Aptera (Apteria, Apterea, Aptaria) nekada drevni i slavni utvrđeni antički grad - država, danas značajno arheološko nalazište na ostrvu Krit u Grčkoj. Bila je važan komercijalni centar u rimsko doba. Na njegovoj teritoriji su pronađeni ostaci naselja iz geometrijskog i rimskog perioda, a u 12. veku je tu izgrađen manastir Svetog Jovana Krstitelja. Nalazi arheoloških iskopavanja koji se i danas javljaju iz zemlje daju odgovor o istoriji ovog drevnog grada (sastavu naselja, gradskoj arhitekturi, religiji i navikama stanovnika Aptere koji su bili izvrsni strelci). Naziv grada Naziv „Aptera” mogao bi se povezati s kultom Artemide, jer nije neuobičajeno u Grčkoj sresti se sa imenom grada koje potiče od imena boga ili boginje. U slučaju Aptera međutim, grad je odabrao epiklezu, a ne samo ime boginje, što je ređe. To bi moglo da znači da je terminu Aptera možda prethodilo ime Artemide (grč. Άρτεμις) koja je bila grčka boginja lova, divljine, kao i gospodarica i zaštitnica divljači.Ronald F. Willetts, The Civilization of Ancient Crete, Londres, Phoenix Press, 2004, 279 p. .
Joseph Pitton de Tournefort navodi, prema Jevseviju Kesarijskom, da se ime Aptera, prema tradiciji, vezuje za Apterona kralj Krita, sina Kidona i oca Lapiosa, koji je živeo u vreme Mojsija 1800. godine p. n. e.J.P. Tournefort, Relation d'un voyage du Levant : fait par ordre du Roy, p. 32
Prema Pausaniju, Pteras, osnivač drugog hrama Apolona u Delfiju, dao je svoje ime gradu.Pausanias, Description de la Grèce [détail des éditions] [lire en ligne [archive]], X, 10. Dok je za Richarda Pococke', verovatnije da je drevni kralj Krita Aptéras dao svoje ime gradu.R. Pococke, Voyages en Orient, dans l'Égypte, l'Arabie, la Palestine, la Syrie, la Grèce, p. 237
Na kraju, još jedna legenda, prenosi Stefan Vizantinac grad je nazvan po Sirenama koje su u muzičkom takmičenju pobeđene od strane Muza. Sirene su zbog toga isekle sebi krila (apteros - je prema antičkom grčkom neko ko nema krila), obojile se u belo i uronile u more formirajući ostrvo, nazvano Lefkes (belo), nastalo nedaleko od obale Sude.
Najraniji pojava naziva „Aptera” kao „A-pa-ta-wa”, pronađena je u Knososu, na polici „Linear B” u 13. veku pre nove ere, i da je termin Aptara, dorianskog porekla i pojavio se tek kasnije, kada su Dorianci sami gospodari Kritom. Kako je Dorski oblik naziva dominirao na Kritu, na šta ukazuju natpisi na pronađenim kovanicama, najverovatnije da je naziv Aptera bio dominirao u ostatku grčkog sveta.
Položaj Arheološko nalazište Aptera, koji je u minojsko vreme bio najmoćniji grad zapadnog Krita, ili kako je grad okarakterisao grčki arheolog Ioannis Svoronos (1863–1922)
Aptera se nalazi se na 15 km od grada Hanja, na Kritu, južno od zaliva Souda, na jednom zaravnjenom delu brda (danas poznatom pod nazivom Paleocastro), u blizini sela Megala Chorafia, na nadmorskoj visini od nešto više od 200 metara, iznad državnog puta koji povezuje Hanju sa gradom Retimno sedištem istoimenog okruga Retimno, i jednom od najvećih perifernih gradova ostrva Krita.. In:Stillwell, Richard; MacDonald, William L.; et al., The Princeton Encyclopedia of Classical Sites,
Drevna Aptera osnovana je na mestu od velikog strateškog značaja. Njegova privilegovana lokacija pogodovala je njegovom razvoju, posebno u četvrtom veku pre nove ere, a dve luke osigurale su mu kontrolu trgovine u regionu.
Kao država grad, Aptera je kontrolisala čitav region i brojna sela. Prema istorijskim izvorima, granice njene teritorije mogle su biti teritorija Sidonije, na zapadu, Lapa (današnji Argiropolis), na jugu, a na istoku granica se širila do rta Drapano.Ptolomeu, III, 15. Reka Pictos (danas Koiliaris), koja nakon što je nastala u planinama teče krozi ravnicu južno i istočno od brda na kome je grad, i uliva se u Kalivesi navodnjava plodna polja Stilosa i Armenija. I u ovim poljima kao i na višim mestima otkriveni su tragovi izolovanih poljoprivrednih imanja i dela putne mreže koja je spajala Apter sa susednim gradovima. Na osi koja vodi prema Lapi otkrivena je raskrsnica koja pokazuje udaljenost između Aptera i Cissamosa; pominje cara Trajana (r. 98 / 99–117) i verovatno datira iz 99. ili 100. godine p. n. e.
