Narodni preporod () označava period istorije albanskog naroda od sredine 19. veka pa sve do 29. jula 1913. godine kada je formirana Albanija i međunarodno priznata kao nezavisna država.
Hronologija albanskog narodnog preporoda
Albanski komitet u Janjini
мини|right|Abdul Frašeri, jedan od osnivača Albanskog komiteta u Janjini, Centralnog komiteta za zaštitu prava albanskog naroda i Prizrenske lige Albanski komitet u Janjini () je organizacija osnovana u maju 1877. godine u Janjini (tada u Osmanskom carstvu), a koja je okupljala Albance u Janjini i okolini u cilju organizovane borbe za zaštitu njihovih nacionalnih prava.
Najznačajniju ulogu u osnivanju i aktivnostima Albanskog komiteta u Janjini su imali Abdul Frašeri i Mehmet Ali Vrioni iz Berata.
Centralni komitet za zaštitu prava albanskog naroda
Centralni komitet za zaštitu prava albanskog naroda () je bila organizacija osnovana tokom jeseni 1877. u Istanbulu, tada Osmansko carstvo. Jedan od osnivača ove organizacije je bio Paško Vasa.
Osnivači i članovi ovog komiteta (Paško Vasa, Abdul Frašeri i Sami Frašeri) su imali ključnu ulogu u formiranju Prizrenske lige 1878. godine. Kada je Osmansko carstvo rasformiralo Prizrensku ligu porazivši vojno njihove pripadnike 1881. godine i počelo da se obračunava sa zastupnicima ideje o Albanskoj autonomiji, na inicijativu Samija Frašerija Centralni komitet se reorganizovao i nastavio svoje aktivnosti u ilegali.
Prizrenska liga
мини|desno|Etnička distribucija Albanaca na Balkanu 1880. Jovan Cvijić navodi da je od 1876. do 1912. sa teritorije "Stare Srbije" nasilno raseljeno 150.000 Срба i da su umesto njih naseljeni albanski kolonisti.Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu
Jedan od važnijih događaja u ovom periodu je bilo osnivanje Prizrenske lige 1878. godine. Prizrenska liga je bila zasnovana na ideji Velike Albanije, zanemarujući prava Srba, Slovena i Grka. Agresivni protivsrpski program Prizrenske lige trajno je opteretio odnose između Srba i Albanaca.
O razlozima osnivanja i karakteru Prizrenske lige postoje veoma protivrečna mišljenja. Albanska istoriografija smatra Ligu izrazom opštealbanskog nacionalnog pokreta. S druge strane, mnogi smatraju da je Prizrenska liga jedan oblik manipulacije albanskim narodom u vođenju balkanske politike, jer je uglavnom bila instrument osmanske politike i politike evropskih sila.
Prizrenska liga kao produžena ruka osmanske politike 10. juna 1878. godine na sastanku u Prizrenu Albanci osnivaju Prizrensku ligu, čiji je cilj borba za albansku autonomiju i ujedinjenje Albanaca u jedan albanski vilajet, ali u okviru Osmanskog carstva. Pošto su se borili i protiv Sanstefanskog i protiv Berlinskog ugovora nastojeći da očuvaju integritet "albanskih zemalja", a čuvajući integritet Osmanskog carstva davalo je dovoljno razloga za isticanje pretpostavke da iza Lige stoji Osmansko carstvo. Italijanski konzul u Skadru Berio, a i ostali konzuli primetili su "čudne veze zvaničnih organa Osmanskog carstva i jednog pravno nelegalnog pokreta". Tako je uočeno da je Osmansko carstvo platilo troškove albanskih delegata za kongres u Prizrenu. Osmansko carstvo je Prizrenskoj Ligi dalo oružje i municiju, a u Ligu su ulazili ulaze elementi naglašeno lojalni sultanu. Albansko stanovništvo je bilo naseljeno u četiri osmanska vilajeta: Kosovskom, Skadarskom, Janjinskom i Bitoljskom. Liga je na Berlinskom kongresu istupala u ime albanskog naroda, zalažući se za zaštitu graničnih teritorija na koje su pretendovale susedne zemlje nakon završetka Rusko-turskog rata (1877—1878) između Rusije, Srbije i Crne Gore protiv Osmanskog carstva. Centralna ličnost Prizrenske lige je bio Ali-paša Gusinjski, koji je stekao veliki ugled svojim uspesima u bitkama protiv Crnogoraca 1855, 1879. i 1880. godine.
