O Lakondê é uma língua indígena brasileira da família Nambikwara, falada no estado de Rondônia.Camargo, Jonathan de Paula. 2020. Os neologismos como um processo de resistência: observações linguísticas na comunidade Wakalitesu - Aldeia Três Jacus. Mestrado, Universidade Federal de Mato Grosso. (PDF)Rodrigues, Aryon Dall'Igna. 1986. Línguas brasileiras: Para o conhecimento das línguas indígenas. São Paulo: Loyola. (PDF)

Em 2001, há apenas uma falante, Tereza Lakondê, em Vilhena (RO).

Vocabulário Vocabulário Lakondê:.

Português Lakondê abacaxi kaˈkah-ˈtoh-kaˈnĩ abanador kauˈa̰ĩn-kaˈloh abanar kauˈa-ˈlen-nih-ˈtãn abelha ˈtoh-ˈtah-ˈte abelha amarela ˈah-ˈte abelha bujuí ˈdeh abelha jati ˈwaih-ˈtah abelha mandaguari ˈiauh-ˈtah abelha mandurizinha ˈtoh-ˈnain abelha que corta cabelo, tipo de waˈleʔ-ˈkih-ˈte abóbora kou.ˈein.ka.ˈnĩ abraçar (um ao outro) jeˈlaʔ-ˈhiʔ-tah-ˈtãn açafrão ˈsihka-ˈnaih açaí ˈwaiʔ-kaˈnĩ-ˈte acuri ˈlo̰ʔhũn-ˈtah-kaˈnĩ açúcar do branco toʔ-han-nãun água de beber ˈnankah-ˈtuh aldeia ˈta-hoˈloʔ-nauh-ˈte algodão ˈkun-ˈte amanheceu ˈnan-nih-ˈtãn amendoim ˈwaih-kaˈnĩ anoiteceu taˈnah-ˈtãn-na anta ˈnoʔ-ũn-ˈtah aranha, tipo de ˈnah-ˈte arara amarela ˈlauhtau-sehˈteh-hoh-ˈte arara vermelha ˈlauhtau-ˈwaun-hoh-ˈte ararinha kaˈkaih-ˈte araruta jaiˈla̰uh-ˈte arco ˈhun.kah.ˈte areia branca sinˈkin-ˈhãn-ˈtũn aroeira ˈhihten-ˈtah arroz sinˈkih-min-kaˈnĩ arroz do mato sinˈkih-dah-kaˈni asa anukoʔ-ĩʔ-naun asa branca keiˈuh-ˈte assobiar iuˈauʔ-tih-ˈtan azedo (“está azedo”) ˈkah-ˈtãn-ta bacural keiˈauh-ˈte balaio hau-ˈauh-ˈte banana keˈlih-ˈte barata grande kaˈloun-ˈtah-ˈte barata pequena kaˈloh-ˈweiʔ-ˈnauh-ˈte barbatimão ˈhih-teh-ˈtah barro branco woˈlon-ˈnãun barro preto sinˈkih-toh-- ˈtũn barro vermelho sinˈkĩh-ˈwaun-ˈtũn batata ˈmin-kaˈnĩ beija-flor suˈnũn-ˈte beijo nanˈtṵn-ˈkaʔ-tah-ˈtãn besourinho, tipo de waˈsah-ˈte besouro-tesoureiro grande ˈtuiʔ-ˈkah-ˈte bicho ˈnon-ˈte boca ˈwa̰i-ṵ-ˈnãun boi nasaˈlan-kah-ˈte bonito ˈmũn-ˈtãn-ta borboleta kamaˈmah-ˈte braço ˈã-ˈnũn-kah-ˈnãun braço de bicho ˈã-ˈnuhka-ˈnaun breu ni-kaˈnĩ brigar ˈhei-ˈtãn buraco ũ-ˈwḛin-ˈnãun buriti ˈhein-ka.