thumb|Marmurowa herma w Muzeum Watykańskim z imieniem Aspazji na podstawie. Odkryta w 1777, jest rzymską kopią oryginału z V w. p.n.e.
Aspazja (gr. Ἀσπασία, ur. ok. 470D. Nails, The People of Plato, 58–59P. O’Grady, Aspasia of Miletus, zm. ok. 400 p.n.e.A.E. Taylor, Plato: The Man and his Work, 41) – mieszkanka Miletu, filozofka, którą uznaje się, że zasłynęła swym związkiem z Peryklesem, ateńskim mężem stanuS. Monoson, Plato's Democratic Entanglements, 195. Według niektórych autorów była jego żoną.
Niewiele wiadomo o szczegółach jej życia. Większą część dorosłych lat spędziła w Atenach, prawdopodobnie wywierając wpływ na Peryklesa i ateńską politykę. Jest o niej mowa w dziełach Platona, Arystofanesa, Ksenofonta i innych autorów tego czasu.
Starożytni pisarze wspominają również, że Aspazja prowadziła dom publiczny i sama była nierządnicą, jednakże współcześni naukowcy kwestionują te relacje, które miałyby pochodzić od komediopisarzy zainteresowanych zniesławianiem PeryklesaR.W. Wallace, Review of Henry's book. Niektórzy badacze kwestionują nawet historyczną tradycję, zgodnie z którą miała być ona heterą albo kurtyzaną. Zasugerowali, że w rzeczywistości mogła być żoną PeryklesaHenry twierdzi, że pogłoski starożytnych autorów i komediopisarzy o tym, jakoby Aspazja prowadziła dom publiczny i była nierządnicą, są oszczerstwem. Henry jest przekonany, że te komiczne docinki miały ośmieszać ateńskie władze i opierały się na fakcie, że ustanowione przez Peryklesa prawo regulujące obywatelstwo, uniemożliwiało mu zawarcie małżeństwa z Aspazją, a tym samym zmuszało go do życia z nią w związku pozamałżeńskim (M. Henry, Prisoner of History, 138–139). Z tych powodów historyk Nicole Loraux kwestionuje nawet te relacje starożytnych pisarzy, z których wynika, że Aspazja była heterą albo kurtyzaną (N. Loraux, Aspasie, l'étrangère, l'intellectuelle, 133–164). Fornara i Samons również odrzucają pochodzącą z piątego wieku tradycję, zgodnie z którą Aspazja była nierządnicą i prowadziła domy o złej reputacji (Fornara-Samons, Athens from Cleisthenes to Pericles, 31, 162–166). Por. też Jakub Filonik, Ateńskie procesy o bezbożność do 399 r. p.n.e. – próba analizy s. 78.. Aspazja miała z Peryklesem syna, Peryklesa Młodszego, który później, będąc strategiem w armii greckiej, został stracony po bitwie pod Arginuzami. Przyjmuje się, że po śmierci Peryklesa Starszego została kurtyzaną Lizyklesa, innego ateńskiego dowódcy i męża stanu.
Życiorys Pochodzenie i młodość Aspazja urodziła się w Milecie, jońskim mieście w Azji Mniejszej (dzisiejsza prowincja Aydın w Turcji). Niewiele wiadomo o jej pochodzeniu. Jej ojciec miał na imię Aksjochos, a rodzina musiała być dobrze sytuowana, gdyż tylko zamożni ludzie byli w stanie ponieść koszty świetnego wykształcenia, które odebrała. Niektóre źródła starożytne podają, że będąc jeńcem Karyjczyków, stała się niewolnicą, jednakże na ogół wypowiedzi te uznaje się za fałszyweDebra Nails, profesor filozofii Uniwersytetu Stanowego Michigan, jest zdania, że gdyby Aspazja nie była wolną kobietą, to z pewnością nie doszłoby do uznania jej dziecka z Peryklesem, ani do jej późniejszego małżeństwa z Lizyklesem. Nails zakłada, że Aspazja i Lizykles byli małżeństwem. (D. Nails, The People of Plato, 58–59)J. Lendering, Aspasia of Miletus.
Nie wiadomo, z jakiego powodu po raz pierwszy przybyła do Aten. Odkrycie pochodzącej z IV w. inskrypcji nagrobnej, która wspomina o Aksjochosie i Aspazji, skłoniło historyka Petera K. Bicknella do podjęcia próby ustalenia pochodzenia rodziny Aspazji i jej ateńskich krewnych. Jego teoria łączy ją z Alcybiadesem II, który będąc ostracyzmowanym z Aten w 460 r. p.n.e., mógł przebywać na wygnaniu w Milecie. Bicknell przypuszcza, że w następstwie wygnania, starszy Alcybiades przybył do Miletu, gdzie poślubił córkę niejakiego Aksjochosa. Alcybiades najwyraźniej powrócił do Aten, zabierając ze sobą nową żonę i jej młodszą siostrę – Aspazję. Bicknell utrzymuje, że pierwsze dziecko pochodzące z tego małżeństwa miało na imię Aksjochos (wuj słynnego Alcybiadesa), a drugie Aspazjos. Ponadto twierdzi, że Perykles poznał Aspazję, gdyż był blisko związany z domem AlcybiadesaP.J. Bicknell, Axiochus Alkibiadou, Aspasia and Aspasios, 240–250.
