мини|175px|Stranica iz -{Dîvân-ı Fuzûlî}-, zbirke poezije Azerskog pesnika Fuzilija iz 16. veka.
Turska književnost () obuhvata usmene kompozicije i pisane tekstove na turskim jezicima. Osmanski i azerski oblici turskog jezika, koji čine osnovu većeg dela pismenog korpusa, bili su pod velikim uticajem persijske i arapske literature, i koristili su otomansku tursku abecedu.
Istorija šire turske književnosti obuhvata period od skoro 1300 godina. Najstariji postojeći zapisi pisanog turskog su Orhonovi natpisi, pronađeni u dolini reke Orhon u centralnoj Mongoliji i datiraju iz 7. veka. Nakon tog perioda, između 9. i 11. veka, među nomadskim turskim narodima centralne Azije nastala je tradicija usmenih epova, poput knjige Dede Korkuta Oguzskih Turaka – jezičkih i kulturnih predaka modernog turskog naroda — i Manasov ep Kirgiza.
Počevši od pobede Seldžuka u bici kod Mancikerta krajem 11. veka, oguški Turci su počeli da se naseljavaju u Anatoliji, a pored ranijih usmenih predaja nastala je i pisana književna tradicija koja se proizilazila u velikoj meri – u smislu tema, žanrova i stilova – iz arapske i persijske literature. Sledećih 900 godina, sve do pada Otomanskog carstva 1922. godine, usmena i pisana tradicija ostale su uglavnom odvojene jedna od druge. Osnivanjem Republike Turske 1923. godine, dve tradicije su se prvi put spojile.
Rani period turske književnosti Kada se govori o najranijem periodu turske književnosti, koristi se naziv „turkijski narodi“. Njihova književnost počinje u preistorijskom razdoblju, i to kao usmena književnost. Ovaj period je karakterističan po epu, epskim pesmama. S obzirom da su turkijski narodi živeli u Aziji kao nomadi u burnim vremenima, većina ovih predislamskih epova nije sačuvana u celosti, ved su tu samo fragmenti zapisani mnogo kasnije i to iz različitih izvora, turskih, arapskih, mongolskih...Halman, Talat. .
Turci nemaju epove tipa Ilijade i Odiseje jer su sačuvani samo fragmenti epskih pesama iz vremena pre nove ere. Ti predislamski turkijski epovi govore o verovanju turkijskih naroda, životu, ratovima, borbi za egzistenciju i sličnom. Dele se na epove o Oğuzima, epove o Ergenekonu, ep o turkijskom plemenu Šu i nekoliko fragmenata drugih manjih epova zapisanih tek kad su Turci primili islam, u 10. veku.
Ep o Alp Er Tungi Ovaj ep govori o junaštvu vladara turkijskog naroda Sake, u Evropi poznatijeg po imenu Skiti. U Epu se govori o ratovanju vladara Alp Er Tunge sa Irancima u 7. veku p. n. e. Alp Er Tunga je prvi poznati junak turkijske istorije (Alp „hrabar, heroj, osvajač, ratnik”, Er „muškarac, muško, vojnik”, Tonga „sibirski tigar”) je bio mitološki heroj.William M. Clements, ,
Odraz ovog epa vidi se i u čuvenom persijskom epu Šahnami, gde je istoričar Firdusi opisao Alp Er Tungu pod imenom Afrasijaba. Firdusi je prikupio narodne pesme i kazivanja naroda, dodao svoje stihove i tako je nastala Šahnama.Emel Esin, , The Handbook of Turkish Culture, supplement to volume II, section of the history of art, Milli Eğitim Basimevi, 1967, M. Öcal Oğuz, , Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey Publications, ,
Iz sačuvanih fragmenata destana o Alp Er Tungi, istoričari zaključuju da je bio veliki, pravedan i častan vladar. U vreme kad je u iranskim zemljama bilo mnogo vladara, jedna od njih bila je kraljevina Kabul u kojoj se nalazio čuveni junak Zal. Vladar Kabula, Zev, padne u ruke Alp Er Tungi, a da bi ga oslobodio, Zal napadne Turana i pobedi Alp Er Tungu, ali ne uspe osloboditi vladara. Kasnije, Alp Er Tunga će iskoristiti smrt Zeva (vladara Kabula) i napasti Iran. Tad je još u životu bio Zal koji u rat šalje sina Rustema. Nakon brojnih ratova, Alp Er Tunga je poginuo, o čemu govore kazivanja u ovom destanu.
