Istorija Ekvadora se proteže na period od 8.000 godina. Tokom tog vremena, razne kulture i teritorije uticale su na ono što je postalo Republika Ekvador. Ova istorija se može podeliti u šest epoha: prekolumbijska, osvajanje, kolonijalni period, Rat za nezavisnost, Velika Kolumbija i Simon Bolivarovo konačno razdvajanje u skladu sa njegovom vizijom, čime je formirana današnja Republika Ekvador.
Pretkolumbijski Ekvador
Tokom perioda pre Inka, ljudi su živeli u zajednicama, koje su formirale velika plemena, od kojih su neka bila udružena kako bi formirala moćne konfederacije, kao što je Konfederacija iz Kita. Ali nijedna od ovih konfederacija nije mogla da se ogupre ogromnom zamahu Tavantinsujua. Invazija Inka u 16. veku bila je veoma bolna i krvava. Međutim, nakon što su Kito narode okupirale snage Vejna Kapka (1593–1595), Inke su razvile opsežnu upravu i započele kolonizaciju regiona. Pretkolumbijsko doba se može podeliti u četiri ere: prekeramičko razdoblje, formativno razdoblje, razdoblje regionalnog razvoja i razdoblje integracije i dolaska Inka.
Prekeramički period počinje krajem prvog ledenog doba i nastavlja se sve do 4200. p. n. e.. U ovom periodu dominirale su kultura u Las Vegasu i kultura Inga. Kultura u Las Vegasu javila se na poluostrvu Santa Elena na obali Ekvadora između 9.000–6.000. p. n. e.. Najraniji ljudi bili su lovci-sakupljači i ribolovci. Oko 6.000 godine pne kulture ovog regiona su bile među prvima koji su započeli bavljenje poljoprivredom. Inge su živele u Sijeri, u blizini današnjeg Kita duž drevene trgovačke rute između 9000. i 8000. godine p. n. e..Pre-Historic Civilizations in Ecuador in Ancient History is owned by Dennis Jamison.
Tokom formativnog perioda, ljudi ovog regiona su prešli sa lovačko-sakupljačkih aktivnosti i jednostavnog uzgoja u razvijeniji oblik društva, putem permanentnog razvoja, porasta poljoprivrede i upotrebom keramike. Nove kulture uključivale su kulturu Mačalila, Valdivija i Čorera na obali; Kotokolao i Čimba u sijeri; i Pastaza i Čiguaza u istočnom regionu. Valdivska kultura je prva kultura za koju su otkriveni značajni ostaci. Njihova civilizacija datira još od 3500. godine p. n. e.. Živeći u okolini Valdivijasa, bili su prvi Amerikanci koji su koristili keramiku. Oni su plovili morima i uspostavili su trgovačku mrežu s plemenima u Andima i Amazonu.Rudolph, James D. "Historical Setting". A Country Study: Ecuador (Dennis M. Hanratty, editor). Library of Congress Federal Research Division (1989). This article incorporates text from this source which is in the public domain. Nasleđujući Valdivije, kultura Mačalila bila je poljoprivredna kultura koja je bujala duž obala Ekvadora između 2. i 1. milenijuma pne. Postoje indikacije da su oni najraniji ljudi koji su gajili kukuruz u ovom delu Južne Amerike.The Concise Oxford Dictionary of Archaeology. Copyright © 2002, 2003 by Oxford University Press. Kultura Čorera iz kasnog formativnog perioda živela je u Andima i primorskim regionima Ekvadora između 1000. i 300. godine p. n. e..
Period regionalnog razvoja Period regionalnog razvoja prvi put identifikuje regionalne razlike u teritorijalnoj ili političkoj i društvenoj organizaciji ljudi koje su se formirale. Među glavnim gradovima ovog perioda bile su kulture: Hambeli, Guangala, Baija, Tehar-Daule, La Tolita, Hama Koake na obali Ekvadora, u planinskom predelu Kero Nario Alausi i u ekvadorskoj amazonskoj džungli Tajos.
La Baija La Čimba je mesto najranijih keramičkih nalazišta severnih Anda, severno od Kita, i predstavlja reprezentativni period u svojoj završnoj fazi. Njeni stanovnici su bili u dodiru sa nekoliko sela na obali i planinama, održavajući blizinu sa kulturom Kotokoljao, koja se nalazila na visoravni Kito i okolnim dolinama. Baijska kultura zauzimala je područje koje se proteže od podnožja Anda do Tihog okeana i od Baije de Karakeza, južno od Manabija. Kultura Hama Koake bila je nastanjena između Kabo San Franciska u Esmeraldasu, do Baije de Karakeza, u Manabiju, na području šumovitih brda i ogromnim plažama njihovih imigranata koji su olakšali prikupljanje resursa iz džungle i okeana.
