thumb|Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody (pojedynczego tworu przyrody) w Polsce () thumb|Lipa szerokolistna w Pstrążnej thumb|left|Kamieniołom na stoku Wapniarki thumb|Dąb Bartek, rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych.

Klasyfikacja Światowa Komisja IUCN klasyfikuje pomniki przyrody () w kategorii III.

Historia Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt

Polska W końcu I wojny światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kulturyDekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 r. (Dz.U. 1918 nr 16 poz. 36) zaś w rok później rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych..

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych były ustawy o ochronie przyrody z 1934., 1949., 1991. i 2004. roku.

Pomniki przyrody w Polsce Definicja

W aktualnym brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Statystyki Według danych z 2024 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 35 066. Najwięcej pomników przyrody występowało w województwie mazowieckim (4023), a najmniej w województwie opolskim (754). Tą formą ochrony objęte są głównie ożywione twory przyrody, w tym przede wszystkim pojedyncze drzewa i ich grupy, które stanowiły w 2015 r. 92% wszystkich pomników przyrody. Znacznie rzadziej pomnikami przyrody zostają krzewy i aleje drzew, oraz twory przyrody nieożywionej: źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Należy uświadomić sobie, że statystyki te są obarczone błędami. Gminy, które prawnie zobowiązane są do opieki nad pomnikami przyrody, ustanawianiem i znoszeniem - zawsze w formie uchwały oraz do aktualizacji danych w Centralnym Rejestrze Form Ochrony Przyrody - szczególnie na terenach wiejskich - nie zawsze wypełniają swój obowiązek. Żadne przepisy nie przewidują kary za brak ww. czynności oraz żadne przepisy nie regulują sprawy kto ma to kontrolować. Najwyższa Izba Kontroli w 2018 w swoim raporcie na temat Słabej Ochrony Cennych Przyrodniczo Obiektów wskazała również, że dane z Centralnego Rejestru Form Ochrony Przyrody prowadzonego przez Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska oraz dane z GUS różnią się. + Liczba pomników przyrody w Polsce w 2024 r. w podziale na województwa i charakter pomnikaRok 1990 1995 2000 2005 2008 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2024 18 876 26 423 33 094 34 989 35 833 36 293 36 318 36 316 36 353 36 417 36 510 35 066 według województwDolnośląskie 2638 2749 2625 2603 2597 2599 2564 2541 2667Kujawsko-pomorskie 2068 2192 2622 2646 2675 2695 2662 2668 2323Lubelskie 1550 1478 1532 1504 1513 1516 1509 1514 1447Lubuskie 1785 1088 1236 1255 1290 1307 1339 1337 1453Łódzkie 3541 3731 3612 3404 3398 3311 3306 3278 2106Małopolskie 2189 2183 2187 2204 2207 2209 2197 2190 2276Mazowieckie 4155 4132 4275 4398 4272 4249 4256 4274 4023Opolskie 568 638 641 647 661 682 683 683 754Podkarpackie 1528 1531 1375 1411 1388 1455 1517 1560 2267Podlaskie 2112 2184 2058 2031 2015 2012 1998 1993 1967Pomorskie 2619 2728 2784 2795 2809 2802 2816 2821 2832Śląskie 1402 1526 1518 1521 1532 1532 1539 1540 1535Świętokrzyskie 460 652 713 714 710 709 717 714 806Warmińsko-mazurskie 2432 2591 2576 2573 2564 2562 2569 2565 2327Wielkopolskie 3632 3834 3809 3777 3843 3850 3819 3884 3788Zachodniopomorskie 2310 2596 2730 2834 2842 2863 2926 2948 2495 według charakteru pomnikaPojedyncze drzewa 13 592 19 693 25 940 27 331 28 070 30 059 30 073 29 996 29 949 29 937 29 982 27448Grupy drzew 3193 4222 4501 4878 4905 3658 3643 3672 3729 3766 3780 4803Aleje 488 677 772 817 876 699 701 728 735 749 762 731Głazy 934 1059 1104 1202 1223 1034 1050 1057 1074 1083 1091 1104Skałki, groty, jaskinie i inne 669 772 777 761 267 303Bez grot i innych. 302 302 305 302 303 349PozostałeKrzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne. 492 540 549 561 561 580 592 631

Uznanie za pomnik przyrody Kryteria W latach 1996–2017 kryteria uznania za pomnik przyrody nie były regulowane prawnie. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. zawierała fakultatywną delegację dla ministra do spraw środowiska określenia w drodze rozporządzenia kryteriów uznania tworów przyrody ożywionej lub nieożywionej za pomniki przyrody, co jednak nie nastąpiło przez 13 lat od uchwalenia tej ustawy. W tym czasie, jak również przed 2004 r., funkcjonowało wiele nieoficjalnych wytycznych dotyczących minimalnej pierśnicy drzew pomnikowych poszczególnych gatunków.