Gradske zidine, koje se dugaške oko 3.480 metara, okružuju ravan deo brda, a a unutar njih površina nikada nije bila urbanizovana u potpunosti.Niniou-Kindelis, Vanna; Tsigou, Angeliki. «Aptera (Souda)». odysseus.culture.gr (em grego). Odysseus. Ministério da Cultura e Desporto da Grécia. Consultado em 30 de dezembro de 2013
Istorija Helenistički period U 9. veku p. n. e. Krit je imao povoljne uslove za razvoj novih gradova, kao što su Elefterna, Agilopori, Litos, Kidonia i Aptera (koja je osnovan tokom takozvanog geometrijskog perioda, u 8. veku pre nove ere.
Prema dosadašnjim iskopavanjima u gradskoj nekropoli, Aptera je najverovatnije bio za ono razdoblje jak „industrijski“ grad, na šta upućuju podaci da je su u regionu postojali rudnici još od minojskog perioda. U Meskiju (grčki Κεραια) koji se nalazio tri ili četiri sata hoda od Aptere, vađena je ruda gvožđa i bakra, dok je područje Aptera uglavnom poznato od Daktila sa planine Ida, po kojima se prema legendi otkriće vatre, bakra i gvožđe, kao i umetnost obrade ovih metala vezuje za region Apterans. Daktili su živeli u blizini planine Psiloritis, u opštini Malaka, na oko 10 km zapadno od Aptera, u oblasti u kojoj se nalazio jedna od najstarijih rudnika u Evropi.
Ono što se zna o gradu uglavnom su saznanja do kojih se došlo arheološkim iskopavanjem, jer ima malo pisanih tragova. Pausanias, međutim, izveštava da su 668. godine pre nove ere strelci iz Aptera učestvovali u Drugom mesenijskom ratu zajedno sa Spartom. U 5. veku pre nove ere, kao i svi kritski gradovi, i Aptera nije učestvovala u Grčko-persijskim ratovim, ali i pored toga nije prekinula svoje dobre trgovačke odnose sa Atinom, verujući u uvežanu keramiku koja je pronađena u iskopinama iz tog perioda.
Rimski period мини|Portret rimljanke iz Rimskog perioda, otkriven tokom jednog od arheoloških istraživanja u Apteri. Danas se čuva u Arheološkom muzeju u Istanbulu Za vreme osvajanja Krita od strane Metelusom (67 — 63. vek p.n.e.), Aptera se predala bez borbe baš kao i provincija Kidonija. Ovaj čin omogućio je stanovnicima grada da pridobiju naklonost Rimljana koji koji su gradu Apteri uveli jako niske poreze. Mada se pretpostavlja da je pad Aptera počeo još pre rimskih osvajanja, što se objašnjava time da je grad postajao sve više zavistan od susedne Kidonije, na šta ukazuje upotreba kovanica Kidonie, koja je praktično Apter stavila pod neku vrstu administrativne vlasti.
Prema obavljenim iskopavanjima, grad je dožive razvoj tokom 1. i 2. veka, na šta ukazuje infrastrukture tada izgrađene: pre svega jako funkcionalan rezervoara za vodu, koji je po svojoj konstrukciji ukazivao da je bio namenjen gradu sa velikim brojem stanovnika.
Iskopavanja takođe pokazuju da je tokom rimskog razdoblja Aptera nastavila da neguje kult mnogih božanstava, pa čak usvajala i neke nove kultove. Tako je npr. tokom iskopavanja 1958. godine otkrivne mali hram iz 1. veka nove ere posvećen Demetri i Persefoni, dok je kult Dioniza uvek prisutan u statuama iz rimskog perioda iskopanim na ovom lokalitetu.
U vili na Peristilu otkrivene su statue Afrodite i Hermesa, a u nekropoli su otkriveni i dokazi o postojanju kulta posvećenog Izidi egipatskoj boginja. Iako je oovaj kult možda nastao tokom helenističkog razdoblja, pouzdano se zna da se razvio u rimsko doba.