Kultura La Tolita мини|усправно|лево|200px|Tumako-La Tolita mitološka figura u perjastom kostimu, iz perioda između 100. p. n. e. i 100. godine. Nađena je u Esmeraldasu. La Tolita se razvila u primorskom regionu Južne Kolumbije i Severnog Ekvadora između 600. p. n. e. i 200. godine. Otkriveni su brojni arheološki nalazi koji pokazuju visoku umetničku prirodu ove kulture. Artefakte karakteriše zlatni nakit, prelepe antropomorfne maske i figurice koje odražavaju hijerarhijsko društvo sa složenim ceremonijama.Bouchard, Jean François & Usselmann, Pierre. Trois millénaires of civilisation between Colombia ET Equateur: The region of Tumaco the Tolita. Paris, CNRS Editions, 2003.Coe, Snow and Benson. Old America. Pre-Columbian civilizations. Barcelona, Circle of Readers, 1989.
Period integracije i dolazak Inka
мини|300px|десно|Ingapirka ruine u blizini Kuenke Plemena širom Ekvadora su se integrisala tokom ovog perioda. Oni su stvorili bolja staništa, koja su im omogućila poboljšanje životnih uslova i više nisu bili podložna klimi. U planinama Kosankva-Pilaro su nastale kulture Kapuli i Pijartal-Tuza, u istočnom regionu je bila Jasuni fase, dok su se na obali razvijale kulture Milagro, Mantenja i Huankavilka.
Mantenjos
Mantenjosi su bili zadnja prekolumbijska kultura u obalskom regionu, koja je postojala između 600–1534. Oni su bili prvi svedoci dolaska španskih brodova koji su plovili okolnim Tihim okeanom. Prema arheološkim dokazima i španskim hronikima, civilizacija je postojala od Baia de Karakez do Sero de Ohas na jugu. Oni su bili odlični tkači, proizvodili su tekstil, zlatne predmete, i biserne ogrlice. Mantenjosi su ovladali veštinom morske plovidbe i stvorili su obimne trgovinske rute do Čilea na jugu i zapadnog Meksika na severu.James A. Zeidler of Colorado State University Središte kulture bilo je područje Mante koje je dobilo ime u njihovu čast.
Kultura Huankavilka Kultura Uankavilkas predstavlja najvažniju predkolumbovsku kulturu Gvajasa. Ovi ratnici su bili poznati po svom izgledu. Iz Huankavilka kulture potiče legenda Gvajasa i Kilesa, po kojoj je dobio ime grad Gvajakil.
Širis i kraljevstvo Kito
Kraljevstvo Kito su formirali Kitusi, Puruhaesi i Kanjari, koji su naseljavali andske regione Ekvadora do tog vremena. Njihovo glavno naselje nalazilo se na području koje je danas poznato kao grad Kito, a njegovi stanovnici su se nazivali Kitusi. Oni su bili vojno slabi i formirali su samo malo, slabo organizovano kraljevstvo. Zbog toga nisu mogli da pruže snažan otpor osvajačima, a lako su ih porazili i pokorili Širisi, drevni starosedioci koji su se pridružili kraljevini Kito. Širisi su dominirali više od 700 godina, a njihova dinastija je bila suočena sa invazijom Topa Inka Jupankija.
Inke
Severna ekspanzija civilizacije Inka iz današnjeg Perua tokom kasnog 15. veka bila je dočekana s žestokim otporom nekoliko ekvadorskih plemena, naročito Kanjara, u regionu oko današnje Kuenke; plemena Kara u Sijeri, severno od Kita, zajedno sa plemenom Kitu, stanovnicima mesta moderne prestonice, sa kojim su formirali kraljevstvo Kito. Osvajanje Ekvadora počelo je 1463. godine pod vođstvom devetog Inka, velikog ratnika Pačakutija Inka Jupankija. Te godine, njegov sin Tupa je preuzeo zapovedništvo nad vojskom i počeo marš prema severu preko Sijere.
