Kapetyngowie – przyjęta w historiografii nazwa francuskiego rodu królewskiego panującego we Francji od 987 roku do 1848, z krótką przerwą w okresie rewolucji francuskiej i I Cesarstwa. Ponadto linie boczne królów francuskich zasiadały na tronach wielu krajów europejskich, a także Brazylii. Współcześnie panującymi członkami rodu są król Hiszpanii Filip VI oraz Wilhelm, wielki książę Luksemburga.
Obecnie głową rodu jest Ludwik Alfons Burbon (Luis Alfonso de Borbón) (ur. 1974), prawnuk króla Hiszpanii Alfonsa XIII. Oficjalna nazwa rodu nigdy nie brzmiała „Kapetyngowie”, mimo iż jest ogólnie przyjęta w historiografii ogólnoświatowej. Oficjalna nazwa brzmiała w przeszłości maison de France (dom francuski). Nazwa Kapetyngowie została zaś utworzona od protoplasty rodu Hugona Kapeta. Historyk niemiecki Karl Ferdinand Werner był zdania, że Kapetyngowie stanowią najstarszą na świecie dynastię panującą, w której sukcesja przechodzi na męskiego potomkaKarl Ferdinand Werner, Avant les Capétiens – L'élection du chef de l'Etat en France de Hugues Capet à nos jours, Paryż 1988, s.13..
Dzieje rodu Dynastia ta została zapoczątkowana przez Hugona Kapeta, syna Hugona Wielkiego i prawnuka Roberta Mocnego protoplasty rodu Robertynów. Kapetyngowie są bezpośrednią w linii męskiej kontynuacją Robertynów, jednak przyjęło się uważać, że w momencie elekcji na króla Francji (987) Hugo Kapeta, zapoczątkował on nowy ród.
Hugo Kapet i Robertynowie byli jednymi z największych feudałów królestwa zachodniofrankijskiego. Po bezpotomnej śmierci ostatniego władcy karolińskiego Ludwika V zgromadzenie notabli świeckich i duchownych wybrało go na króla. Został on wyświęcony na króla 3 lipca 987. W ten sposób Hugo rozpoczął panowanie nowej dynastii.
Przez pierwsze dwa wieki władza królów kapetyńskich ograniczała się do obszaru domeny, obejmującej zasadniczo okolice Paryża i Orleanu, a także kilka hrabstw, opactw i biskupstw rozrzuconych po terenie północnej Francji. Mimo to Francja Kapetyngów posiadała stosunkowo dobre warunki do rozwoju. Główne siły bowiem, które mogłyby zagrozić Kapetyngom, były od nich stosunkowo daleko. Prężnie rozwijające się Święte Cesarstwo Rzymskie mogło tylko sporadycznie sięgać wpływami aż tak daleko na zachód. Także najazdy wikingów docierały przeważnie tylko do północnych rejonów nadmorskich Francji.
Dynastia Kapetyngów była w XI wieku już dość poważana, o czym świadczy chociażby mariaż Henryka I z księżniczką kijowską Anną, córką jednego z największych ówcześnie władców Europy Jarosława Mądrego.
Szansa na znaczne powiększenie domeny królewskiej nadeszła wraz z zaślubinami Ludwika VII z dziedziczką księstw Akwitanii i Gaskonii Eleonorą Akwitańską (1137). Jednak w wyniku, nie do końca jasnego, rozwiązłego zachowania się królowej w czasie krucjaty, Ludwik zdecydował się na rozwód. Po rozstaniu z mężem poślubiła ona Henryka II Plantageneta, księcia Andegawenii, który wkrótce odziedziczył również królestwo Anglii i Normandię (1154), co wraz z dobrami jego żony stworzyły kompleks dóbr ciągnący się od Pirenejów do granic Szkocji. Na zachodzie Francji powstał więc pas terytorium potencjalnie wrogiego. Stanowiło to śmiertelne niebezpieczeństwo dla Kapetyngów, gdyż stosunki francusko-angielskie od jakiegoś czasu były coraz bardziej napięte. Niebezpieczeństwo to uśmierzyć udało się dopiero synowi Ludwika Filipowi II.