ˈnĩ-tah-ˈtãn cabaça woˈlouh-ˈte cabeça ˈwaiʔ-kaˈnĩ-nãun cabelo ˈwa-nan-ˈkih-ˈte cacau wohˈloun-kaˈnĩ cachorro ˈwain-ˈte cachorro do mato ˈwain-ˈtah café toˈtau caititu keiˈain-ˈte caju ˈmãin-kaˈnĩ camarão nasaˈsḭʔ-ˈte caminho teih-nãun campo hoˈloʔ capim d'água kaˈlo̰h-ˈte capim-navalha, tipo de capim kaˈkaʔ-ˈteh-ˈte capim-sapé sinˈkin-ˈte cará ˈhaʔ-kaˈnĩ caramujo d'água woˈlo̰n-kaˈnĩ caranguejo ˈain-ˈkoun-kaˈnĩ carne ˈĩ-ˈsiʔ-son-tãn carvão ˈhin-kahˈlaʔ carrapicho nanˈkan-kaˈnĩ casa ˈsih-ˈte casar tṵnʔ-ˈten-nih-ˈtãn casca ˈĩ-kaˈloh castanha, fruto da castanheira waˈnaʔ-kaˈnĩ castanheira waˈnaʔ-kan-ˈkah-ˈte caxinguelê kaˈnĩn-ˈte cera, resina ˈjain-ˈte cerejeira ˈwa̰ih.ˈte chicha naˈhoh-ˈte chifre de bicho ˈã-nasaˈlan-kah-ˈte chuva ˈmih-tãn cidreira ˈpunʔ-ˈtãn-ta cigarra kiˈkihˈte cipó-do-campo ˈkṵ̃n-ˈde cobra ˈtḛh.te cobra cascavel keˈlih-waˈla̰h cobra-cinta ˈtḛh-saˈlaʔ-saˈlaʔ cobra coral saˈmãn-ˈtḛh cobra jibóia ˈe-ˈhḭ̃n-ˈte cobra sucuri ˈtḛh-ˈtah coco da bacaba ˈwein-kaˈnĩ-ˈte cogumelo ˈkaihti-ˈteh-ˈte colar jaˈliʔ-ˈkah-ˈte comer ˈwih-ˈtãn-ta congoró wolaˈlai-hĩn-ˈte cordão de algodão ˈkũn-kan-ˈteh coró ˈjaun-ˈte coró grande ˈjaun-ˈlo̰n-ˈte coruja hoˈhoʔ-ˈhũn cotia ˈtun-ˈte couro u-ˈmĩn-ˈte criança recémnascida nanˈpan-hũn-ˈte cupim kaˈmãun-kaˈnĩ dente ˈwa̰i-wih-ˈnãun derrubar tauhˈtãun-ˈtãn dor de cabeça ˈnin-ˈlaun-tah-ˈtãn dormir ˈṵn-tah-ˈta̰n duro (“está duro”) ˈkãn-ˈtãn-na embira taˈleh-ˈte enxada koʔ-ˈhĩn-ˈte escorpião jeˈjauʔ-ˈhũn-ˈte espinho ˈkihti-ˈkah-ˈte falar bonito ˈmon-ˈsei-tah-ˈtãn farinha ˈlin-ˈnauh-ˈte fava kaˈmah-tun-ˈtan-kaˈnĩ febre ˈnãn-ˈtãn-ta feijão koˈmaʔ-kaˈnĩ ferrão de arraia ĩnˈkin-ˈte filha ˈweiʔ-ˈwa̰i-ˈnãun filho ˈweiʔ-ˈnauh-ˈte flecha ˈauh.ˈte flor ˈĩ-ˈhonʔjauh-ˈtãn flor com caroço ˈĩ-kaˈnĩ-jauh-ˈtãn fogo, fogueira ˈeʔ-ˈkah-ˈte folha iˈta̰n-ˈte folha de veneno ˈnã̰n-̃te folha de mandioca sinˈtin-ˈta̰n-ˈte folha de mandioca braba lin-ˈta̰n-ˈte formiga barrigudinha saˈmain-kaˈnĩ formiga cabeçuda ˈkain-ˈte fraco (estou fraco) nuˈkãn-tah-tˈãn frio ˈlih-ˈtãn-ta fruta ˈsoun-kaˈnĩ fruta verde (não madura) kaˈkaun-ˈtãn-ˈta fruto da gameleira jelun-kaˈloh gafanhoto sonˈkṵn-ke-ˈtah galinha kaˈlaʔ-kaˈlah-ˈte gambá iuˈan-ˈtah garça wanˈkan-ˈte gavião ˈhaun-ˈte gavião pequeno ˈkoʔ-kaˈnĩ gavião real ˈkoʔkan-tah-ˈte gralho kaˈkaʔ-ˈhũn grilo koˈlon-ˈte gordura ˈã-hãˈniʔ-ˈte homem branco keiˈaunkaʔ-hãn-ˈnauh-ˈte homem índio e.