мини|Teritorijalna proširenja Kraljevine Srbije (zeleno) i Kraljevine Crne Gore (ljubičasto) nakon 1913. Kolonizacija Kosova i Metohije u Kraljevini Jugoslaviji podrazumeva povratak Srba i ostalog hrišćanskog stanovništva na ove prostore, sa kojih su bili prognani tokom viševekovne osmanske vladavine. Kolonizacija se sprovodila u periodu 1920–1941. godina i njen cilj je bio uspostavljanje etničke ravnoteže u osetljivim pograničnim regionima. Etnička ravnoteža narušena je višedecenijski menjanjem etničke strukture na štetu hrišćanskog stanovništva. Samo od 1876. do 1912. sa teritorije „Stare Srbije“ je nasilno raseljeno 150.000 Srba i umesto njih su naseljeni albanski kolonisti. Oni su došli uglavnom iz Topličkog i Vranjskog okruga gde su ponegde činili čak i većinski albanske enklave nastale verovatno tu već nakon Velike seobe Srba koje su susedi Srbi nazivali "arnautlukom", a pridružilo im se i ostalo iseljeno muslimansko, uglavnom tursko stanovništvo iz Niškog okruga. Isti su namerno naseljavani od osmanskih vlasti na tadašnju granicu sa Kraljevinom Srbijom koja se uglavnom poklapala sa današnjom granicom prema KiM. Pritom je muslimanskim, albanskim i turskim izbeglicama Muhadžirima ne samo dozvoljavano da otmu i prisvoje imanja zatečenih Srba i iste proteraju u Kraljevinu Srbiju, nego su Muhadžiri od vlasti i podsticani na otimačinu srpske imovine. Osmanske vlasti su ovime htele da krajeve, još uvek u sastavu njihove države, nasele isključivo muslimanskim stanovništvom koje bi Srbe videlo kao neprijatelja i u slučaju daljeg širenja Srbije ogorčeno se i borilo protiv toga. Od Srba su pogotovo energično očišćeni pogranični krajevi , odnosno podujevski i gnjilanski kraj. Tako prilikom ulaska srpske vojske u Podujevo istu je prema zapisima pozdravilo samo nekoliko Srba koji su ovom zgodom došli iz par okolnih sela gde ih je slučajno još uvek bilo, a samo Podujevo i ogromna većina sela okolo bili su već do 1912. potpuno etnički očišćeni od Srba.
Ovaj proces je počeo 1920. godine tako što su prvi kolonisti na ove prostore počeli sami da dolaze. Kasnije je kolonizacija postala planska i odvijala se u dva talasa: 1922—1929. po Uredbi o naseljavanju Južnih krajeva donesenog 20. novembra 1920. godine 1933—1938. po Zakonu o naseljavanju Južnih krajeva donesenog 11. juna 1931. godine
Naseljavanje se vršilo pre svega srpskim stanovništvom sa područja pasivnih regiona kao što su Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Dalmacija, Raška oblast, Vojvodina i Vojna krajina u Hrvatskoj.
Tokom kolonizacije, uzimanje zemljišta od privatnih vlasnika je bilo zabranjeno. Čak i pseudo prava nekih Albanaca koji nisu mogli da dokažu svoje vlasništvo nad zemljištem su bila ispoštovana.
U početku kolonisti su dobijali neobradivo zemljište, poput pašnjaka, proplanka, neplodna i napuštena zemljišta, šume i u manjoj meri zemljište begunaca-odmetnika. Samo 5% od ukupnog zemljišta bilo je obradivo. Za doseljenike je izgrađeno u 330 naselja i sela 12.689 kuća, 46 škola i 32 crkve.
Kolonizacija je započela neposredno nakon oslobađanja i pripajanja Kosova Kraljevini Srbiji i delova Metohije Kraljevini Crnoj Gori u prvom balkanskom ratu, i nastavljena je tokom perioda Kraljevine Jugoslavije, od 1918. do 1941. godine. Kolonizacija Kosova je imala naglašeno nacionalnu notu i njome je „anacionalni elemenat” trebalo zameniti „zdravim nacionalnim elementom”.Đ. Krstić, Kolonizacija u Južnoj Srbiji ), Sarajevo. Arhiv Jugoslavije, 67-28-256, jul 1934.
Između 1912 i 1941. godine, na Kosovo je naseljeno između 60.000M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918–1941. ), Priština. i 65.000 kolonista. Preko 90% ukupnog broja kolonista su činili Srbi sa raznih krajeva Jugoslavije (uključujući i Crnogorce).
