Józef Baran (ur. 17 stycznia 1947 w Borzęcinie) – polski poeta, dziennikarz i tłumacz, laureat m.in. Nagrody Fundacji im. Kościelskich.
Życiorys Urodził się jako jedno z trojga dzieci w rodzinie rolniczej Stanisława i Stefanii z domu Bach. Jego stryjem był pisarz Jan Baranowicz. W 1964 roku J. Baran kończył technikum górnicze w Wałbrzychu, a w 1975 studia na kierunku filologia polska w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Debiutował w 1969 na łamach tygodnika „Życie Literackie”. Jego poezję odkrył Artur Sandauer, który napisał o nim, że trafia „swoją liryką prosto do ludzkich serc”. Od 1975 w dziennikarstwie, m.in. w „Wieściach”, później w „Gazecie Krakowskiej” i „Dzienniku Polskim”. Publikował wiersze najczęściej w „Tygodniku Powszechnym” (od 1974 do 1994), w „Nowym Dzienniku” (wychodzącym w Nowym Jorku) i w „Twórczości”. Był członkiem grupy poetyckiej „Tylicz”.
O twórczości Józefa Barana pisali w swoich książkach m.in. Artur Sandauer, Jerzy Kwiatkowski, Janusz Drzewucki, Stanislaw Stabro, Bolesław Faron, Julian Kornhauser czy Elżbieta Mikoś.
W 1989 jego wiersze trafiły do programów szkolnych, w następnych latach na matury języka polskiego (m.in. wiersze Apokalipsa domowa, Tańcowały dwa Polaki, czy Mam 25 lat). Odtąd są też publikowane w wielu antologiach krajowych i zagranicznych.
Jego wiersze stały się również inspiracją dla wielu piosenkarzy i kompozytorów, m.in. dla Starego Dobrego Małżeństwa, grupy Pod Budą, Beaty Paluch, Beaty Rybotyckiej, Jakuba Pawlaka, Julii Zaryckiej, Elżbiety Adamiak, Hanny Banaszak, Krzysztofa Myszkowskiego, Andrzeja Słabiaka, Andrzeja Zaryckiego, Mirosława Kalisiewicza, Marka Burskiego. Tłumaczone były na 20 języków, m.in. angielski, hebrajski, niemiecki, czeski, rosyjski, hiszpański i szwedzki.
Mieszka w Krakowie.
Publikacje Nasze najszczersze rozmowy: wiersze – Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1974 Dopóki jeszcze: wiersze – Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1976 Na tyłach świata: wiersze – Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1977 W błysku zapałki: wiersze – Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979 Wiersze wybrane – Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1984 Pędy i pęta: wiersze – Kraków, Wydawnictwo Literackie, 1984 Autor! Autor!: rozmowy z ludźmi pióra i palety. – Warszawa, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1986 Skarga: wiersze – Szczecin, Glob, 1988 Czułość: poezje – Kraków, Miniatura, 1988, 1989 Wiersze wybrane – Kraków, Miniatura, 1990 Śnił mi się Artur Sandauer: rozmowy i wspomnienia – Kraków, Centrum Kultury Żydowskiej Na Kazimierzu, Hereditas Polono – Judaica, 1992 Pacierz Szwejka: wiersze – Kraków, Miniatura, 1992 Mała kosmogonia: wiersze – Kraków, Miniatura, 1994 115 wierszy (wiersze z lat 1985–1993) – Tarnów, Comdruk, 1994 Zielnik miłosny: wiersze – Oficyna Konfraterni Poetów, Kraków – Jawor (1995) Zielnik miłosny: wiersze – wyd. II, Konfraterania Poetów (1996) Epifania słoneczna: wiersze – Poznań, Arka, 1997 Majowe zaklęcie: wiersze – Kraków, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, 1997 Pod zielonym drzewem życia: wiersze – seria Poeci Krakowa, Kraków, Śródmiejski Ośrodek Kultury w Krakowie, 2000 W błysku (IN A FLASH): wiersze - New York, Kraków, Cross - Cultural Communications . / Wydawnictwo Baran i Suszczyński , 2000 Dolina ludzi spokojnych (fotografie – Jakub Ciećkiewicz) – Tarnów, Biblos, 2001 Dom z otwartymi ścianami – Warszawa, Nowy Świat, 2001 Najdłuższa podróż – Warszawa, Nowy świat, 2002 Spotkanie – Begegnung – Kraków, Oficyna Konfraterni Poetów – 2003 (przekład na niemiecki Henryk Bereska) A wody płyną i płyną – Toruń, Wyd. Adam Marszałek, 2004 Koncert dla nosorożca – dziennik poety z przełomu wieków – Poznań, Zysk i S-ka, 2005 Zielnik miłosny i inne liryki – Poznań,Zysk i S-ka, 2005 Hymn poranny – Londyn, London Publishing Br@ndBook, 2006 Tragarze wyobraźni – Rzeszów, Podkarpacki Instytut Książki i Marketingu, 2006 Taniec z ziemia – Poznań, Zysk i S-ka, 2006 Rondo. Wiersze z lat 2006–2009 – Poznań, Zysk i S-ka, 2009 Podróże z tej i