Pęcherzyki zewnątrzkomórkowe (ang. Extracellular Vesicles, EVs) – małe, kuliste struktury biologiczne, o średnicy do ok. 5000 nm, posiadające dwuwarstwową błonę lipidową, które są uwalniane przez wszystkie organizmy żywe do przestrzeni pozakomórkowej w warunkach fizjologicznych, a także w stanach patologicznych.
Można stwierdzić ich obecność w niemal wszystkich płynach ustrojowych i macierzy międzykomórkowej. W swoim wnętrzu zawierają bogaty skład biomolekuł, a na powierzchni swoiste markery. Można wyróżnić pewną grupę "klasycznych" znaczników pęcherzyków wspominanych w literaturze, jednak nie są znane znaczniki pozwalające rozróżnić każdą z populacji EVs. Pęcherzyki zewnątrzkomórkowe nie mają zdolności replikacji (ściślej, jest to element ich definicji, nie posiadają funkcjonalnych jąder komórkowych), a ich podstawową funkcją wydaje się być komunikacja międzykomórkowa (bez bezpośredniego kontaktu), w celu przekazywania informacji (np. sygnalizacja, koordynacja działania). Ich liczba i skład są zależne od ich źródła i podłoża ich powstawania (zdrowie lub choroba).
Pod względem średnicy i innych cech wyróżnia się następujące pęcherzyki zewnątrzkomórkowe: małe egzomery – niebłonowe, najmniejsze twory o średnicy poniżej 50 nm egzosomy – najmniejsze prawdziwe pęcherzyki, o średnicy ok. 30 -150 nm ektosomy – o średnicy ok. 100-1000 duże migrasomy – o średnicy 500–3000 nm ciałka apoptotyczne, pęcherzyki apoptotyczne – o średnicy ok. 1000-5000 onkosomy – o średnicy 1000–10000 nm. Niektórzy autorzy wskazują na problemy z niespójnym nazewnictwem typów pęcherzyków w literaturze.
Ponieważ pęcherzyki zewnątrzkomórkowe znajdują się w wielu płynach ustrojowych, takich jak: surowica, mocz, mleko, pot, łzy czy nasienie, płyn mózgowo-rdzeniowy, badanie ich składników (cargo) może być dogodną metodą diagnostyczną wielu chorób np. nowotworów złośliwych, cukrzycy czy chorób układu krążenia.
U bakterii pęcherzyki zewnątrzkomórkowe, zwane też mikropęcherzykami (ang. microvesicules, MV) można podzielić na: zewnątrzbłonowe (ang. outer membrane vesicles, OMV) i pochodzące zarówno z błony zewnętrznej i wewnętrznej (ang. outer-inner membrane vesicles, OIMV) u bakterii Gram-ujemnych oraz pęcherzyki błonowe u Gram-dodatnich (ang. membrane vesicles, MV; zwane też cytoplazmatycznymi, ang. cytoplasmic membrane vesicles, CMV). Wykazano występowanie pęcherzyków zewnątrzkomórkowych u archeonów, oraz niektórych sinic, natomiast ich funkcja i skład nie są w pełni poznane (praca przeglądowa z 2023).
Historia Po raz pierwszy stwierdzono występowanie pęcherzyków zewnątrzkomórkowych pod koniec lat 60. XX wieku. Pęcherzyki bakterii zaobserwowano po raz pierwszy w preparacie TEM z E. coli, a wyizolowano w 1966 z Veillonella parvula.
Przypisy