Operacja Zimowy Sztorm (niem. Unternehmen Wintergewitter) – niemiecka ofensywa przeprowadzona w grudniu 1942 r. na froncie wschodnim II wojny światowej, której celem było przełamanie radzieckiego okrążenia 6 Armii przez uderzenie 4 Armii Pancernej podczas bitwy stalingradzkiej.

Pod koniec listopada 1942 r. Armia Czerwona zakończyła operację Uran, okrążając około 300 000 żołnierzy wojsk Osi w rejonie Stalingradu. 22 listopada 1942 r. siły niemieckie w obrębie kotła stalingradzkiego i bezpośrednio na zewnątrz niego zostały zreorganizowane w Grupę Armii Don i oddane pod dowództwo feldmarszałka Ericha von Mansteina. Tymczasem Armia Czerwona nadal przeznaczała jak najwięcej zasobów na planowaną operację Saturn w celu odizolowania Grupy Armii A od reszty wojsk niemieckich. Aby temu zaradzić, Luftwaffe próbowała za pomocą mostu powietrznego zaopatrywać siły niemieckie w Stalingradzie. Kiedy próby te zawiodły i stało się oczywiste, że przetrwanie 6 Armii będzie możliwe tylko wtedy, gdy utworzy się korytarz ratunkowy z zewnątrz, tak wcześnie, jak to możliwe, Manstein zdecydował się na atak.

Pierwotnie obiecano Mansteinowi cztery dywizje pancerne. Jednak z powodu niechęci Niemców do osłabienia niektórych sektorów frontu poprzez ponowne rozmieszczenie niemieckich jednostek, zadanie otwarcia korytarza do okrążonej 6 Armii spadło na 4 Armię Pancerną. Siły niemieckie zostały skierowane przeciwko kilku armiom radzieckim, których zadaniem było zniszczenie sił w kotle i kontrofensywa wokół dolnego biegu rzeki Czir.

Niemiecka ofensywa zaskoczyła Armię Czerwoną i pierwszego dnia osiągnęła duże zyski terytorialne. Szpica ataku dysponowała wsparciem powietrznym i pokonała lokalne kontrataki wojsk radzieckich. Jednak do 13 grudnia radziecki opór znacznie spowolnił postępy atakujących. Chociaż siły niemieckie zajęły obszar wokół strategicznie położonej wsi Wierchnie-Kumski, Armia Czerwona rozpoczęła 16 grudnia operację Mały Saturn i zmiażdżyła 8 Armię włoską na lewej flance Grupy Armii Don, grożąc odcięciem sił Mansteina. Wraz z narastającym oporem i zwiększającą się liczbą ofiar Manstein zaapelował do Adolfa Hitlera i do dowódcy 6 Armii, gen. Friedricha Paulusa, o pozwolenie 6 Armii na opuszczenie Stalingradu; obaj odmówili. 4 Armia Pancerna kontynuowała próbę otwarcia korytarza do 6 Armii w dniach 18–19 grudnia, ale nie była w stanie tego zrobić bez pomocniczego ataku sił okrążonych w Stalingradzie. Manstein odwołał atak 23 grudnia i do Wigilii 4 Armia Pancerna zaczęła wycofywać się na swoje pozycje wyjściowe. Ze względu na to, że 6 Armia nie wyszła z okrążenia, Armia Czerwona mogła kontynuować niszczenie sił niemieckich w Stalingradzie.

Tło sytuacyjne

23 listopada 1942 r. Armia Czerwona zamknęła okrążenie sił Osi w Stalingradzie, blisko 300 000 żołnierzy niemieckich i rumuńskich, a także rosyjskich Hilfswillige, zostało uwięzionych w okolicach Stalingradu przez około 1,1 miliona radzieckich żołnierzy. Wśród zbliżającej się katastrofy Adolf Hitler mianował feldmarszałka Ericha von Mansteina dowódcą nowo utworzonej Grupy Armii Don. Nowa grupa armii Mansteina, złożona z niemieckiej 4 Armii Pancernej i 6 Armii, a także 3 i 4 Armii rumuńskiej, znajdowała się pomiędzy Grupami Armii A i B. Zamiast natychmiastowego przebicia się, niemieckie dowództwo postanowiło, że uwięzione siły pozostaną w Stalingradzie, próbując się utrzymać. Otoczone wojska niemieckie miały być zaopatrywane drogą powietrzną, co wymagało około 680 ton zapasów dziennie. Jednak zmontowana ad hoc flota 500 samolotów transportowych była niewystarczająca do wykonania tego zadania. Wiele samolotów nie nadawało się do użytku w warunkach surowej, radzieckiej zimy; na początku grudnia więcej niemieckich samolotów towarowych zostało zniszczonych w wyniku wypadków niż przez radzieckie myśliwce. Na przykład niemiecka 6 Armia otrzymywała mniej niż 20% dziennego zapotrzebowania. Ponadto Niemcom nadal groziły siły radzieckie, które wciąż utrzymywały się nad zachodnim brzegiem Wołgi w Stalingradzie.