Predmet iranske i turkijske epike su Rustemova ratovanja sa Alp Er Tungom. +Ep o Alp Er TungiIzvorni turski jezik sa turskom transliteracijomPrevod. Alp Er Tunga öldi mü?Da li je Alp Er Tunga umro?İsiz ajun kaldı mu?Da li je siromah (svet) ostao bez glave?Ödlek öçin aldı mu?Da li je sudbina (vreme) uzela svoju osvetu?Emdi yürek yırtılur.Sada se srce lomi.Ödlek yırag közetti,Sudbina ga je branila, njegovo oružje,Ogrı tuzak uzattı,Dodala snagu njegovoj snazi,Begler begin azıttı,Naterala begove da zalutaju,Kaçan kalı kurtulur.Kako bi pronašao svoj spas da je ostao tamo,Ulşıp eren börleyü,Hrabri ljudi bi zavijali kao vukovi,Yırtıp yaka urlayu,Pocepali okovratnike i glasno plakali,Sıkrıp üni yurlayu,Vrištali i vikali,Sıgtap közi örtülür.Prolivali suze koje im zamračiše oči.
Ep o Šu-u Ep o Šu-u je jedan o najznačajnijih destana, i to je drugi po redu destan turkijskog naroda Skita. Ovaj destan govori o ratovanjima u vreme Aleksandrovog osvajanja Azije i učešću Turaka u tim ratovima. U vreme kad je Aleksandar prešao Samarkand i uputio se prema turanskim krajevima, vladar Turanaca bio je Šu. Svoju tvrđavu nazvanu Šu sagradio je u blizini grada Balasagan. Kako je vladar očekivao Aleksandrov dolazak, tajno je poslao izvidnicu od 40 probranih komandanata prema reci Hudžem. Kad je Aleksandar prešao reku Hudžem i kada je Šuova izvidnica donela vest, vladar se povukao na istok sa još 24 ratnika, i od tih ratnika nastala su 24 plemena Oğuza. Nakon dugog vremena, Aleksandar je došao i video ova 24 plemena i njihove potomke. Nazvao ih je „Türkmenen” i od tada su se prozvali Turkmenima. Ep dalje govori o brojnim ratovima između Aleksandra i Turkmena koji su završili mirom. Aleksandar se vratio u svoje krajeve, a Šu i njegovi podanici su se naselili u okolinu Balasaguna i pod nazivom Turkmeni nastavili živeti sedelačkim životom.
Destan o Ergenekonu мини|Prvo izdanje magazina Ergenekon, inspirisano epom. To je jedan veliki turkijski ep koji govori o ratovima za suverenitet koje su vodili Turci u preistorijsko vreme. Ime epa je nastalo od dve reči, ergene-planinski klanac i kon-dvorac. To je bio deo oguskog destana i spada u njihovu istoriju. Postoji više verzija ovog epa:
Prva verzija govori o tome kako su nakon smrti Oğuz-hana na vlast došli njegovi sinovi Gokhan, Ajhan, Jildizhan, Denizhan i Ilhan.
Za vreme najmlađeg sina Ilhana, Tatari su napali Turke i zahvaljujući lukavstvu i prevari uspeli su ih pobediti. Oni su pogubili sve Turke i zavladali njihovom državom. Spasila su se samo dva İlhanova sina sa ženama. Bežeći od Tatara, putem su skupili nešto stoke, i tražili su drugu zemlju da se nasele, jer se u svoju nisu mogli vratiti. Jednog dana su se našli pred ogromnim planinskim klancem kog nisu mogli preći. Kad su izgubili svu nadu, našli su tragove sivog vuka (bozkurt) i sledili njegov trag, našli su se s druge strane krševitog brda. Tamo je bilo kao u raju, zelenilo i plodno tlo. Tu su se nastanili, razmnožili i postali mnogobrojan narod koji na tom mestu nije više mogao ostati jer su bili opkoljeni planinom. Znajući da im je domovina s druge strane planine, tražili su prolaz da izađu. Najzad se jedan kovač dosetio da istopi jedan prolaz kroz železni deo planine i tako su se Turci, predvođeni sivim vukom, vratili u domovinu.Oriental Institute of Cultural and Social Research, –2, 2001, Murat Ocak, The Turks: Early ages, 2002, Dursun Yıldırım, „Ergenekon Destanı”, Türkler, , Yeni Türkiye, Ankara,