ˈhĩn.ˈte homem preto keiˈaunkaʔ-ˈtoh-ˈte inimigo ˈniʔ-ˈseinʔ-to-ˈtãn-ta itaúba ˈlo̰h-ˈte jaboti ˈkũn-ˈte jacá taˈlan jacamim, ave tuiˈau jacaré kei.ˈan.ˈte jacu tuˈmuh-ˈke jaó tanˈtãʔ-ˈhũn-ˈte japolão, pássaro ko.ˈloun.ˈte jatobá ui.ˈan.ˈte lagarta de coqueiro ˈjaik-ˈnah lagarta pequena nanˈkãn-ˈde lagarto, tipo de nanˈkãn-ˈtah lagarto, tipo de ˈnuhte-ˈtah lagarta, tipo de waˈwain-ˈna̰h lama kaˈma̰n-ˈte lenha ˈnih-ˈte língua ˈwa̰i-uˈhein-ˈnãun lombriga, minhoca juˈjun-kah-ˈte lontra naˈhoʔ-wain-ˈte lorão, tipo de ave ˈaun-ˈtah lua ˈen.ˈte macaco cuxiú ˈkṵ̃n-ˈte macaco da noite ja̰u-ˈnauh-ˈte macaco do dia ˈkḭʔteh-ˈte macaco irara ˈun-kah-ˈte macaco prego ˈhoh-ˈte machado ˈḛh-ˈte macuco ˈoh.ˈte madeira de bacaba ˈwein-ˈkah-tah-ˈtãn madeira de tucumã jaiˈlaun-ˈkah-tah-ˈtãn maduro (“está maduro”) kuh-ˈtãn-ta mãe ˈta-ˈna̰h-ko mandioca sihˈtin-ˈtũn mandioca braba ˈlin-ˈnain-kah-ˈte mandioca d'água ˈlin-keiˈãnʔ-ˈtain mão ˈwa̰i-ˈhin-ˈnãun mão de pilão ˈnuʔ-sanai-ˈke maribondo ˈan-ˈte maribondo rajado ˈna̰ih-ˈte maribondo, tipo de aˈloʔ-ˈhũn marido ˈta-wih-ˈtain-koh mata tauˈein-nauh-ˈtãn medo (de bicho/coisa) ˈhinʔ-ta milho kei.ˈah.ˈte mole (“está mole”) taˈtanʔ-ˈtãn-ˈta mulher tenˈhĩnˈ-te mutum ˈwih-ˈte nada, ter nada haˈtaʔ-ˈtãn nambu ˈtah-ˈtãn-ta nariz ˈwa̰i-ˈwih-tah-ˈnãun não, negativa haˈtãn nascer (“está nascendo”) kaˈloh-ˈtãn-ta nós ˈnũh novo (“é novo, coisa nova”) ˈlah-han-ˈtãn-ta olho ˈwa-ˈlin-kaˈnĩ-nãun ontem ˈko̰ʔtelei orelha ˈwa̰i-na̰hseˈlan-ˈnãun osso ã-ˈna̰h-ˈte ovo ˈaika-ˈnã ovo de macuco ˈoh-kaˈnã paca ˈloh-tah-ˈte pai ˈta-ˈmḭ̃n-ko palavra (“minha palavra”) ˈtai-aiˈseiʔ-ˈtãn palavra (“sua palavra”) ˈwa̰i-aiˈseiʔ-ˈtãn palha do açaí ˈwaiʔ.ˈna panela wahˈtan-ˈte paneiro ˈsihte papo jaiˈlah-ˈten-ˈte passarinho ˈaiʔ-ka.