thumb|left|Front wschodni pomiędzy 19 listopada 1942 r. a 1 marca 1943 r. Biorąc pod uwagę nieoczekiwany rozmiar sił niemieckich zamkniętych w Stalingradzie, 23 listopada Stawka postanowiła wzmocnić zewnętrzny krąg okrążenia, przygotowując się do zniszczenia sił Osi w mieście i wokół niego. 24 listopada kilka formacji radzieckich zaczęło okopywać się w celu obrony przed możliwymi niemieckimi atakami z zachodu. Sowieci wzmocnili także siły okrążające, aby zapobiec ewentualnemu przebiciu się na zewnątrz przez 6 Armię niemiecką i inne jednostki Osi. Wiązało się to jednak ze związaniem walką połowy sił Armii Czerwonej w rejonie. Planowanie operacji Saturn rozpoczęło się 25 listopada; nowa operacja miała na celu zniszczenie 8 Armii włoskiej i zerwanie łączności pomiędzy siłami niemieckimi na zachód od rzeki Don, a wojskami działającymi na Kaukazie. W międzyczasie rozpoczęto także planowanie operacji Pierścień, której celem było zredukowanie sił niemieckich w kotle stalingradzkim.

Kiedy zakończyła się operacja Uran, siły niemieckie wewnątrz okrążenia były zbyt słabe, aby samodzielnie próbować przebicia się. Na przykład połowa ich sprzętu została utracona podczas walk obronnych, a chroniczny brak paliwa i amunicji uziemiał ocalałe pojazdy, biorąc pod uwagę, że Luftwaffe nie była w stanie zapewnić odpowiedniego zaopatrzenia z powietrza. Manstein zaproponował kontratak, aby przełamać radzieckie okrążenie Stalingradu, o kryptonimie Zimowy Sztorm (niem. Wintergewitter). Feldmarszałek uważał, że z powodu niezdolności Luftwaffe do zaopatrzenia wojsk w kotle ważniejsze stało się teraz uwolnienie ich „jak najwcześniej”. 28 listopada Manstein przesłał Hitlerowi szczegółowy raport na temat sytuacji Grupy Armii Don, w tym sił niemieckiej 6 Armii oraz ocenę dostępnej ilości amunicji dla niemieckiej artylerii w mieście. Tragiczna sytuacja strategiczna sprawiła, że Manstein wątpił, czy operacja ratunkowa może pozwolić sobie na opóźnienie, zanim przybędą wszystkie jednostki przeznaczone do ofensywy.

Stawka przełożyła operację Saturn do 16 grudnia, gdy siły radzieckie walczyły o usunięcie niemieckich obrońców z dolnego biegu rzeki Czir. Ofensywa Armii Czerwonej na tym obszarze rozpoczęła się 30 listopada i objęła około 50 000 żołnierzy, co zmusiło Mansteina do użycia XLVIII Korpusu Pancernego w celu ochrony tego obszaru. W odpowiedzi na to radziecka 5 Armia Pancerna została wzmocniona przez nowo utworzoną 5 Armię Uderzeniową, wywodzącą się z wydzielonych formacji Frontu Południowo-Zachodniego i Frontu Stalingradzkiego; 5 Armia Pancerna liczyła prawie 71 000 ludzi, 252 czołgów i 814 dział. Ofensywie radzieckiej udało się związać walką XLVIII Korpus Pancerny, pierwotnie wybrany jako jedna z głównych formacji przeznaczonych do ataku na wojska okrążające Stalingrad. Sowieci zostali ostrzeżeni przed zbliżającym się atakiem, gdy odkryli, że niemiecka 6 Dywizja Pancerna przygotowuje się do walki w mieście Morozowsk, w wyniku czego powstrzymali kilka armii przed atakiem na Dolny Czir, aby przygotować się na możliwą próbę przebicia się przez Niemców z wewnętrznej strony kotła.

Porównanie sił Siły niemieckie uczestniczące w operacji thumb|Feldmarszałek Erich von Manstein, dowódca Grupy Armii Don Do odblokowania wojsk niemieckich w Stalingradzie przygotowano Grupę Armii Don w skład której wchodziło: zgrupowanie armijne Hotha (dawna 4 Armia Pancerna), 6 Armia i 3 Armia (rumuńska). Ogółem przeznaczona do odblokowania Stalingradu Grupa Armii Don, bez jednostek ze składu 6 Armii liczyła 30 dywizji, w tym 6 pancernych. Niemniej, przeciw Frontowi Stalingradzkiemu miało działać 13 dywizji natomiast pozostałe 17 przeciw Frontowi Południowo-Zachodniemu. Oczekiwano, że łącznie cztery dywizje pancerne, cztery dywizje piechoty i trzy dywizje polowe Luftwaffe wezmą udział w operacji Zimowy Sztorm. Ich zadaniem będzie tymczasowe otwarcie korytarza do 6 Armii. Dywizje polowe Luftwaffe, złożone z nieuczestniczących w walkach żołnierzy i personelu sztabowego, były źle wyszkolone i brakowało w nich doświadczonych oficerów i żołnierzy, a także wystarczającej ilości dział przeciwpancernych i polowych. Wielu ludzi obiecanych do udziału w operacji nie dotarło, częściowo z powodu problemów transportowych, podczas gdy niektóre jednostki początkowo wybrane do przekazania pod dowództwo Armii Grupy Don zostały zatrzymane przez ich pierwotne dowództwa. Inne elementy Grupy Armii Don nie były w stanie przeprowadzić operacji ofensywnych z powodu strat poniesionych w ostatnim miesiącu walk, a wiele obiecanych formacji nie dotarło na czas.