Dnia 17 grudnia 2017 r. w drodze rozporządzenia Ministra Środowiska określone zostały kryteria uznania za pomnik przyrody. Mają one charakter ilościowy i jakościowy, przy czym wzajemnie się one nie wykluczają i nie muszą występować łącznie. Drzewa spełniające kryteria ilościowe (wielkość pierśnicy) nie podlegają automatycznie ochronie jako pomniki przyrody, jednak ww. gminy mogą zgłosić sprzeciw wobec zamierzonej wycinki drzewa przekraczającego te wymiary. + Tabela. 1 Kryteria uznania obiektu za pomnik przyrodyPrzedmiot ochrony pomnikowejRodzaj/gatunekKryterium ilościoweZgodnie z rozporządzeniem, jeżeli drzewo na wysokości 130 cm posiada kilka pni – za obwód pnia drzewa przyjmuje się sumę obwodu pnia o największym obwodzie oraz połowy obwodów pozostałych pni.Kryterium jakościowe Drzewabez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielinaPierśnica (obwód) ⩾ 50 cm wyróżnianie się wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na obwód pnia, wysokość, szerokość korony, wiek, występowanie w skupiskach, w tym w alejach lub szpalerach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowebez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, żywotnik zachodniPierśnica (obwód)⩾ 100 cmgrusza, klon polny, magnolia drzewiasta, miłorząb, sosna Banksa, sosna limba, wierzba iwa, żywotnik olbrzymiPierśnica (obwód) ⩾ 150 cmbrzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowaPierśnica (obwód)⩾ 200 cmdaglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła pospolita, kasztanowiec pospolity, klon jawor, klon zwyczajny, leszczyna turecka, modrzew, olsza czarna, perełkowiec, sosna czarna, sosna zwyczajna, świerk pospolityPierśnica (obwód)⩾ 250 cmbuk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba kruchaPierśnica (obwód)⩾ 300 cminne gatunki topoli niż wymienione wyżejPierśnica (obwód) ⩾ 350 cmKrzewyBrak rozróżnieniabrakwyróżnianie się wśród innych krzewów tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na wysokość, szerokość, wiek, występowanie w skupiskach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe Twory przyrody nieożywionejźródła brakintensywność i formą koncentracji wypływu wody, właściwości fizykochemiczne wód, w tym występowanie wód mineralnych, lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznychwodospadywysokośćwywierzyskawyróżnianie się intensywnością i formą koncentracji wypływu wody, w tym występowaniem wód mineralnych, lub zlokalizowaniem wśród innych form geomorfologicznychskałkiskład petrograficznyjaryprofil lub inne cechy geomorfologicznegłazy narzutowerozmiar, skład petrograficzny lub inne cechy geologicznejaskiniedługość korytarzy, wielkość deniwelacji, występowanie innych form geomorfologicznych, w tym form krasowych

Tryb mały|Sposób oznakowania pomnika przyrody będącego skupiskiem tworów przyrody Od 2009 r. pomnik przyrody ustanawia rada gminy (wcześniej robił to również wojewoda, a w okresie PRL – wojewódzka rada narodowa). Wymaga to uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.

Zniesienie pomnika przyrody mały|Przykład zniszczonego pomnika przyrody, zachowanego na miejscu w myśl art. 40 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody (buk zwyczajny w Grudziądzu) Zniesienie ochrony pomnikowej następuje w drodze uchwały rady gminy. Ustawa stanowi, że jest to możliwe „w razie utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych, ze względu na które ustanowiono formę ochrony przyrody, lub w razie konieczności realizacji inwestycji celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych lub zapewnienie bezpieczeństwa powszechnego”. Wymaga to uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.

Oznakowanie Pomnik przyrody, będący pojedynczym tworem przyrody, oznacza się tabliczką koloru zielonego. Z kolei pomnik przyrody, będący skupiskiem tworów przyrody, oznacza się tablicą czerwonego koloru. Wzory obu oznaczeń określa rozporządzenie Ministra Środowiska.. mały|Znak E-11 Poza tym na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy niej znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody.

Zobacz też

ochrona przyrody w Polsce rezerwat przyrody, park narodowy, park krajobrazowy, ogród botaniczny, arboretum, ogród zoologiczny, park safari, użytek ekologiczny drzewo biocenotyczne

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne Strona internetowa poświęcona pomnikom przyrody w Polsce