U etničkoj strukturi preovladavali su Srbi sa 49.000, zatim Hrvati sa 4.500 i Slovenci sa 450. Pored njih bilo je i Vlaha, Rusina, Rusa, Nemaca, Albanci itd.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 ), Priština.
Pritom je i agrarna reforma imala etno-religijski aspekt, jer je imovina bivših muslimanskih zemljoposednika uglavnom prelazila u ruke Srba.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 ), Priština.
Kolonizacija Kosova se uglavnom smatra neuspelim projektom, jer nije zadovoljila ni državu ni naseljenike, ni starosedeoce. Rezultati nove etničke mape su poništeni drugim svetskim ratom, kada je Kosovo priključeno Albaniji, a većina kolonista proterana nazad u Srbiju i Crnu Goru. Po završetku rata, srpskim kolonistima je privremeno zabranjen povratak na Kosovo.
Istorijski kontekst Proces odseljavanja Srba ili njihovog biološkog uništenja rađen je od strane vlasti Osmanske carevine (Albanci, Muhadžiri, Čerkezi), koja su trudila da izmeni versku strukturu, i Albanaca koji su se trudili da stvore homogeno područje naseljeno Albanskim življem.-{Wayback Machine}- (10. новембар 2023) [Projekat Rastko Gracanica] Dimitrije Bogdanovic: Knjiga o Kosovu (Tursko doba) Primer Albanskih težnji i nacionalnog osvešćenja bila je Prizrenska liga 1878. godine.
Ciljevi Turske države i Albanaca nisu bili u potpunosti komplementarni ali su se slagali u jednom, a to je da treba očistiti prostore od srpskog i crnogorskog stanovništva. Najteži period je bio od 1878-1912. godine.
Nakon uspostavljanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, na prostorima Kosova, Metohije i Makedonije krenulo se sa ukidanjem feudalnih odnosa, izvođenjem agrarne reforme i naseljavanjem područja. 1919. godine ukinuto je kmetstvo i kmetovi su proglašeni vlasnicima zemlje koju su obrađivali. Ovo je dovelo da autohtoni Srbi i mnogi siromašni Albanci po prvi put postanu zemljoposednici.
Hronologija
Tokom balkanskih ratova, Kosovo i Metohija su oslobođeni i pripojeni Kraljevini Srbiji i Kraljevini Crnoj Gori. I pored masovnih prisilnih iseljenja kosovskih Albanaca (od 1912-1914 je iseljeno 281.747 ljudiDokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije 1903-1914, knj. VII, sv. 1. Beograd, (1980). стр. 617-618.), oni su i dalje na Kosovu činili većinu stanovništva.Prema zvaničnom popisu stanovništva Kraljevine SHS iz 1921. godine Kosovo je imalo 439.010 stanovnika, čiju su većinu činili Albanci (64,1%). Crna Gora i Srbija su nastojale da merama kolonizacije utiču na izmenu etničke slike Kosova i Metohije. Crna Gora je već krajem 1912. godine počela naseljavati svoje državljane na teritoriji zapadne Metohije. U toku prvog svetskog rata ti su se naseljenici povukli u Crnu Goru, da bi se nakon rata vratili na dobijena imanja.A. Hadri, Kosovo i Metohija u Kraljevini Jugoslaviji (pp. 59-60.), IG 1967. 1-2 51-84.
Nakon Prvog svetskog rata i stvaranja Kraljevine SHS, beogradska vlada je započela opsežan program kolonizacije Kosova, dajući prednost bivšim vojnicima ili pripadnicima četničkih odreda.Howard Clark, Civil resistance in Kosovo Namera je bila da se nasele „nacionalno zaslužni i provereni elementi”, tj. ratni dobrovoljci, četnici, žandarmi, graničari, optanti, izbeglice i partijski aktivisti.Adam Pribićević, Od gospodina do seljaka, prir. Č. Višnjić, Zagreb, (1996). стр. 131–133. Kolonisti su regularno snabdevani oružjem preko Saveza agrarnih zadruga. U brdovita albanska naselja kolonizovani su najpre Crnogorci, jer se smatralo da su bili kulturno najsličniji Albancima. Osim toga, oni su se bez mnogo straha useljavali u konfiskovane kuće kačaka „ne brinući mnogo ni o mogućoj osveti, niti o tapijama”.Zoran Janjetović, Deca careva, pastorčad kraljeva. Nacionalne manjine u Jugoslaviji 1918– 1941, Beograd (2005). стр. 325–327, 340. Kolonisti su u početku masovno dobijali zemlju koja je oduzimana od vlasnika sa regularnim papirima. Veliki broj kolonista je useljen u kuće Albanaca koji su prinudno iseljeni. Oduzimanje zemlje od Albanaca dovodi do pobuna čitavih sela, pa čak i intervencije vojske. Tokom čitavog perioda kolonizacije, beogradska vlast se morala nositi sa oružanim otporom albanskih kačaka, koji su se borili protiv uspostavljanja srpske vlasti.M. Obradović, Agrarna reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941 ), Priština.