thumb|left|Schemat operacji Z drugiej strony 11 Dywizja Pancerna była jedną z najbardziej kompletnych niemieckich dywizji pancernych na froncie wschodnim, ponieważ właśnie została przeniesiona z rezerwy armii niemieckiej. 6 Dywizja Pancerna była również kompletna, ponieważ została przekazana Mansteinowi z Europy Zachodniej. Przydatność 11 Dywizji Pancernej została jednak mocno ograniczona, gdy Sowieci rozpoczęli ofensywę przeciwko siłom w dolnym biegu rzeki Czir, co związało Oddział Wojskowy Hollidt walką w defensywie. Z tego powodu, a także dlatego, iż Manstein uważał, że uderzenie wyprowadzone z pozycji Oddziału Wojskowego Hollidt byłoby zbyt oczywiste, niemiecki feldmarszałek postanowił wykorzystać 4 Armię Pancerną i jej LVII Korpus Pancerny jako główne elementy operacji ratunkowej. Jednak pomimo prób Niemców, aby zbudować siłę potrzebną do ofensywy, ich pozycja wzdłuż dolnego biegu rzeki Czir stawała się coraz bardziej niepewna; radzieckie natarcie zostało stępione dopiero nadejściem 11 Dywizji Pancernej, która była w stanie zniszczyć większość dwóch radzieckich brygad pancernych. W związku z tym XLVIII Korpus Pancerny został uwikłany w walki obronne o rzekę Czir, podczas gdy Sowieci parli w kierunku opanowania lotniska Tacinskaja (wykorzystywanego do zaopatrywania sił niemieckich w Stalingradzie drogą powietrzną).

Chociaż LVII Korpus Pancerny został niechętnie wypuszczony do Grupy Armii Don przez swoją macierzystą Grupę Armii A, 17 Dywizja Pancerna została odesłana z powrotem do pierwotnego obszaru koncentracji i nie przygotowywała się do powrotu do Grupy Armii Don wcześniej jak 10 dni po tym, gdy została o to poproszona. W świetle kłopotów z budowaniem grupy uderzeniowej i widząc, że Sowieci koncentrują większą ilość sił pancernych na rzece Czir, Manstein postanowił rozpocząć operację Zimowy Sztorm za pomocą 4 Armii Pancernej. Feldmarszałek miał nadzieję, że 6 Armia rozpocznie własną ofensywę z przeciwnej strony po otrzymaniu sygnału kodowego Thunderclap. Manstein grał z Hitlerem, akceptując tę jedyną możliwą metodę uniknięcia rozbicia 6 Armii, dlatego pozwalał jej na przebicie się i zakładał, że gen. Paulus zgodzi się rozkazać swoim siłom uciec z kotła stalingradzkiego. 10 grudnia Manstein poinformował Paulusa, że operacja ratunkowa rozpocznie się w ciągu 24 godzin.

Zaangażowane siły radzieckie Na potrzeby operacji Uran marsz. Gieorgij Żukow rozmieścił jedenaście armii radzieckich. Aby wzmocnić zdolności ofensywne Frontu Stalingradzkiego, nad Wołgę wysłano ponad 420 czołgów, 111 000 żołnierzy i 556 dział w ciągu trzech tygodni. Armia Czerwona i Wojskowe Siły Powietrzne były w stanie zgromadzić ponad milion żołnierzy, 13 500 dział, 890 czołgów i 1100 samolotów bojowych, zorganizowanych w 66 dywizji strzeleckich, pięć korpusów pancernych, 14 brygad pancernych, samodzielną brygadę zmechanizowaną, korpus kawalerii oraz 127 pułków artylerii i moździerzy. Gdy okrążenie zamknęło się, a Sowieci kontynuowali operacje wtórne, 51 Armia została ustawiona na skraju zewnętrznego okrążenia z 34 000 żołnierzy i 77 czołgów. Na południe od nich znajdowała się 28 Armia z 44 000 żołnierzy, 40 czołgami i 707 działami i moździerzami. Równolegle Armia Czerwona zaczęła budować swoją siłę do operacji Saturn, w ramach której dążyła do izolacji i zniszczenia niemieckiej Grupy Armii A na Kaukazie.

Niemiecka ofensywa