Maria Żenkiewicz z Bielskich herbu Prawdzic (ur. 28 sierpnia 1871 w Szawlach, zm. 17 maja 1958 w Górkach Zagajnych k. Żnina) – działaczka polska na Litwie Kowieńskiej, nauczycielka.
Życiorys Maria Żenkiewicz z Bielskich urodziła się w polskiej rodzinie ziemiańskiej. Rodzice jej byli właścicielami majątku Adamajcie na Żmudzi, w guberni kowieńskiej, w powiecie rosieńskimG. Błaszczyk, Herbarz szlachty żmudzkiej, tom I, s. 163, Wydawnictwo DIG, Warszawa 2015.. W 1889 ukończyła gimnazjum rosyjskie w Kownie. Po zdaniu matury pracowała przez rok w kancelarii adwokackiej ojca w Petersburgu. Rozpoczęła równolegle swą działalność społeczną przy kościele Św. Katarzyny, wśród zamieszkałych w Petersburgu Polaków. Po śmierci ojca w latach 1890–1914 była nauczycielką w rosyjskim gimnazjum w KownieM. Jackiewicz, Polacy na Litwie, 1918 -2000. Słownik biograficzny, wyd. II, s. 340, Wydawnictwo Exlibris, Warszawa 2003., gdzie nauczała potajemnie w języku polskim.
Po rodzicach przejęła majątek Adamajcie koło Kroż oraz folwarki Dydweje i Łauksminiszki w powiecie rosieńskim. W 1911 utraciła w wypadku męża Józefa Żenkiewicza, naczelnego inżyniera budowy kolei transsyberyjskiej na odcinku Irkuck – Błagowieszczeńsk – Chabarowsk. Po śmierci męża przejęła ciężar utrzymania rodziny i gospodarowania majątkiem Adamajcie. Podczas pierwszej wojny światowej wynikiem polityki niemieckiego Naczelnego Dowództwa Wschodu tzw. Ober-Ost została wraz z synami wysiedlona z Adamajci. W latach 1915–1919 ukrywała się w Prudku i Homlu. Kilkakrotnie otarła się o śmierć podczas rewolucji bolszewickiej. Podczas pobytu w Homlu była organizatorką sierocińca dla bezdomnych polskich dzieci.
W 1919 powróciła do zniszczonych wojną i rewolucją bolszewicką Adamajci. Odbudowała produkcję rolno–hodowlaną. Sprawnie zarządzała i wdrożyła w majątku nowoczesne technologie agrotechniczneSprawozdania Kowieńskiego Związku Producentów Rolnych z 1920 i 1921, Kowno 1921.. W latach 1920–1923 zorganizowała w Krożach i Adamajciach punkty pomocy dla osieroconych polskich dzieci, społecznie nimi kierującJ. Żenkiewicz, Rodzinne drogi, s. 68, 79–81, 99–102, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2017.. W latach 1923–1942 prowadziła na stacjach kolejowych w Kiejdanach i Janowie restauracje.
W okresie międzywojennym prowadziła aktywną działalność propolską na Litwie KowieńskiejM. Jackiewicz, Polskie życie kulturalne w Republice Litewskiej 1919–1940, s. 10, 270, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Olsztyn 1997.. W 1920 uczestniczyła w pracach Polskiego Komitetu Wyborczego do Sejmu Litewskiego. Była członkiem powstałego w 1924 Towarzystwa Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków w Litwie tzw. „Pochodni”. Była współorganizatorem Towarzystwa „Oświata” działającego w Poniewieżu i Wiłkomierzu. Dofinansowywała utrzymanie polskiego gimnazjum w Wiłkomierzu oraz polską bibliotekę w Kiejdanach, założoną przez księdza Mieszkowskiego. Uczestniczyła w organizacji utworzenia w 1926 Związku Polskiej Młodzieży Akademickiej Litwy, do której należał syn Edward (absolwent Wyższej Szkoły Handlowej w Antwerpii, nauczyciel i kurator w polskim gimnazjum w Wiłkomierzu).
Od 1942 przebywała w majątku syna Witolda w Gudelach, który był jednym z gniazd konspiracyjnych Armii Krajowej na Żmudzi. Do września 1944 zorganizowała w Gudelach pomoc dla ponad 200 polskich uchodźców i uciekinierów zaangażowanych w działalność konspiracyjną, głównie z Wileńszczyzny (m.in. Butrymowie, Chomińscy, Janczewscy, Kognowiccy, Kotlarczykowie, Manteuffelowie, Nagurscy, Staniewiczowie, Wilczewscy, Wielhorscy). Od 1945 do końca życia mieszkała z rodziną w Górkach Zagajnych k. Żnina.
Rodzina Maria Żenkiewicz była córką właścicieli majątku Adamajcie na Żmudzi, Mamerta Mirona Bielskiego (1835–1890, prawnik i sekretarz Rady Państwa w Petersburgu) i Aurelii z Bielawskich (1849–1929).
W 1904 Maria Bielska wyszła za mąż za Józefa Żenkiewicza (1863–1911, inżynier, generał major dróg komunikacji, budowniczy kolei transsyberyjskiej). Mieli dwóch synów: Edwarda (1905–1966) i Witolda (1909–1995). Maria Żenkiewicz została pochowana na cmentarzu w Dziewierzewie na Pałukach.
Przypisy
Bibliografia A. Bajor, Polskie rody na Litwie – Żenkiewiczowie, „Kurier Wileński”, 25 sierpnia 1998, Wilno. Tyle serc dla Litwy bije, Biuletyn Stowarzyszenia Absolwentów UMK „Absolwent” nr 13, Toruń, wrzesień 2008. G. Błaszczyk, Herbarz szlachty żmudzkiej, tom VI, Wydawnictwo DIG, Warszawa 2016. S. Czabański, Pałucki Wieniawa, „Gazeta Pomorska”, 10 października 1994. J. Ciechanowicz, Rody Rycerskie Wielkiego Księstwa Litewskiego, wyd. I, tom V, Rzeszów 2001. T. Gail, Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wyd. I, Gdańsk 2003. T. Kozłowski, Jubileusz – Jerzy Żenkiewicz, „Promocje kujawsko-pomorskie”, nr 3–4, Bydgoszcz 2003. Nauka w obliczu społeczeństwa cyfrowego, I Konferencja I3: internet – infastruktury – innowacje, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, Poznań 2010. J. Żenkiewicz, Dwór polski i jego otoczenie. Kresy Północno-Wschodnie, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009. J. Żenkiewicz, Litwa na przestrzeni wieków i jej powiązania z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2001. J. Żenkiewicz, Ziemiaństwo polskie w Republice Litewskiej w okresie międzywojennym, Uniwersyteckie Centrum Technologii Sieciowych UMK, wyd. II, Toruń 2001.
Linki zewnętrzne genealogia rodziny Żenkiewiczów
Kategoria:Działacze polonijni Kategoria:Ludzie urodzeni w Szawlach Kategoria:Polscy działacze narodowi na Litwie Kategoria:Urodzeni w 1871 Kategoria:Zmarli w 1958