W 1205 r. król francuski Filip II August odebrał Anglikom Andegawenię. Odtąd kolejne dynastie andegaweńskie to boczne linie francuskich dynastii panujących. W 1246 r. Andegawenię nadał król Ludwik IX Święty swemu najmłodszemu bratu Karolowi I Andegaweńskiemu jako apanaż. W tym samym roku przejął Prowansję jako mąż dziedziczki tej ziemie Beatrycze. Karol II oddał w 1290 r. Andegawenię królom Francji. Jego potomkowie podzieli się na gałęzie.
Kapetyngowie w XIII wieku zasłynęli także zaangażowaniem w walkę przeciwko herezjom szerzącym się na terenie Francji. Głośnym echem odbił się udział w krucjatach przeciwko albigensom na terenie Langwedocji. Udziałem w wojnach z albigensami i zdobyciem całej Langwedocji dla Francji zasłynął Ludwik VIII Lew.
Słynnym przedstawicielem rodu był także Ludwik IX Święty, ostatni władca europejski czynnie angażujący się w ideę krucjat. W 1270 zakończył życie podczas nieudanej wyprawy krzyżowej do Tunisu.
.
Śmierć Karola IV Pięknego spowodowała koniec rządów głównej linii Kapetyngów we Francji, które trwały ponad 300 lat. Wywołała także najdłuższą w historii wojnę o sukcesję, gdyż rozpoczęta w 1337 wojna stuletnia między Anglią i Francją była swoistą wojną o schedę po Kapetyngach.
Panujący we Francji Imię Portret Narodziny-Śmierć Rodzice Hugo Kapet987–996 100px ok. 940–996 Hugo WielkiJadwiga Saska Robert II Pobożny996–1031 100px 27 marca 972–20 lipca 1031 Hugo KapetAdelajda Akwitańska Henryk I1031–1060 100px 4 maja 1008 – 4 sierpnia 1060 Robert II PobożnyKonstancja Prowansalska Filip I1060–1108 100px23 maja 1052 – 29 lipca 1108 Henryk IAnna Jarosławówna Ludwik VI Gruby1108–1137 100px 1 grudnia 1081 – 1 sierpnia 1137 Filip IBerta Holenderska Ludwik VII Młody1137–1180 100px 1120 – 18 września 1180 Ludwik VI GrubyAdelajda z Maurienne Filip II August1180–1223 100px 21 sierpnia 1165 – 14 lipca 1223 Ludwik VII MłodyAdela z Szampanii Ludwik VIII Lew1223–1226 100px 5 września 1187 – 8 listopada 1226 Filip II AugustIzabella z Hainaut Ludwik IX Święty1226–1270 100px 25 kwietnia 1214 – 25 sierpnia 1270 Ludwik VIII LewBlanka Kastylijska Filip III Śmiały1270–1285 100px 1245 – 5 października 1285 Ludwik IX ŚwiętyMałgorzata Prowansalska Filip IV Piękny1285–1314 1268 – 29 listopada 1314 Filip III ŚmiałyIzabela Aragońska Ludwik X Kłótliwy1314–1316 100px 4 października 1289 – 5 czerwca 1316 Filip IV PięknyJoanna I z Nawarry Jan I Pogrobowiec1316 100px 15 listopada 1316 – 20 listopada 1316 Ludwik X KłótliwyKlemencja Węgierska Filip V Wysoki1316–1322 100px 17 listopada 1293 – 3 stycznia 1322 Filip IV PięknyJoanna I z Nawarry Karol IV Piękny1322–1328 100px 1294 – 1 lutego 1328 Filip IV PięknyJoanna I z Nawarry
Drzewo genealogiczne Kapetyngów Adnotacje : 30px = Królowie Francji po imieniu data wstąpienia na tron 30px = Królowie Anglii
