Tokom celokupne istorije čovečanstva sve civilizacije su ostvarivale svoj vizuelni izraz, u čemu ni islamska civilizacija nije izuzetak. Kada se spomene islamska umetnost, prvo na šta se pomisli su istočnjački tepisi, persijske minijature, marokanske keramičke pločice, a da ne govorimo o Kupoli na Steni, dvorcu Alhambra, džamiji Selimiji i Tadž Mahalu. Islamska umetnost obuhvata sve to i još mnogo više. Za razliku od hrišćanske umetnosti izraz islamska umetnost u sebi ne sadrži odrednicu religijskog. To je jednostavno umetnost nastala u zemljama u kojim je većinska religija islam, bez obzira na versku pripadnost pojedinca koji su tu umetnost stvarali.

Umetnost u vreme Abasida obuhvata period Abasidske vlasti je trajao u periodu od 750. do 1258. i nastupio je odmah nakom Umajadske vladavine (661—750). Začetnik ove dinastije je bio najmlađi stric proroka Muhameda, Abas ibn Abd al-Mutalib po kome je i čitava dinastija dobila naziv. Period uspona Abasida se često naziva i klasičnim periodom islamske kulture, islamskom „renesansom“ i zlatnim dobom islamske umetnosti (približno obuhvata period 700-950). Nakon toga je usledio period opadanja halifske vlasti sa gubljenjem autoriteta u brojnim pograničnim delovima halifatada, bi ponovo doživeo procvat pred sam kraj vladavine ove dinastije.

Njihovu vladavinu karakteriše i premeštanje prestonice iz Damaska u Bagdad. Bagdad, mešavina dveju kultura — grčke i aramejske, postaje centar luksuza, poezije i nauke. To je grad Haruna Rašida i „Hiljadu i jedne noći“. Dolazi do procvata umetnosti, muzike i literature, kao i nauke gde su Arapi odigrali značajnu ulogu u očuvanju grčke antičke misli. Upravo Arapi su oni koji su prevodeći sve te spise omogućili kasnije Evropljanima da upoznaju brojna filozofska dela (kao što su npr. Platonova, Aristotelova, Hipokratova, Galenova...), i time stvori povoljnu intelektualnu klimu za razvoj humanizma i renesanse u Evropi.

U toku ovog perioda, dok je u Evropi trajao mračni srednji vek, na Bliskom istoku nauka, filozofija i umetnost pod okriljem Arapa doživljavaju svoj vrhunac. Razvija se algebra iz Indije, hemija i alhemija iz Kine, otpočinju brojne naučne studije vezane za optiku, astronomiju, medicinu... Pomenimo samo velikog Omara Hajama, pesnika, matematičara, filozofa, astrologa... ili Ibn Sina (nama poznatijem po svom latinskom imenu Avicenna), lekar, filozof, hemičar, pesnik...

Arhitektura

Kada govorimo o islamskoj umetnosti svakako najveći i najznačajniji deo predstavlja upravo arhitektura. Dolazak Abasida na vlast svakako obeležava ekonomsko-politički, a time i naučni i kulturni uspon i procvat. Dve osnovne karakteristike vezane za arhtekturu u vreme Abasida jesu okretanje ka drevnoj mesopotamijskoj umetnosti- upotreba opeke, lukova, pojava mitskih bića na slikama i reljefima... i druga je pojava minareta kao novog ahitektonskog oblika koji će do današnjih dana ostati kao opšti simbol islama u celom svetu.

Nažalost, od arhitektonski spomenika koji su ukrašavali grad al-Ma’muna i al-Rašida nije ostalo ni traga, dok dve najveličanstvenije preživele islamske gađevine, džamija Umajada u Damasku i Kupola na steni u Jerusalimu, datiraju iz umajadskog perioda. Od halifske palate, nazvane zlatna kapija (bab-al-dhahab), ili Zelene kupole koju je podigao osnivač Bagdada, isto tako i od njegove Palate večnosti i Rusafe palate sagrađene za prestolonaslednika al-Mahdija i od još mnogo drugih sličnih građevina nije ostalo nikakvih tragova koji bi nam mogli ukazati na nekadašnji sjaj i raskoš. U toku građanskih ratova između al-Amina i al-Ma’muna vršena su strašna uništavanja, dok je konačno pustošenje grada izvršeno 1258. god.