Između 1919—1927 na Kosovu i Metohiji je osnovano 245 novih srpskih naselja.Đorđe Kristić, Kolonizacija Južne Srbije, Sarajevo (1928). стр. 6. Samo u jesen 1931. u Metohiji je naseljeno 1.400 porodica iz Crne Gore: podignute su im tipske kuće i dodeljeno preko 20.000 -{ha}- zemlje između puta Prizren–Đakovica–Peć i reke Drim.AJ, 38-505-657. Za koloniste je podignuto 11.273 kuće na Kosovu do kraja 1935. godine. Od 1936. je započeo novi talas oduzimanja zemlje od Albanaca u pograničnim krajevima, pri čemu im je ostavljano svega 0,4 -{ha}- po članu domaćinstvaZoran Janjetović, Deca careva, pastorčad kraljeva. Nacionalne manjine u Jugoslaviji 1918– 1941, Beograd (2005). стр. 331., dok su naseljeničke porodice dobijale u proseku 8 -{ha}- zemlje. Vlasti su na ovaj način pokušavale da unište osnov albanske egzistencije i primoraju ih na iseljavanje, čime je pojačano antidržavno raspoloženje kod Albanaca.
Resrbizacija Kosova se nastavila sve do 1941. godine i na taj način su stvorene mnoge srpske enklave na Kosovu i MetohijiDr Milovan Obradović, Agrarna Reforma i kolonizacija na Kosovu 1918-1941, Priština, 1981., između ostalih: Kosovo Polje, Obilić, Hercegovo, Orlović, Devet Jugovića, Lazarevo, Gornji Svračak, Donji Svračak, Jezero, Lug, Novo Rujce, Staro Gracko i dr. Nove kolonije su osnivane uglavnom u blizini glavnog puta, koji vodi Kosovom od juga prema severu. Postojala je namera da se ratni dobrovoljci naseljavaju uz važne strateške punktove, prvenstveno u Metohiji, Drenici, dojranskom i maleškom srezu.Jugoslovenska država i Albanci, prir. Lj. Dimić, Đ. Borozan, knj. 1, Beograd 1998, dok. 364. стр. 323. Do 1939. godine je naseljeno oko 54.000 kolonista, od čega 49.000 Srba (uključujući i Crnogorce), oko 4.500 Hrvata i oko 150 Slovenaca. Ukupan broj naseljenika, prema agrarnom povereništvu u kojem su bili prijavljeni, je dat u sledećoj tabeli:
KOLONIZACIJA KOSOVAagrarno povereništvobroj naseljenikaUroševac15.381Đakovica15.824Prizren3.084Peć13.376Mitrovica429Vučitrn10.169ukupno58.263
Dugogodišnja postepena kolonizacija nije ispunjavala očekivanja srpske strane. Vasa Šaletić, upravnik Saveza agrarnih zadruga, je smatrao da Albance treba neodložno iseliti u Tursku i da je "naseljavanje Srba među pola miliona Albanaca bilo greška". Kritikujući polovične rezultate dotadašnje kolonizacije Kosova, srpski akademik i političar Vaso Čubrilović predlaže načine za rešavanje "albanskog problema" totalnim etničkim čišćenjem Kosova od Albanaca.Historical dictionary of Kosova Čubrilović je 1937. godine izradio antialbanski projekat isterivanja Albanaca za Stojadinovićevu vladu, koji je trebalo da sprovedu državne vlasti.
U cilju pritiska na Albance, beogradska vlast je organizovala paravojne formacije četnika, koje su predvodili Kosta Pećanac, Milić Krstić, Jovan Babunski, Vasilije Trbić i drugi, koji su organizovali kaznene ekspedicije vršeći nasilje, teror i organizovanu pljačku. U međuratnom periodu (1918-1941), koji je trajao 23 godine, na Kosovu je skoro osamnaest godina bila uspostavljena vojna uprava. U to vreme Komunistička partija Jugoslavije je delovala na Kosovu i Metohiji, zalažući za prekid kolonizacije.Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 656.
Pravna regulativa i zloupotrebe
Kraljevina Srbija je donela Uredbu o naseljavanju novooslobođenih oblasti 20. februara 1914. godine, ali je njeno sprovođenje ubrzo ometeno izbijanjem prvog svetskog rata već jula iste godine.