ˈnĩ-nauh-ˈte pássaro nambuzinho ihˈmin-ˈte pássaro tesourinha tahiˈhih-ˈte patuá tahˈtaun-kaˈnĩ pau cru ˈihta-ˈkah-ˈte pau de breu ni-ˈkah-ˈte pau de forquilha hihˈtuʔ- ḭ̃sunˈtein-ˈka̰h-ˈte pau de gameleira juˈlun-ˈtan-ˈte pau de itaúba ˈlo̰h-kah-ˈte pau liso tohˈtoʔ-ˈte pé ˈwa̰i-ˈun-ˈnãun pé de mandioca ˈlin-ˈtuh peito ˈwa̰i-ˈnunka-ˈnãun peixe ˈain peixe-bodó woˈlon-ˈte peixe-cachorro ˈain-kounˈpiʔ peixe-cará ˈhan-kaˈnĩ peixe cascudinho kaˈlan-kaˈnĩ peixe pacu ˈnain-ˈte peixe piau jupaˈlih-ˈte peixe poraquê (enguia) ˈain-ˈsihten-ˈte peixe tuvira ˈain-ˈtan-ˈte peneira woˈlãn-kah-ˈte pente de cabelo haˈlaʔ-ˈkah-ˈte pequeno taweˈken-ˈnãun pequi ˈa̰n-kaˈnĩ percevejo kaˈlaʔ-wiˈlih-ˈte perna ˈwa̰i-tun-ˈnãun pescoço ˈwai-ˈlanʔ-teˈnãun pica-pau koˈloun-ˈte pilão ˈnoh-ˈte pintar (“é/está pintado”) koˈlo̰ʔ-koˈlo̰n-ˈtãn-ta piolho kaˈnai-ˈhũn plantar (“vou plantar”) ˈiʔ-kah-ˈten-nih-ˈtãn povo inimigo niˈseiʔ-to-ˈtãn-ta prato ˈhin-ka-ˈloh preguiça ˈon-tah-ˈtãn pronto (“está pronto/feito”) taˈlon-ˈtah quati ˈkih-te queixada ˈja̰n-ˈkeʔ rabo de bicho ˌĩ-tah-ˈtaun raio haˈlain-ˈtãn ralador saˈmãn-ˈte rama da mandioca ˈlin-ˈtuh rato loh-ˈte rato pequeno loh-i-kaˈnĩ-nauh-ˈte rede de carregar criança ˈban.ˈte rede de dormir ˈheĩn.ˈte relâmpago woˈlun-ˈtãn rio naˈhon-ˈtah rir ˈkaunʔ sangue ˈwa̰-ˈnain-ke sexo (fazer sexo) daˈmĩ-̰̃ˈhaʔ sexo (vamos fazer sexo!) ˈha̰ḭ̃nʔ,ˈtah sol soʔ-ˈãn-ˈte sujo (“está sujo”) ˈjein-ˈtãn-ta sujo (“estou sujo”) ˈjein-tah-ˈtãn taioba so-ˈpãn-kaˈnĩ tamanduá, tipo de wanˈten-ˈte tatu-canastra ho.ˈlon.ˈte tatu-de-quinze-quilos konˈpaih-ˈte tatu do campo wonˈko̰n-ˈte tatu-peba saˈnaih-ˈte tatu pequeno ˈa̰n-ˈte terra dele ˌtai-auˈtã tipóia, bracelete taˈlah-ˈte traíra ˈwih-te trançar, costurar au-ˈhih-ˈtãn tripa wankaˈnan-ˈte tronco, madeira ˈĩ-ˈkah-ˈte trovão ˈhein-ˈtãn tucum kiˈteh-ˈte tucum pequeno kiˈteh-kaˈnĩ tucumã jaiˈlaun-kaˈnĩ unha ˈwa̰i-hinˈkan-ˈnãun urucum on.ˈtuh.̃te veado jaihˈtan-ˈte ver (“eu vi”) ˈeh-ˈtãn vermelho (“é vermelho”) ˈwaun-ˈtãn-ta viu muito ˈwain-ˈtãn vomitar lo̰h-ˈtãn

Ver também Língua latundê Língua tawandê Línguas de Rondônia

Bibliografia Telles de Araujo Pereira Lima, Stella. 2002. Fonologia e gramática Latundê/Lakondê. Doutorado, Vrije Universiteit Amsterdam.

Categoria:Línguas nambiquaras