nie z tej ziemi – migawki z sześciu kontynentów: Europy, obu Ameryk, Australii, Azji i Afryki – Poznań, Zysk i S-ka, 2010 Borzęcin. Poezja i proza Józefa Barana – Gminna Biblioteka Publiczna w Borzęcinie, 2014 Spadając patrzeć w gwiazdy – Poznań, Zysk i S-ka 2013 Scenopis od wieczności – korespondencja ze Sławomirem Mrożkiem – Poznań, Zysk i S-ka, 2014 Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy – tom wierszy – Poznań, Zysk i S-ka, 2015 Stan miłosny... przerywany – fragmenty dzienników, korespondencji, sylwetki pisarzy i wiersze – Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 2019, W wieku odlotowym – Poznań, Zysk i S-ka, 2020 Słoneczna ruleta. Wiersze przebrane z lat 1969–2020 – Warszawa, PIW 2021 Gen marzenia. Zapiski z przełomu wieków 1997-2026 – Warszawa, PIW 2026 Jaśń. 84 nowe wiersze z lat 2022-2026 – Poznań, Zysk i S-ka 2026
Piosenki ze słowami Józefa Barana Najlepsze lata – Atlantyda (muzyka Elżbieta Adamiak) Prośba o nadzieję (muzyka Elżbieta Adamiak) Szara piosenka (muzyka Elżbieta Adamiak) Ballada majowa (muzyka Krzysztof Myszkowski) Ballada o arenie cyrkowej (muzyka Krzysztof Myszkowski) Niepokój (muzyka Krzysztof Myszkowski) Spóźnione wyznanie (muzyka Roman Ziobro) Ballada z gór (muzyka Krzysztof Myszkowski) Ballada o poecie (muzyka Krzysztof Myszkowski) Zwózka nieba (muzyka Krzysztof Myszkowski) Przechyla się ku jesieni ziemia (muzyka Krzysztof Myszkowski) Zapomniany grajek (muzyka Krzysztof Myszkowski) Szara ballada (muzyka Krzysztof Myszkowski) Ballada o dwóch braciach (muzyka Mirosław Czyżykiewicz) Ballada na urodziny (muzyka Krzysztof Myszkowski) Ballada powojowa (muzyka Krzysztof Myszkowski) Piosenka o nadziei (muzyka Krzysztof Myszkowski) Pastorałka bezdrożna (muzyka Krzysztof Myszkowski) Marcowy swing (muzyka Ryszard Żarowski) Piosenka zauroczonego (muzyka Krzysztof Myszkowski) Ballada o listopadzie (muzyka Krzysztof Myszkowski) Piosenka dla tych, którzy się rozstają (muzyka Arkadiusz Zawiliński) Piosenka wyskokowa (muzyka Andrzej Zarycki) Tka cię czasem Nevada (muzyka Andrzej Zarycki) Ballada podjesienna (muzyka Andrzej Zarycki) Ballada o arenie cyrkowej (muzyka Jakub Pawlak) Taniec z ziemią (muzyka Jakub Pawlak) Letni pastelowy zmierzch (muzyka Mariusz Massier)
Nagrody i nominacje 1975 – Nagroda im. Andrzeja Bursy za najlepszy debiut poetycki za tom Nasze najszczersze rozmowy 1977 – Nagroda im. Stanisława Piętaka za tom Dopóki jeszcze 1980 – Nagroda Fundacji im. Kościelskich za zbiór W błysku zapałki 1984 – Nagroda Funduszu Literatury za najlepszy tom roku (Pedy i peta) 1992 – Doroczna Nagroda Wojewody Małopolskiego 1996 – Uhonorowanie dyplomem Mistrz Sztuki przez Fundację Kultury 2001 – Nagroda Krakowska Książka Miesiąca – luty 2001 – za książkę Dom z otwartymi ścianami 2001 – Wyróżnienie Pen West w Los Angeles za dwujęzyczny tom wierszy J. Barana W błysku. In a Flash (tłum. J.A. Gregorek) 2002 – Nagroda im. Władysława Orkana 2004 – Nagroda Miasta Krakowa 2015 – Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” 2016 – Nominacja do Orfeusza – Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego za tom wierszy Szczęście w czapce niewidce 2019 – Nominacja za całokształt twórczości do Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta 2021 – Nagroda Orfeusz Czytelników 2021 – za tom wierszy W wieku odlotowym (Zysk i S-ka 2020) 2021 – Finał Orfeusza – Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego za tom wierszy W wieku odlotowym 2021 – Nagroda Specjalna Krakowska Książka Miesiąca – za wybór wierszy Słoneczna ruleta (PIW 2021) 2023 – Nominacja do Orfeusza – Nagrody Poetyckiej im. K.I. Gałczyńskiego za tom wierszy Pokój i Wojna
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Józef Baran – dzieła w bibliotece Polona
Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Laureaci Nagrody im. Stanisława Piętaka Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji im. Kościelskich Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Pisarze związani z Krakowem Kategoria:Urodzeni w 1947 Kategoria:Laureaci Nagrody im. Andrzeja Bursy Kategoria:Polscy poeci XX wieku