Drugu verziju beleže Kinezi u svojim istorijskim knjigama. Turci su formirali državu na obalama Kaspijskog mora. U ratovim su izginuli svi Turci, osim jednog kojem je vladar dao da se odseku ruke i noge i naredio da se baci u močvaru. Slučajno je tim putem naišla jedna vučica koja mu je, videvši ga bez ruku i nogu, donela hranu i piće. Kad se čovek malo oporavio, odvukla ga je u svoju jazbinu i rodila mu desetero dece. Vremenom su se njihovi potomci razmnožili i postali su brojni narod predvođen vukom. Ovu verziju zabeležio je istoričar mongolskog porekla Rešidu-d-din. On objašnjava da se njihov izlazak iz Ergenekona smatra njihovim oslobođenjem. Tako su Turci napadali svoje neprijatelje imitirajući vuka. Čak se u Epu o Oğuz-hanu govori kako je on imao i oblik vuka.Jiexian Chen, Guoli Taiwan daxue, Proceedings of the Fifth East Asian Altaistic Conference, December 26, 1979 – January 2, 1980, Taipei, China, National Taiwan University, 1980.Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi Vol. I, Milli Eğitim basımevi, İstanbul, 1971, Türk Mitolojisi I: 'Kaynakları ve Açıklamaları İle Destanlar, Tütk Tarih Kurumu, Ankara, 1989, pp. 14–15. (in Turkish)
Ep o Oğuz-hanu (Oğuz-kaganu)
Destan o Oğuz-kaganu nastao je u 2. veku pre nove ere, a zapisan je tek u 13. veku kada su Turci već bili islamizirani. Danas postoji Oğuz-kagan destan zabeležen ujgurskim pismom. Pored ovog primerka epa koji sadrži elemente šamanskog verovanja, postoje i tri različita primerka destana prožeta islamskim duhom i napisana arapskim pismom. Jedan primerak je zabeležen i u delu Džamiu'-t-tevarih.
U ovom destanu nije ispričana biografija jedne ličnosti, nego i brojni istorijski događaji. To je turkijski destan koji opisuje turkijski način života, a sa stanovišta oslikavanja događaja, to je delo bilo izvor nastanka drugih destana. Najbliže izvoru je primerak napisan ujgurskim pismom, koji u odnosu na verzije na arapskom jeziku dosta drugačije opisuje mladost Oğuz-hana. U ujgurskoj verziji se jedva spominju njegovi roditelji; otac se obradovao njegovom rođenju, a majka ga je samo jednom nahranila mlekom, te je odmah tražio sveže meso i vino tako da je za 40 dana narastao, prohodao i igrao se. Noge su mu bilo kao kod bika, leđa kao kod vuka, a prsa kao kod medveda. U islamskim verzijama se govori opširno o njegovom ocu i plemenu.Michael Gervers, Wayne Schlepp: Religion, customary law, and nomadic technology, Joint Centre for Asia Pacific Studies, 2000,
U prvom delu ovog epa govori se o formiranju Oğuzove ličnosti, kako je davao posebnu važnost prirodnim pojavama jer je rano bačen u naručje prirode. Od rođenja je imao nadnaravne poglede i razlikovao se od drugih ljudi. Njegova ženidba je takođe bila neobična. Prvi put se venčao sa devojkom koja se u snopu svetlosti spustila s neba. Ona mu je rodila tri sina: Guna (Sunce), Jildiza (Zvezda) i Aja (Mesec).
Drugi put se venčao sa devojkom koju je našao u duplji drveta. I ona mu je takođe rodila tri sina, Goka (Nebo), Da (Planina) i Deniza (More).
Nakon što su se rodili njegovi sinovi, Oguz han je napravio veliku gozbu i pozvao sve svoje begove. Na gozbi im je dao naredbe:
Ja ću postati vaš han;
Uzmimo sve sablje štitove;
Božanska moć biće naša snaga;
Sivi vuk biće naš bojni poklič;
Naša gvozdena koplja biće šuma;
Hulan će hodati po lovištu;
Više mora i više reka;
Sunce je naša zastava i nebo je naš šator.
U drugom delu destana govori se o tme kako se Oğuz proglasio kaganom i zavladao svetom. U trećem delu se govori o uspostavi države koju je ostavio u nasleđe svojim sinovima čime je dao primer pravedne podele otadžbine i upravljanja državom.Abū’l Ghāzī. 1958. Rodoslovnaia Turkmen. Andrei N. Kononov, ed. Moscow: Nauka.Golden, Peter B. 1992. An introduction to the history of the Turkic peoples. Ethnogenesis and state formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Harrassowitz.Rašīd ad-Dīn. Die Geschichte der Oġuzen des Rašīd ad-Dīn. Karl Jahn, trans. Vienna: 1969
Počeci pismenosti i najstariji pisani spomenici