Linia główna i linie boczne Kapetyngów dynastia burgundzka (Bourgogne), Aviz, Bragança Andegawenowie (Anjou) Walezjusze (Valois), Walezjusze burgundzcy (Valois-Bourgogne), Walezjusze andegaweńscy (Valois-Anjou) Burbonowie (Bourbon), Kondeusze (Bourbon-Condé)
Blason pays fr France ancien.svg|50px Hugo Kapet (940–996), król Franków 987–996 Robert II Pobożny (972–1031), król Franków 996–1031, książę Burgundii 1004–1016 Henryk I (1008–1030), król Franków 1031–1060, książę Burgundii 1016–1032 Filip I (1052–1108), król Franków 1060–1108 Ludwik VI Gruby (1081–1137), król Franków 1108–1137 Ludwik VII Młody (1120–1180), król Franków 1137–1180 Filip II August (1165–1223), król Franków/Francji 1180–1223 Ludwik VIII Lew (1187–1226), król Francji 1223–1226 Ludwik IX Święty (1214–1270), król Francji 1226–1270 Filip III Śmiały (1245–1285), król Francji 1270–1285 Filip IV Piękny (1268–1314), król Francji 1285–1314, król Nawarry 1284–1305 (Filip I) Ludwik X Kłótliwy (1289–1316), król Francji 1314–1316, król Nawarry 1305–1316 (Ludwik I) Joanna II z Nawarry (1311–1349), królowa Nawarry 1328–1349 Jan I Pogrobowiec (1316), król Francji 1316, król Nawarry 1316 Filip V Wysoki (1293–1322), król Francji 1316–1322, król Nawarry 1316–1322 (Filip II) Karol IV Piękny (1293–1328), król Francji 1322–1328, król Nawarry 1322–1328 25px linia Valois (1293–1589) – od: Karol Walezjusz; królowie Francji 1328–1498 (od: Filip VI Walezjusz); książę Orleanu 1344–1375 (Filip Walezjusz) linia Valois-Orléans (1392–1515) – od: Ludwik I Orleański; książęta Orleanu 1392–1498; król Francji 1498–1515 (Ludwik XII) linia Valois-Orléans-Angoulême (1407–1589) – od: Jan d’Angoulême; królowie Francji 1515–1589 (od: Franciszek I); książęta Orleanu 1519–1545, 1549–1574 linia Valois-Anjou (1356–1481) – od: Ludwik I de Valois – książęta Andegawenii 1360–1481; król Neapolu 1435–1442 (René I Andegaweński) linia Valois-Bourgogne (1363–1491) – od: Filip II Śmiały – książęta Burgundii 1363–1477, hrabiowie Burgundii 1384–1482; książęta Luksemburga 1443–1482; książęta Geldrii 1473–1482 linia Valois-Bourgogne-Saint-Pol (1404–1430) – od: Antoni I Brabancki – książęta Brabancji i książęta Limburgii 1406–1430 linia Valois-Bourgogne-Nevers (1404–1491) – od: Filip II de Nevers linia Valois-Alençon (1325–1525) – od: Karol II d’Alençon; książęta Alençon 1414–1525 (od: Jan I, książę Alençon) 25px linia Évreux (1303–1425) – od: Ludwik d'Évreux linia Évreux-Navarre (1328–1425) – od: Filip III z Nawarry – królowie Nawarry 1328–1441 25px linia Bourbon (1268–obecnie) – od: Robert z Clermont; książęta Burbonii 1327–1521 (od: Ludwik Burbon) linia Bourbon-Montpensier (I) (1443–1527) – od: Ludwik I de Burbon-Montpensier; książę Burbonii 1505–1527 (Karol III de Bourbon-Montpensier) linia Bourbon-La Marche (1356–obecnie) – od: Jakub I de Burbon-La Marche linia Bourbon-Vendôme (1393–obecnie) – od: Ludwik