Berlinskom kongresu su bila poslata tri memoranduma: Memorandum Prizrenske lige, kojim se od velikih sila traži priznanje nacionalnog identiteta Albanaca i autonomije delova Osmanskih vilajeta naseljenih Albancima unutar Osmanskog carstva. Skadarski memorandum, kojim je traženo osnivanje nezavisne albanske države pod protektoratom Velike Britanije kojoj bi navodno najviše bilo u interesu da se kreira Albanija kao "brana slovenskoj ekspanziji na Balkanu" Memorandum Mirdita i Brđana, koji je podnet konzulima Francuske, Austrougarske i Italije u julu 1878. u Skadru. Ovim memorandumom je traženo da se prizna, većinski katoličkom, stanovništvu Mirdita i Brđana veći stepen autonomije.
Uz aktivnosti kroz memorandume, Prizrenska liga je poslala i delegaciju pod vođstvom Abdul-beja Frašerija i Mehmeta Ali Vrionija u Beč, Berlin, Pariz, London i Rim. Cilj delegacije bio je da objašnjava i brani stavove memoranduma Prizrenske lige. Međutim, Berlinski kongres je ignorisao memorandum Lige, a nemački kancelar Oto fon Bizmark je čak zauzeo stav da albanska nacija ne postoji. Albanskoj delegaciji nije dozvoljeno da učestvuje na Berlinskom kongresu. Teritorije naseljene Albancima su tretirane kao deo Osmanskog carstva, a Albanci kao njegovi građani.
мини|desno|Albanske novine koje su izlazile u Bukureštu 1889.
Prizrenska liga se oružjem suprotstavila sprovođenju odluka donetim na Berlinskom kongresu kojima je Crnoj Gori i Grčkoj dodeljen deo teritorije Osmanskog carstva. Oružanu borbu je podržavalo Osmansko carstvo naoružavajući borce lige, koji su uspešno sprečili predaju Plava i Gusinja Crnoj Gori i dela Epira Grčkoj. Proosmanski karakter lige je bio prisutan od njenog osnivanja jer su njeni članovi u ogromnoj većini bili islamske veroispovesti i težili su da u svoje okrilje privuku muslimane iz Novopazarskog sandžaka i Bosne i Hercegovine.
Kada su se završile borbe oko granica Prizrenska liga je postala teret Osmanskoj carevini. Tokom višegodišnje oružane borbe Prizrenska liga je postala svesna svoje snage i počela da ispostavlja zahteve za autonomijom.
Prizrenska liga počinje da se suprotstavlja Osmanskom carstvu Pošto je Osmansko carstvo popustilo na Berlinskom kongresu Prizrenska Liga je ušla u fazu otvorenog suprotstavljanja vlastima. Osmanske vlasti su sada pokušale da sprovedu Berlinski ugovor, ali Prizrenska Liga se protivila nastojeći da stvori uslove za iredentističke zahteve prema Srbiji i Crnoj Gori. Odlukama Kongresa, neka pretežno muslimanska naselja kao Plav i Gusinje, predata su Crnoj Gori, dok su Srbiji predata četiri okruga (Niš, Pirot, Leskovac i Vranje) u kojima je živeo veliki broj Albanaca. Albanci su bili nezadovoljni, jer su se urušavali njihovi snovi o Velikoj Albaniji, koja bi obuhvatala i krajeve u kojima nisu većina.
Prizrenska liga se suprotstavila odlukama Berlinskog kongresa da preda Gusinje i Plav Kneževini Crnoj Gori zbog čega je došlo do oružanih sukoba sa Crnogorcima. Crnogorci su vodili dve bitke sa dobrovoljcima Lige, kod Novšića i Murina, ali nisu uspeli da savladaju otpor Albanaca. Zbog nesprovođenja odredaba Kongresa, Crnoj Gori su ponuđene teritorije Hota i Gruda u zamenu za Plav i Gusinje. Međutim, opet su se suprotstavili dobrovoljci Lige i onemogućili predavanje teritorija. Na kraju su velike sile Crnoj Gori kao kompenzaciju ponudile teritoriju Ulcinja. Poslale su međunarodnu flotu kojom su izvršile demonstraciju sile pred Ulcinjem, stavivši do znanja Porti da se međunarodne odluke moraju izvršiti. Nakon toga, energičnom akcijom skadarskog komandanta razbijen je otpor Liginih dobrovoljaca, zauzet je Ulcinj i predat je Crnoj Gori. Nakon pripajanja Crnoj Gori, veliki broj Albanaca je prognan iz Podgorice, Spuža, Žabljaka, Bara, Nikšića i Ulcinja. Albanci su za najveću nepravdu Berlinskog kongresa smatrali "legalizovanje srpsko-crnogorskog nasilja i okupaciju albanske zemlje". Na jugu, Ligini dobrovoljci su uspeli da spreče predavanje Grčkoj dela Epira.