Ipak, ono što je preostalo svedoči o tome kako je premeštanje centra halifata iz Damaska u Bagdad bilo ujedno i odlučno udaljavanje od Sredozemnog sveta i približavanje drevnim kulturama Mesopotamije. Umajadske arhitektonske tvorevine su po stilu građenja bliže vizantijsko-sirijskoj umetnosti, dok ove iz abasidskog perioda odaju karakteristične crte azijske arhitekture, u prvom redu persijske, a zatim i sasanidske koja je u stvari i sama izraziti tip persijske umetnosti. U toku sasanidske dinastije (226—641) razvio se karakterističan umetnički stil s ovalnim i eliptičnim kupolama, polukružnim svodovima, spiralnim tornjevima, zupčastim grudobranima, uglačanim zidnim ciglama i krovovima pokrivenim metalom. Ovaj je tip postao jedan od najmoćnijih faktora u oblikovanju abasidske umetnosti.

Persija je doprinela vojnom uspehu Abasida pogotovu za vreme Abu Muslima, a kasnije al-Ma’muna. Blizina Persije je uticala na arhitekturu u doba Abasida, na njeno približavanje persijskoj i sasanidskoj arhitekturi. Taj uticaj se video na stilu i dekoraciji palata i zgrada, ali i na opštem urbanističkom planiranju i organizaciji gradova, kao i na izgradnji gradskih ceremonijalnih kapija, koje su zvali Ajvan. Ove trijumfalne kapije i prikazivanje moći halifa su imale za cilj da podsete na moć i dostignuća kao i da izraze neprikosnovenost halifinog autoriteta.

Struktura gradova Bagdad

Godine 762. drugi Abasidski halifa El Mansur je premestio prestonicu iz Damaska na obale Tigra i osnovao Madinat us-Salam (grad mira), bolje poznat kao Bagdad. Time je i simbolično želeo da raskine sa bezbožničkom prošlošću vezanom za Omajade, što će i kasnije činiti mnogi njegovi sledbenici koji su stvaranjem nove prestonice hteli da označe početak novog doba.

Astrolozi su odredili tačno vreme i mesto postavljanja temelja nove prestonice, tako da prema persijskoj kosmogoniji ovaj grad bude novi centar islama i čitavog Univerzuma. Gradilo se prema preciznim cirkularnim planovima. Grad se sastojao od dva dela, oba ograđena masivnim zidinama. Unutrašnji grad je sadržavao džamiju, glavnu palatu i brojne administrativne zgrade i do njega se dolazilo kroz četvora vrata na unutrašnjem zidu. Spoljašnji grad se još nazivao i predgrađe i u njemu su živeli obični građani. Ova stroga uređenost grada u stvari predstavlja realizaciju osnovnog načela islama, a to je sveopšta podređenost religiji i Božjim zakonima.

Međutim, Bagdad se uskoro razvio izvan ovih planom predviđenih krugova i postao je jedan od najvećih, najbogatijih i najgušće naseljenih gradova sveta. Veličan je i detaljno opisivan u brojnim putopisima putnika sa zapada i, naravno, u pričama iz „Hiljadu i jedne noći“. Palata i njena okolina su predstavljale sliku raja u očima persijskog sveta, sa brojnim raskošnim vrtovima koji su okruživali paviljone palata.

U predgrađu su izgrađivane samo za nijansu manje raskošne zgrade koje su se pružale daleko izvan prvobitnih gradskih zidina i činilo se kao da su međusobno povezane i da se nastavljaju jedna na drugu. One su predstavljale prethodnice novog stila u islamskoj arhitekturi koji će dostići svoj maksimum u arapskoj Španiji u kompleksu zgrada iznad današnje Granade ili npr. Topkapi Saraj u Istanbulu. Čini se verovatnim da su oni očuvali elemente sasanidske arhitekture, prepoznatljivog oblika i metoda dekorisanja. Takođe, u dekorisanju vrtova i zelenih površina i organizaciji prostora između kanala se uočava sličnost sa drevnim rimskim vilama i palatama i, naravno, neizbežni uticaj islamske slike raja.

Nažalost, gotovo ništa od toga danas ne može da se vidi delom jer je grad potpuno razrušen do temelja u velikoj mongolskoj najezdi iz 1258. godine kada je ubijeno blizu 800.000 stanovnika Bagdada, a delom i zato što je u izgradnji korišćen trošan i lako porozan materijal, opeka i velikim delom nepečena cigla. I dalje stoje još jedino zgrade halifskih palata i Mustanširija medresa iz 1232. obe renovirane više puta i danas pretvorene u muzeje. Čuvena Talismanova kapija sa utvrđenja podignutog 1095. je srušena 1917. od strane Turaka, ali srednja kapija al-Bab al-Vastani i dalje stoji.