Życie w Atenach thumb|left|Jean-Léon Gérôme (1824–1904): Sokrates szukający Alcybiadesa w domu Aspazji, 1861.
Według podawanych w wątpliwość wypowiedzi starożytnych pisarzy i niektórych współczesnych uczonych, w Atenach Aspazja została heterą i prawdopodobnie prowadziła dom publicznyArystofanes, Acharnejczycy, (ang.) 523-527R. Just,Women in Athenian Law and Life,144. Hetery były profesjonalnymi wysokiej klasy towarzyszkami, jak również kurtyzanami. Oprócz dbania o własną urodę różniło je od większości ateńskich kobiet to, że były wykształcone (często na wysokim poziomie, tak jak w przypadku Aspazji), niezależne i płaciły podatkiEncyclopaedia Britannica, 2002A. Southall, The City in Time and Space, 63. Przypominały kobiety wyzwolone, a Aspazja, która w ateńskim społeczeństwie stała się wyrazistą postacią, prawdopodobnie była tego najlepszym przykłademB. Arkins,Sexuality in Fifth-Century Athens. Według Plutarcha, Aspazja była porównywana z Targelią, kolejną sławną starożytną jońską heterąPlutarch, Perykles, XXIV (ang.).
Będąc cudzoziemką i być może heterą, Aspazja była wolna od prawnych ograniczeń, które tradycyjnie zamykały zamężne kobiety w ich domach, tym samym mogła uczestniczyć w życiu publicznym miasta. We wczesnych latach czterdziestych V w. została kochanką ateńskiego męża stanu Peryklesa. Po tym, jak (ok. 445 r. p.n.e.) rozwiódł się ze swą pierwszą żoną, Aspazja żyła z Peryklesem, jednakże jej status małżeński pozostaje dyskusyjnyFornara i Samons stoją na stanowisku, że Perykles poślubił Aspazję, ale w świetle jego prawa była ona „ułomną” towarzyszką (Fornara-Samons, Athens from Cleisthenes to Pericles, 31, 162–166). Wallace argumentuje, że pobierając się z Aspazją (o ile tak było), Perykles kontynuował dystyngowaną tradycję ateńskiej arystokracji poślubiania ustosunkowanych cudzoziemek (R.W. Wallace, Review of Henry's book). Z kolei Henry jest przekonany, że prawo o obywatelstwie uniemożliwiło Peryklesowi zawarcie małżeństwa z Aspazją i dlatego musiał żyć z nią w związku pozamałżeńskim (M. Henry, Prisoner of History, 138–139). Opierając się na fragmentach komedii, Henry utrzymuje, że Aspazja prawdopodobnie była pallake, co oznacza konkubinę (M. Henry, Prisoner of History, 21). Zdaniem historyka Williama Smitha, związek Aspazji z Peryklesem był „analogiczny do nowożytnych małżeństw morganatycznych” (W. Smith, A History of Greece, 261). Inny historyk, Arnold W. Gomme, podkreśla, że „jemu współcześni mówili o Peryklesie jako o żonatym z Aspazją” (A. W. Gomme, Essays in Greek History & Literature, 104)M. Ostwald, Athens as a Cultural Center, 310. Ich syn, Perykles Młodszy, musiał narodzić się przed 440 r. p.n.e. Aspazja musiała być stosunkowo młoda, skoro ok. 428 r. p.n.e. była w stanie urodzić dziecko LizyklesowiP. A. Stadter, A Commentary on Plutarch's Pericles, 239.
W kręgach społecznych Aspazja była bardziej znana jako zdolny rozmówca i doradca aniżeli obiekt pożądania. Plutarch opisywał jej dom jako intelektualne centrum Aten, przyciągające najwybitniejszych pisarzy i myślicieli, w tym filozofa Sokratesa. Biograf pisze, że – mimo niemoralnego życia Aspazji – ateńscy mężczyźni przyprowadzali swoje żony, aby usłyszały jej konwersacjęZdaniem Kahna, opowieści o odwiedzaniu Aspazji przez Sokratesa wraz z żonami swych przyjaciół, a także o związku Lizyklesa z Aspazją, prawdopodobnie są zmyślone. Jest przekonany, że Ajschines nie przykładał wagi do historycznej prawdziwości swoich ateńskich opowiadań i że musiały one być wymyślane w czasie kiedy data śmierci Lizyklesa była już zapomniana, ale wciąż pamiętano czym się zajmował (C.H. Kahn, Aeschines on Socratic Eros, 96–99).H.G. Adams, A Cyclopaedia of Female Biography, 75–76.