Tokom godina borbi oko granica, Liga je ojačala i počela sve odlučnije da postavlja zahteve Porti. Albanci su zahtevali od Osmanskog carstva autonomiju za Albance, i ujedinjenje u jedan vilajet. Porta je ovo odbila, i počeo je albanski ustanak 1879. kojim je osmanska vlast svrgnuta u Vučitrnu, Prizrenu, Đakovici, Prištini, Peći i drugde. Osmansko carstvo šalje Derviš-pašu sa vojskom da razbije ustanak, i on od aprila 1881. ulazi u Prizren, Đakovicu i Peć. Osmansko carstvo je vojnom akcijom razbilo dobrovoljce Lige, a njihove vođe pohapsila i poslala u progonstvo. Međutim, smirenje je bilo privremeno, jer ponovo izbijaju nemiri po pašinom povratku u Carigrad. Lokalne bune niču 1883. i 1884. godine.Vojna enciklopedija, Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 656.
Pećka liga
Pećka liga () je politička organizacija osnovana u Peći (tada na teritoriji Kosovskog vilajeta Osmanskog carstva 1899. godine. Osnivači ove organizacije su grupa od 450 stanovnika Kosovskog vilajeta albanske nacionalnosti. Vodeću ulogu u osnivanju i funkcionisanju ove organizacije je imao Hadži Zeka. Pećka liga je imala slične ciljeve kao i Prizrenska liga, a koji se mogu ukratko svesti na zalaganje da se objedine svi vilajeti Osmanskog carstva naseljeni Albancima u jedan vilajet sa većim stepenom autonomije. Za razliku od Prizrenske lige koja je imala za cilj objedinjavanje četiri vilajeta u kojima je bilo naseljeno stanovništvo albanske nacionalnosti (Kosovski, Skadarski, Bitoljski i Janjinski), Pećka liga se zalagala da se u sastav jedinstvenog, tzv. Albanskog vilajeta uključi i peti, Solunski.Tekst objavljen u časopisu Pres, Pripremio Miloš Garić
Ova organizacija je, slično Prizrenskoj ligi, stvorena uz podršku Osmanskog carstva jer je trebalo da doprinese da Albanci (većinski islamske veroispovesti) u balkanskim vilajetima Osmanskog carstva stvore "snažni zid islama prema hrišćanskim državama - Srbiji, Crnoj Gori, Grčkoj i Bugarskoj.„Prepiska o arbanaskim nasiljima u Staroj Srbiji od 1898. do 1899.“ - reprint Izdavačno preduzeće „Nikola Pašić“, podnaslov „Snažni zid prema hrišćanskim državama“, priredila Biljana Živković, objavljeno na internet sajtu „Srpska Politika“
Ustanci Albanaca u XX veku
Prvih godina 20. veka umnožavaju se pobune Albanaca, usmerene na dobijanje autonomije u okviru Osmanskog carstva. Između makedonskih i albanskih autonomista došlo je do izvesne saradnje, jer su i jedni i drugi težili zadobijanju autonomije. Od godine 1905. do 1912. Albanci dižu niz ustanaka. U julu 1908. u Ferizoviću (danas Uroševac) se okuplja 20.000 ljudi, i pokušavaju da izbore nezavisnost od Osmanskog carstva. Međutim u to vreme dolazi do Mladoturske revolucije, ostvarene uz značajnu podršku albanskog stanovništva Kosovskog i Bitoljskog vilajeta. Revolucija je pružila velike nade Albancima, a Mladoturci obećavaju stanovništvu smanjenje poreza, demokratizaciju i poboljšanje opštih životnih uslova. Međutim, kada su se učvrstili na vlasti, mladoturci nisu ispunili obećanja u pogledu autonomije Albanije, već su tražili strogi centralizam zasnovan ne na islamskoj religiji već na pripadnosti Osmanskoj državi, uvodeći turski kao jedini jezik administracije i zabranjujući albanske klubove širom zemlje . Nakon sveobuhvatnih reformi Osmanskog carstva koje su počeli da sprovode mladoturci, Albanci u Evropi i Arapi u Aziji su izgubili povlašćen položaj koji su imali, naročito u vreme vladavine sultana Abdul Hamida IIVladimir Ćorović, Istorija Srpskog naroda, (1885-1941), Balkanski ratovi