particípio passado, o qual é formado pela raiz do perfeito + ə (assimilado para ser i ou u). A acentuação pode cair na última sílaba do particípio ou mesmo na própria raiz: Singular Pluralbuxurdə bum buxurdə bimbuxurdə bi buxurdə bidbuxurdə bu buxurdə bid
Subjuntivo Uma curiosa inovação do guiláqui ocidental é o passado subjuntivo, formado pelo (artificial) imperfeito de bon+ particípio passado: Singular Pluralbidé bim bidé bimbidé bi bidé bidbidé be/bi bidé bid Essa forma é encontrada em “protasis” e “apodosis” de condições irreais: mən agə Əkbəra bidé bim, xušhal bubosti bim, "Se eu tivesse visto Akbar, eu teria sido feliz.". Progressivo Há duas construções perifrásicas muito comuns. Do infinitivo šon, "ir", temos: Presente progressivo Singular Pluralšón darəm šón darimšón dari šón daridšón darə šón darid Passado Progressivo Singular Pluralšón də/du bum šón də/di bimšón də/di bi šón də/di bidšón də/du bu šón də/di bid
Verbos compostos Há muitos verbos compostos em guiláqui, cujas formas diferem ligeiramente dos verbos simples. O mais notável disso é que bV- nunca leva prefixo na raiz e o prefixo negativ nV-pode funcinar como um infixo -n-, aparecendo entre o prefixo e a raiz. Assim, de fagiftən, "atingirt", chegamos ao presente do indicativo fagirəm, mas ao presente subjunctivo fágirəm, sendo o negativo de ambos faángirəm ou fanígirəm. O mesmo vale para as formas negativa dos tempo passados: fángiftəm ou fanígiftəm.
Substantivos, casos O guiláqui usa uma combinação de sufixos quasei-caso e postposições para fazer a função que muitos particípios e preposições fazem em Persa e nas línguas europeias.
Casos Há essencialmente três "casos gramaticais" em guiláqui, o nominativo (sem nenhuma “marcação”), o genitivo e o acusativo. A forma acusativa é muitas vezes usada para expressar um simples objeto indireto, além do objeto direto. Um substantivo no Genitivo vem sempre antes do substativo modificado.. Esses "casos", assim como em língua Persa (“ra”), são simplesmente partículas.
Substantivos For the word "per", father, we have:
Singular PluralNom per peránAcu pera peránaGen perə peránə O Genitivo pode mudar para -i, principalmente diante de certas postposições. Pronomes A 1ª e a 2ª pessoas apresentam formas especiais: Singular PluralNom mən amánAcu məra amánaGen mi amí Singular PluralNom tu šumánAcu təra šumánaGen ti šimí Os pronomes da 3ª pessoa (demonstrativos) são regulares: /un/, /u.ˈʃan/, /i.ˈʃan/
Postposições With the genitive can be combined many postpositions. Examples: Guiilaqui Portuguêsre parahəmra comĵa tanto, do que (comparações)mian emĵor sobreĵir sobru no alto de Os pronomes pessoais têm formas especiais com "-re": mere, tere, etc.
Adjetivos Os adjetivos guiláqui vêm antes do substantivo modificado e podem apresentar terminação de "caso genitivo" -ə/-i, mas não concordam com os substantivos modificados.
Notas
Bibliografia Christensen, Arthur Emanuel. 1930. Dialect Guiläki de Recht [The Gilaki dialect of Rasht]. In Contributions à la dialectologie iranienne. Series: Kgl. danske videnskabernes selskab. Historisk-filologiske meddelelser; 17, 2. (translated into Persian 1995) Purriyahi, Masud. 1971. Barresi-ye dastur-e guyesh-e Gilaki-ye Rasht [A Grammatical Study of the Gilaki dialect of Rasht]. Dissertation, Tehran University. Sartippur, Jahangir. 1990/1369 A.P. Vižegihā-ye Dasturi va Farhang-e vāžehā-ye Gilaki [Grammatical Characteristics and Glossary of Gilaki]. Rasht: Nashr-e Gilakan. Dictionary. Shokri, Giti. 1998. Māzi-ye Naqli dar Guyeshhā-ye Gilaki va Mazandarāni [Present perfect in Gilani and Mazandarāni Dialects]. Nāme-ye Farhangestān 4(4(16)):59–69. (quarterly journal of Iranian Academy of Persian Language and Literature) Article abstract in English. Referências externas
Database de Informações Científicas do Centro Acadêmico Iraniano para Educação, Cultura e Pesquisa Ethnologue - Gilaki de gravação de som em Gilaki Nome de Peixes – Gilaki e Persa Dicionário de of Gilaki (Dialeto de Lahijan) Poetas e Poesia Gilaki Weblog Gilaki Weblog – palavras em Gilaki Gilaki Digital Scripture in Audio, Video and Print - de GilakMedia.com Database da língua Gilaki – online Dictionary - Social-media to build a community Gilaki em Omniglot.com Iranica Online – Gilaki
Categoria:Línguas iranianas do noroeste Categoria:Línguas do Irão