Грамота 1404. року — условна назва майстаршого славянськоязычного урядного документа, найденого на території Карпатської Руси. Традиційно ся держит за першый документ, написаный по-русинськы.Поз. напр. Грамота была зложена в Сиготі и датована 1. мая 1404.10. мая 1404 подля нового стилю. Грамота потвержує дарованя трьох сел (Грушова, Кривого и Тересвы) и цілої їх території Грушовському монастырьови. Копію документа найшов історик Алексій Петров у 1924. році.

Історія Як судит історик Алексій Петров, монастырь сят. архангела Михаила в Грушові заосновав молдавськый воєвода Сас, його отець Драґош авадь їх май далекый предок.Петровъ 1926: 235. У середині 14. столітя молдавськый престол си забрав мараморошськый воєвода Богдан. Сасовы сынове Балиця (Балк) и Драґ утікли до Марамороша, де мали дустати маєток уд мадярського короля.Петровъ 1930: 107–108.Антошин 1955: 11. Подля грамоты 1404. року, Балиця и Драґ были даровали Грушовському монастырю села Грушово, Кривоє и Тересву. Грамоту дали написати Балицьовы сынове Димитрій и Александер уже по вутцьовуй смерти (Драґ умер на дакулько рокув май скороПетровъ 1930: 116–117.). Петров сесе пояснює так, ож у Мадярськум корольстві православні ся находили звон державного права — зато дарованя Балиці и Драґа держало лем за їх жывота, а сынове мали щи раз передати монастырьови вутцювськый маєток.Петровъ 1930: 116–118.

Ориґінална грамота ся мала передати монастырьови. Попри того была выроблена и копія, котра вже в пузнішум часі была схоснована на обплетеня даякого рукописа.Петров гадат за копію, бо текст споминат за печаткы, из котрых на найденому документі не є ани сліду (Петровъ 1926: 180). Пак ся передала до архіва Мадярського націоналного музея, де ю А. Петров найшов и сфотоґрафовав у 1924. році. Оповістка за грамоту была выдана в Філолоґічному зборнику Чеської академії наук и уміня.Петровъ 1926.

Язык Оцінкы языка грамоты ся розлучают. Сам Петров подав лем курті зазначкы на тоту тему. Ищи єдну курту языкову характеристику мож найти в роботі Франтішка Тихого за історію літературы Пудкарпатської Руси.Tichý 1938: 3–6. Окремі розвідкы на тему языка грамоты 1404. року выдали лінґвісты Ґеорґій Ґеровськый и Николай Антошин.Геровский 1940, Антошин 1955. Вопросными ся обстают материнськый язык автора грамоты и языкова приналежность окремых елементув у тексті. Што до языка документа в цілови, та Петров и Ґеровськый го вызначили як церькувно-славянськый,Петровъ 1926, Геровский 1940: 356. Антошин — як давноруськый.Антошин 1955: 61. Лем Тихый видів у основі грамоты русинськый бесідный язык.Tichý 1938: 3–4.

Правопис грамоты указує на южнославянськый уплыв. За болгаризм ся держит подоба слов азъ, въсѣкому, прѣд, длъгополскои, так само и хоснованя буквы щ на позначеня /шт/ (мещерь из мад. mester). За приклад сербського вплыва ся держит форма име (може и служет) и непослідовность розлученя букв ь и ъ на кунци слова. Южнославянську подобу мают формы аориста дадоше, съзидаше; удты годна быти й заміна ы на и (напр. тиꙗ).Петровъ 1926: 180, Геровский 1940: 356–358, Антошин 1955: 36, 43, 45–46, 50–51. Попри того структура и стиль грамоты дуже близкі дарителным грамотам Юго-Западної Руси. Грамота 1404. року повтарят многі стандартні формулы руського урядного писемства (се азъ, даемо вѣдомо и др.).Геровский 1940: 365–366, Антошин 1955: 16–21. Непрямый уплыв польського языка видят у словах листъ (май давно грамота), мѣсто (варош).Геровский 1940: 366–367, Антошин 1955: 27. Теперішному русинському языкови (айбо не лем йому) удповідат назывник млин, містоназывник сесь, злучникы аже, що.Петровъ 1926: 180–181, Геровский 1940: 369–371, Антошин 1955: 32.У формах Тодѣрь, Сигѣту даколи виділи зміну *ō → i (напр. Петровъ 1926: 181, Антошин 1955: 42–43). Ґеровськый (1940: 361–364) тото справедливо удмітовав як анахронізм, а ѣ у сих формах поясньовав як звука /е/.

Топонімы грамоты майусиловно зглядав Ґ. Ґеровськый. Назвы села Тересь, Тарась (Тересва) поясньовав як румынськый варіант, Кривчичь (Кривоє) — як адаптацію румынського Crivești, а в назві Крушево (Грушово) видів уплыв южнославянського слова круша (грушка). Варіанты Съпѫнка, Сопунка, Сопонка, подля Ґеровського, передают русинську назву села и рікы Сопунка, а Съпънца, Съпѫнца — єї румынськый еквівалент Săpânța.Геровский 1940: 359–361.