Samara

Zbog toga što je od slavnog drevnog grada sačuvano tako malo, za razumevanje i izučavanje istorije islamske umetnosti značajno nalazište Samara gde može da se prati dalji razvoj novih stilova u islamskoj arhitekturi kao što su novi oblici, sečene površine, i ponavljanje apstraktni geometrijskih i biljnih formi koji će kasnije na Zapadu biti bolje poznate pod imenom “arabeske“.

Dinastija Abasida je imala još jednu perstonicu- Samaru koju je 836. izgradio halifa al-Mu’tasim, sin halife Haruna Rašida, nekih 96 -{km}- severno od Bagdada takođe na obali reke Tigar i naselio se tu dve godine kasnije sa svojom gardom. Njegova ogromna palata se pružala duž reke i premošćavala ju je i obuhvatala je velelepne vrtove, trkalište, amfiteatar i par pratećih palata. Glavna palata je zauzimala oko 1.500 -{m}- oko osnovne ose. Kao i sve ostale muslimanske palate toga doba sastojala se od niza većih i manjih dvorišnih površina oko kojih su se nalazili poviljovi i mesta za publiku. Al-Mutavakil je proširio grad ka severu uz reke Tigar i izgradio je novu palatu Kasr al-Džafari i palatu al-Bulkavaru za svog sina, princa al-Mutazza koja je najbolje očuvana od svih. Dalje severnije na suprotnoj obali Tigra, izgradio je ogromnu palatu od oko 2.700 -{m}- dužine Kasr al-Arus (dvor verenika). Nakon svih tih nadograđivanja grad je dostigao dužinu od približno 35km. Na istoj obali reke i dalje stoje ostaci palate Kasr al-Ašik (palata zaljubljenih) i turbe, mali oktagonalni mauzolej, Kubat al-Sulajbija izgađeno po ugledu na kupolu u kamenu.

Samara je bila abasidska prestonica do 893. godine. I u izgradnji ovog grada su učestvovali umetnici iz različitih delova islamskog sveta od kojih su neki utkali i svoj potpis u svoje delo pa tako otkrivamo da su u izgradnji i dekoraciji ove palate učestvovali umetnici iz Vizantija, Sirije i dr. Fragmenti apstrktne dekoracije otkrivaju uticaje kineske, evropske i persijske umetnosti tako da je opšti utisak kojim odiše palata, možda namerno, kosmopolitski.

Najbogatiji i najfiniji među nima su bili vezani za ukrašavanje harema, za isključivo halifu i njegove žene. Ovde je došlo do spajanja ideje o umetnosti kao sredstvu za dekorisanje aristokratskog života i religijskog koncepta koji na umetnost gleda kao na taštinu, a insistira na buđenju svesti o prolaznosti života. Tako su haremski paviljoni u Samari namerno građeni od lakog i krhkog materijala, a dekorisani tako da su odisali prolaznošću što se najviše postizalo raskošno bojenim i štampanim tkaninama koje su povremeno u specijalnim prilikama izlagane na kratko. Takođe, te hareme i kupatila su ukrašavale i brojne slike i prizori iz lova. Arheolozi su našli jednu sliku na zidu halifinih privatnih odaja, na kojoj su prikazane dve devojke koje, igrajući, isprepletenih ruku, sipaju vino iz čaše.

Sa druge strane, džamije su građene i dekorisane u potpuno drugačijem konceptu. Osovna odlika džamija je bila monumentalnost, masivnost i grandioznost. Ova u Samari je bila najveća (240 x 156 -{m}-) sa mogućnošću da primi oko 100.000 ljudi na molitvu. Danas je od te hale za molitvu i 216 stubova nosača od opeke ostalo vrlo malo, ali karakterističan, spiralni minaret i dalje stoji.

Za period Abasida je tipičan dizajn u velikoj meri zastupljen i urbano planiranje grada. Pored Bagdada (762.) i Samare (836.), Abasidi su osnovali i grad al-Rafika u severnoj Siriji. Al-Rafika je osnovan 772. godine od strane El Mansura i to po ugledu na plan grada Bagdada. Ovaj grad se nalazio na obali reke Eufrat i bio je opasan masivnim zidinama koje su dostizale do 5 -{km}- dužine i obuhvatale 132 okrugle kule. Od ovih utvrđenja su tri kapije vodile u unutrašnjost grada do velike džamije koja je bila smeštena u centralnom delu. Početkom 796. Harun Rašid je ovde napravio svoju rezidenciju. Učvrstio je zidine grada i obezbedio ga od napada i pretvorio ga u svoj komandni centar u ratu sa Vizantijom. Iako je najveći deo grada renoviran u doba Osmanlija, severoistočna kapija i dalje stoji iz perioda osnivanja grada i tu se primećuje jedna od prvih primena zašiljenih lukova u arhitekturi.

Džamije u doba Abasida