I de Burbon-Vendôme; książęta Vendôme 1514–1607 (od: Karol IV de Burbon-Vendôme), królowie Francji 1589–1792, 1814–1815, 1815–1830 (od: Henryk IV Burbon); książęta Orleanu 1607–1611, 1626–1660; książęta Montpensier 1627–1693 (Anna Maria Ludwika d’Orléans) linia Bourbon-Montpensier (II) (1477–1608) – od: Ludwik I de Burbon-La Roche; książęta Montpensier 1522/1539–1627 (od: Ludwika de Burbon-Montpensier) linia Bourbon-Condé (1557–1830) – od: Ludwik I Burbon-Condé – książęta Condé 1546–1830 linia Bourbon-Espagne (1700–obecnie) – od: Filip V Hiszpański; królowie Hiszpanii 1700–1808, 1813–1868, 1874–1931, 1975–obecnie; królowie Neapolu 1700–1713, 1735–1806, 1815–1816 i królowie Sycylii 1700–1713, 1735–1816 oraz królowie Obojga Sycylii 1816–1861; książęta Parmy 1731–1735, 1748–1802, 1847–1859, książęta Luksemburga 1700–1713 linia Bourbon-Orléans (1661–obecnie) – od: Filip I Burbon-Orleański – książęta Orleanu 1661–1926, książęta Montpensier 1693–1793; król Francji 1830–1848 (Ludwik Filip I) 25px linia Artois (1237–1472) – od: Robert I d’Artois 25px linia Anjou (1247–1414) – od: Karol I Andegaweński – król Sycylii (z Neapolem) 1266–1282, król Jerozolimy 1277–1285 oraz królowie Albanii 1272–1301, królowie Neapolu 1282–1309 i książęta Achai linia węgiersko-polska (1290–1382) – od: Karol Martel; królowie Węgier 1310–1395 i królowie Polski 1370–1399 linia neapolitańska (1309–1343) – od: Robert I Mądry; królowie Neapolu 1309–1381 linia Taranto (1294–1374) – od: Filip I z Tarentu – książęta Tarentu, książęta Achai; królowie Albanii 1301–1368 linia Durazzo (1309–1414) – od: Jan de Gravina – książęta Durazzo 1332–1368, książęta Achai; królowie Neapolu 1381–1435 (od: Karol III z Durazzo) 25px linia Dreux (1137–1345) – od: Robert I de Dreux linia Dreux-Bretagne (1213–1341) – od: Piotr I Mauclerc – książęta Bretanii 1213–1364 linia Montfort (1322–1488) – od: Jan IV Bretoński – książęta Bretanii 1341–1514 25px linia Courtenay (1150–1727) – od: Piotr I z Courtenay; cesarze łacińscy 1217–1261 (od: Piotr II de Courtenay) 25px linia Vermandois (1085–1212) – od: Hugo de Vermandois 25px linia Bourgogne (1032–1361) – od: Robert I Burgundzki – książęta Burgundii 1032–1361 linia Bourgogne-Viennois (1184–1282) – od: Guigues VI z Viennois – hrabiowie Albon i delfinowie Viennois 1192–1298 linia Bourgogne-au-Portugal (1109–1383) – od: Henryk Burgundzki; królowie Portugalii 1139–1383 (od: Alfons I Zdobywca) linia Aviz (1385–1580) – od: Jan I Dobry – królowie Portugalii 1385–1580 linia Bragance (1442–obecnie) – od: Alfons, książę Braganza; królowie Portugalii 1640–1853 (od: Jan IV Szczęśliwy)
Przypisy
Bibliografia Edmond Faral: Życie codzienne we Francji w czasach Ludwika Świętego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. Dynastie Europy, p. red. A. Mączaka, Wrocław Warszawa Kraków 2003 (wyd. II)