Петров допущав, ож автором грамоты быв румын. Из языковых фактув за сесе мают свідчити румынські особові имена в грамоті, южнославянські вплывы на правопис и необычноє для церькувно-славянського хоснованя глагола незакунченого виду у формі аориста (съзидаше).Петровъ 1926: 180 Ґеровськый до того додав формы локатива на Cопункы, на Cопонкы без перезвука /к ~ ц/ и побудову фраз немиши от Сарвасова, Нань от Съпѫнкы.«…он[и] воспроизводят в точности румынское соединение слов boieri de Sărăsău, Nanu de Săpînță, вместо русского прилагательного: сарасовские дворяне, Нан сопунский» (Геровский 1940: 360). На другого бока, Н. Антошин удвер сесю версію, інтерпретуючи названі языкові характеристикы в рамках давноруського языка.Фразам немиши от Сарвасова, Нань от Съпѫнкы Антошин (1955) находит южноруські аналоґы (сс. 39–40), а глаголну форму съзидаше пояснює стратов аориста у жывому языкови (сс. 36–37). Нечекані формы локатива на Сопункы, на Сопонкы пояснює авторськов хыбов авадь аналоґійов (с. 33–34). Місто того вызначав автора за русина, операючи ся на русинські елементы грамоты.«Диалектизмы грамоты говорят о том, что переписчик грамоты был выходцем из среды коренного населения Закарпатья, знал местные говоры, которые, как отмечалось выше, являлись говорами украинского языка» (Антошин 1955: 61). Наперекур сякым спорам ся научникы сходят на тому, ож грамота указує мішані вплывы, характерні для такої пограничної території, як середновічный Мараморош:

Текст Долу подана транскрипція ориґіналного текста грамоты 1404. року.Поз. транскрипції и зазначкы в роботах Петровъ 1924, Tichý 1938, Геровский 1940, Антошин 1955. У текстовуй версії вылишені діакритичні знакы, надшорові буквы записані курсивом. Сє азъ пань радꙋль · вицашпань марамꙋрєшскымПохыбка, мало быти марамꙋрєшскыи. · и жꙋпань банко и тодѣрь, и шандрь · нємиши ѿ сарвасоваДнесь село в румынськуй части Марамороша, Сарвасов (рум. Sarasău). · иванчꙋкь драго мирь и брать єго дань · и леѡка бєлковичТихый и Ґеровськый туй читают Лев Кабелкович. · и костє драгꙋшє вичь и костє поповь · и нань ѿ съпѫнкыСело Сопунка (рум. Săpânța), што лежит на ріці тої само назвы, днесь у румынськуй части Марамороша. · даємо вѣдомо симъ нашим листомь · въсѣкомꙋ кто посмотрить на сєсь листъ · ажє балица воєвода · и драгь мещерь · съзи дашє црковь · въ имє стго архаггла михаила · на зє мли тересовскои · и прѣд нами дадошє ѿ своєго ѹрика · три сєла манастирю · и єдинъ млинъ: єдно сєло тєрєсьСело Тересва в днешнюй Закарпатськуй области. а дрꙋго кривчичьСело Кривоє в днешнюй Закарпатськуй области. · а третїє крꙋшєвоСело Грушово в днешнюй Закарпатськуй области. · и млинъ, що єс на зє мли длъгополскоиСело Довгоє Поле (рум. Câmpulung la Tisa), днесь у румынськуй части Марамороша. · на сопꙋнкы гдє падаєть съпънца ѹ тисꙋ · да слꙋжєт манастирꙋ стго архаггла михаи(ла) а по ихь съмрти и дꙋмитрꙋ воєвода · и брать єго ал(є) (ѯа)ндръ мещерь дадошє · прѣд нами (въ)сѣми тиꙗ сєла стмꙋ архагглꙋ михаилꙋ, ѿ своєго ѹрика · сєло тарась, и сєло кривчичь, и сєло крꙋшєво, и млинъ що єс на зємли длъгополскои · на сопонкы · кдє па даєт съпѫнца ꙋ тисꙋ · а тиꙗ сєла дадошє прѣд на ми и на нашє вѣданїє · и с полємь и съ лѣсомь и съ водою · и съ въсѣмь прижитком · да бꙋдꙋть манастирꙋ · писано под нашими пєчатами на столномъ мѣстѣ ѹ сигѣтꙋ · въ лѣт ѕ и ц, и віРук 6912 (кириличный запис) , т.є. 1404. рук уд Руздва Христова. мсца маꙗ въ аПершый. днь

Жерела

Референції

Катеґорія:Русинськый язык