Pad i uništenje grada Tokom 3. veka Aptera je počela postepeno da propada, dok su drugi gradovima poput Kasta i Kidonija sve više napredovali. Pad Aptera ubrzalo je nekoliko zemljotres od 364. do 365 godine koji su u tom razdoblju uništili i nekoliko gradova na Kritu.Ammien Marcellin, XVII, 7, 1-18 ; Chronicon Paschale|Chronikon Paschale, 543 ; Théophane le Confesseur, 5858. Međutim grad je i dalje bio naseljen, o čemu svedoči vizantijski geograf Hierocle, koji tvrdi da je grad imao i biskupe tokom vizantijskog perioda. Na to ukazuju i otkriča arheologa koji su pronašli temelje hrišćanske crkve iz 7. veka i grobnicu ispod poda crkve.Peut-être le tremblement de terre de 796, celui qui aurait détruit le phare d'Alexandrie et particulièrement ressenti à Gortyne
Drugi zemljotres u 7. veku i pljačka grada od strane gusara Saracena uticalo je na to da grad napste i poslednji stanovnici .
Na ovom prostoru, u centru starog grada, osnovan je manastir, oko 1182. godine posvećen Svetom Ivanu Teologu.
Lokalitet drevnog grada Mlečani su kasnije koristili za postavljanje tvrđave koja se zvala Paleokastro (ili Paliokastro), ali selo su gusari 1583. godine napali i potpuno uništili. Severoistočno od prostora opasanog zidovima, postoje ostaci tvrđava izgrađeni u vreme Mlečana u 16. veku, koju su uništili pirata 1583. godine. i ruševine, koje su još uvek bile vidljive 1850-ih, iz vremena postojanja antičke tvrđave, iz rimskog ili srednjovekovnog vremena.
Sredinom 19. veka ruševine Aptera služile su kao kamenolom za izgradnju tvrđave Itzedin, Kalami, koju su sagradili Turci u čast sina sultana 1872. godine.
Ponovno otkriće grada Nakon uništenja grad je pao u zaborav i trebalo je nekoliko vekova da se otkrije njegovo postojanje. Pretpostavlja se da je 1415. godine , geograf Kristofer Bundelmonti (1386 — oko1430) navodno otkrio Minou (jedan od nekoliko gradova iz bronzanog doba na obalama Egejskih ostrva i Krfa u Grčko i Sicilije) na mestu gde se nalazila Aptera, i povazao je mitskim kraljem Krita, Minosom, iz perioda minojske civilizacije.
Domenico Negri napravio je istu grešku 1557. godine. Dok je Cornaro, koji je smatrao da je Minoa između Kidonije i Aptera, Apteru je smestio istočnije nego što je to ona bila u stvarnosti.
Tokom 1630. godine, Basilicato je na prostoru Aptere opisao okruglo pozorište i mozaika, ali nije pokuša da identifikuje ime grada.
Joseph Pitton de Tournefort koji je boravio na Kritu 1700. godine u julu mesecu posjtio je ruševine Paleokastra, i izneo pretpostavku da je zapravo Paleokastro mesto drevne Aptere i izrazio žaljenje što je lokalno stanovništvo zaboravilo ovaj drevni grad .
Robert Pashley je prvi koji je, 1834. godine, precizno locirao Apteru. Svoj stav je dokumenatovao nalazom zidnog natpisa sa oznakom APTE, u blizini manastira svetog Jovana Teologa, na oko metar dubine, na zidu koji je nosio ime drevnog grada. мини|Ostaci bipartitnog hrama u Apteri
U 1862 i 1864 , francuz Carle Wescher otkopao je natpis na zidu , koji je zapravo bio dekret, koji je izdao senat kako bi odao počast Ataleu, kralju Pergama, i time mu se zahvalio na njegovom dobročinstvu preme Kritskoj konfederaciji i uopšte i prema Apteri. U tekstu se spominje da će grad podići bronzani kip koji predstavlja Atalea, bilo na nogama ili na konju po njegovoj volji i da će kralju garantovati njegovu ličnu bezbednost, kako u mirnom tako i u ratnom vremenu, kako u gradu Apteri, tako i u njenim lukama . Otkriće Weschera pomoglo je preispitivanje Pashleyevih hipoteza da se Paleokastro nalazio na ruševinama Aptere .
Haussoullier je u septembru 1878. godine takođe otišao u Aptera, proučavao, kopirao i objavljivao natpise koje je pronašao Wescher. Prema njegovim riječima "zidni natpis" je bio u blizini dvostranog hrama koji je verovatno bio posvećen Artemidi .
U 1899 , kada su dva italijanska putopisca, Savignoni Luigi i Gaetano de Sanctis, izašla na lice mesta, zidni natpisi je nestao. Međutim, tokom istraživanja sprovedenog 1928. godine , otkrivena su tri nova natpisa.
Nakon bitke za Krit u Drugom svetskom ratu, to mesto je zaposela nemačka vojska, zbog strateške pozicije brda na kome se nalazila Aptera. Danas se još uvek mogu videti ostaci mitraljeskih gnezda izgrađenih od kamenja pronađenog na mestu drevne Aptere, jer je tokom ove okupacije, lokalitet je ponovo iskopvan.