Osobiste i publiczne ataki thumb|290px|Aspazja i Perykles (mal. José Garnelo) Wysoka pozycja Peryklesa, Aspazji i ich przyjaciół nie gwarantowała im bezwzględnej nietykalności, albowiem władza w demokracji ateńskiej nie była równoznaczna z panowaniem absolutnymFornara-Samons, Athens from Cleisthenes to Pericles, 31. Związek Aspazji z Peryklesem i wynikające z tego jej wpływy polityczne, wywoływały sprzeciw. Donald Kagan, historyk z Uniwersytetu Yale, uważa, że Aspazja była szczególnie niepopularna w latach, które nastąpiły bezpośrednio po wojnie z SamosD. Kagan, The Outbreak of the Peloponnesian War, 197. W 440 r. p.n.e. Samos prowadziło z Miletem wojnę o Priene, starożytne jońskie miasto u podnóża Mykale. Pokonani mieszkańcy Miletu przybyli do Aten, aby przedstawić swoje argumenty przeciwko SamosTukidydes, I, 115 (ang.). Kiedy Ateńczycy nakazali obu stronom zaprzestanie walki i poddanie sprawy arbitrażowi w Atenach, Samijczycy odmówili. W odpowiedzi Perykles zarządził wysłanie ekspedycji na SamosPlutarch, Perykles, XXV (ang.). Kampania okazała się jednak trudna i zanim doszło do pokonania Samijczyków, Ateńczycy musieli pogodzić się z dużymi stratami w ludziach. Według Plutarcha, uważano, że to pochodząca z Miletu Aspazja ponosi odpowiedzialność za wojnę, gdyż Perykles rozstrzygnął spór na niekorzyść Samos i zaatakował wyspę, aby ją zadowolić.
Przed wybuchem wojny peloponeskiej (431–404 p.n.e.), Perykles, niektórzy z jego najbliższych towarzyszy i Aspazja stali się obiektem serii osobistych i prawnych ataków. W szczególności Aspazja została oskarżona o demoralizowanie ateńskich kobiet dla zaspokojenia perwersji PeryklesaKagan ocenia, że jeżeli doszło do procesu Aspazji, „mamy powody by przyjąć, że miało to miejsce właśnie w 438 r., a nie w jakimkolwiek innym momencie” (D. Kagan, The Outbreak of the Peloponnesian War, 197).. Plutarch wspomina, że wytoczono jej proces o bezbożność, w którym komediopisarz Hermippos był oskarżycielemJames F. McGlew, profesor Uniwersytetu Stanowego Iowa, uważa, że nie jest zbyt prawdopodobne, aby oskarżenia Aspazji dokonał Hermippos. Jest przekonany, że „Plutarch (albo źródła, z których korzystał) pomylił sąd z teatrem (J.F. McGlew, Citizens on Stage, 53).Plutarch, Perykles, XXXII (ang.). Wszystkie te zarzuty prawdopodobnie nie były niczym więcej niż nieudowodnionymi oszczerstwami, ale było to gorzkie doświadczenie dla ateńskiego przywódcy. Zdaniem autora, dzięki wyjątkowo emocjonalnemu wystąpieniu Peryklesa Aspazja została uniewinniona, Atenajos cytuje Antystenesa twierdzącego, że Perykles występując w jej obronie przeciwko oskarżeniu o bezbożność, wylał „więcej łez, niż gdyby zagrożone było jego życie i majątek” (Atenajos z Naukratis, Deipnosophistae, XIII, 589).. Kolejnego z przyjaciół Peryklesa, Anaksagorasa, zaatakowała eklezja (Zgromadzenie Ludowe) z powodu jego przekonań religijnychPlutarch, Perykles, XXXVI (ang.). Zdaniem Kagana, nie można jednak wykluczyć, że sprawa Aspazji i jej uniewinnienie były późniejszym wymysłem, „który rzeczywiste pomówienia, podejrzenia i sprośne dowcipy zmienił w zmyślony proces sądowy”. Anthony J. Podlecki, profesor nauk klasycznych Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej, twierdzi, że Plutarch (albo źródło, na którym się oparł) prawdopodobnie źle zrozumiał scenę którejś z komediiA.J. Podlecki, Pericles and his Circle, 33. Kagan dodaje, że nawet jeśli uwierzymy tym opowieściom, Aspazja wyszła z tego wszystkiego bez szwanku z pomocą Peryklesa lub bez niejD. Kagan, The Outbreak of the Peloponnesian War, 201.