Do 1500. godine Tupinov sin, Vajna Kapak, nadvladao je otpor tih naroda, kao i Kara, te je inkorporirao većinu modernog Ekvadora u Tavantinsuju, ili carstvo Inka. Uticaj ovih osvajača sa sedištem u Kuzku (u današnjem Peruu) bio je ograničen na oko pola veka, ili manje u nekim delovima Ekvadora. Tokom tog perioda, neki aspekti života ostali su nepromenjeni. Na primer, tradicionalna religiozna verovanja su se održala tokom perioda vladavine Inka. Međutim, u drugim oblastima, poput poljoprivrede, vlasništva zemljišta i društvene organizacije, vladavina Inka imala je dubok efekat uprkos svog relativno kratkog trajanja.Starn, Degregori, Kirk The Peru Reader: History, Culture, Politics; Quote by Pedro de Cieza de Leon; Published by Duke University Press, 1995
Car Vajna Kapak je učinio Kito sekundarnim glavnim gradom Tavantinsuje i živeo je tamo tokom svojih poznih godina so svoje smrti oko 1527. Njegova iznenadna smrt, kao i smrt njegovog prestolonaslednika nekoliko dana kasnije usled čudne bolesti, koju je jedan izvor opisao kao velike boginjeLovell, W. George. ""Heavy Shadows and Black Night": Disease and Depopulation in Colonial Spanish America." Annals of the Association of American Geographers 82, no. 3, The Americas before and after 1492: Current Geographical Research (Sep., 1992): 426–443. podstakli su ogorčenu borbu za moć među legitimnim naslednicima, Uaskarom čija je majka bila Koja (carica) Mama Rava Očiljo, i Atavalpe, sina rođenog od princeze iz Kitua, za koga se smatra da je bio očev miljenik.
Ta je borba besnila tokom pola decenije pre dolaska osvajačke ekspedicije Franciska Pizara 1532. Ključna bitka ovog građanskog rata vodila se na ekvadorskom tlu, u blizini Riobambe, gde su Uaskarove severne trupe dočekale i porazile južne trupe Atavalpe. Konačna pobeda Atavalpe nad Uaskarom u danima neposredno pre prispeća španskih osvajača ishod je u velikoj meri odanosti dvojice najboljih generala Vajne Kapaka, koji su bili bazirani u Kitu zajedno sa Atavalpom. Pobeda ostaje izvor nacionalnog ponosa Ekvadoraca kao redak slučaj kada je „Ekvador” silom pobedio „susednu zemlju”. Špansko otkriće i osvajanje
Dok je besneo građanski rat Inka, 1531. godine Španci su stigli u Ekvador. Predvođeni Fransiskom Pizarom, konkistadori su saznali da sukob i bolest uništavaju carstvo.. P Dippolito. New York: Simon and Schuster, Posle dobijanja pojačanja u septembru 1532. godine, Pizaro je krenuo u okršaj sa Atavalpom. Stigavši u Kahamarku, Pizaro je poslao ambasadu, koju je predvodio Ernando de Soto, sa 15 konjanika i prevodiocem, ubrzo nakon toga poslao je još 20 konjanika koje je predvodio njegov brat Ernando Pizaro kao pojačanje u slučaju napada Inka.Hemming, The conquest, Atavalpa je imao strahopoštovanje prema tim ljudima obučenim u punu odeću, sa dugim bradama i jahaćim konjima (životinjom koju nikada nije video). U gradu je Pizaro postavio zamku za Inke i počela je bitka za Kahamarku. Snage Inka znatno su nadmašivale Španske, međutim, španska superiornost u oružju i taktici kao i činjenica da su najverniji generi Inka bili u Kusku doveli su do lakog poraza i zarobljavanja cara Inka.
Tokom sledeće godine Pizaro je zatražio otkupninu za Atavalpu. Inke su napunile otkupnu sobu zlatom i srebrom čekajući oslobađanje koje se nikada neće dogoditi. Atavalpa je 29. avgusta 1533. godine pogubljen. Španci su tada krenuli da osvoje ostatak Tauantinsuja, zauzevši Kusko u novembru 1533.
Benalkazar, Pizarov poručnik i rođak Ekstremadurana, već je krenuo iz San Migela sa 140 vojnika i nekoliko konja tokom svoje osvajačke misije u Ekvadoru. U podnožju planine Čimborazo, u blizini modernog grada Riobamba (Ekvador), sreo je i porazio snage velikog ratnika Inka Ruminjavija uz pomoć plemena Kanjari koji su služili kao vodiči i saveznici osvajačkim Špancima. Ruminjavi se povukao nazad u Kito, a dok je bio u potrazi za vojskom Inka Benalkazar je naišao na još jednu, prilično veliku, osvajačku vojsku koju je predvodio guverner Gvatemale Pedro de Alvarado. Alvarado je krenuo ka jugu bez odobrenja krune, iskrcao se na ekvadorsku obalu i krenuo prema unutrašnjosti Sijere. Većina Alvaradovih ljudi pridružila se Benalkazaru u opsadi Kita. 1533. godine, Ruminjavi je spalio grad kako bi sprečio da ga Španci zauzmu, uništavajući drevni prešspanski grad.