Operacja wileńska – działania militarne Wojska Polskiego prowadzone przeciw oddziałom Armii Czerwonej mające na celu opanowanie i utrzymanie Wilna toczone w pierwszym roku wojny polsko-bolszewickiej.

Była to akcja ofensywna Wojska Polskiego na litewsko-białoruskim kierunku operacyjnym kierowana osobiście przez Wodza Naczelnego Józefa Piłsudskiego. Była istotnym elementem jego planów federalistycznych.

Zasadniczym elementem operacji był rajd-zagon 1 Brygady Jazdy ppłk Władysława Beliny-Prażmowskiego i działania 2 Dywizji Piechoty Legionów gen. Edwarda Śmigłego-Rydza w kierunku na Wilno („wyprawa wileńska”). Elementami pomocniczymi, mającymi na celu związanie znacznych sił nieprzyjaciela i odwrócenie jego uwagi od kierunku zasadniczego, było uderzenie na Lidę, a także natarcie na Baranowicze i Nowogródek. Poza tym jednostki polskie osłaniały zgrupowania uderzeniowe od strony Grodna przed ewentualnym wrogim kontrdziałaniem wojsk niemieckich.

Geneza mały|A. Przybylski, Działania wstępne... Na mocy porozumienia z Niemcami, w lutym 1919 oddziały Wojska Polskiego wkroczyły na tereny opuszczane przez jednostki niemieckie. Niemcy zobowiązali się nie wpuszczać wojsk sowieckich na opuszczane przez siebie terytoria aż do chwili, kiedy to miejsce zajmą oddziały polskie. Realizując to porozumienie, pierwsze oddziały Wojska Polskiego w okresie od 9 do 14 lutego przemaszerowały przez strefę wojsk niemieckich i weszły w kontakt bojowy z jednostkami Armii Czerwonej. Rozpoczęła się nigdy nie wypowiedziana wojna polsko-bolszewicka.

Na odcinku północnym w rejonie Wołkowyska operowała nie w pełni jeszcze zorganizowana Dywizja Litewsko Białoruska (Grupa gen. Iwaszkiewicza). Oddziały dywizji weszły w styczność bojową z sowieckimi awangardami nadciągającymi od strony Wilna, Baranowicz i Pińska. Z tą chwilą powstanie frontu polsko-sowieckiego stało się faktem.

Do końca lutego na froncie toczono jedynie drobne potyczki. W tym czasie priorytetem dla sowieckiej Rosji była walka z armiami białych Rosjan, a dla Wojska Polskiego działania na Ukrainie przeciw wojskom Ukrainy Zachodniej i Ukraińskiej Republiki Ludowej (Naddnieprzańskiej).

Na początku kwietnia na litewsko-białoruskim obszarze działań wojennych oddziały polskie stały na linii Jasiołda – Kanał Ogińskiego, podchodząc na północ od Niemna do linii kolejowej Baranowicze – Lida i do rzeki Dzitwy. Na swym lewym skrzydle miały wojska niemieckie, które nadal obsadzały obszar Grodna. W tym czasie oddziały Armii Czerwonej tworzyły cztery zgrupowania. Pierwsze znajdowało się w obszarze Wilna. Jego wysunięte oddziały stały na linii Żośle–Wysoki Dwór–Przełaje, w luźnej styczności z oddziałami litewskimi i wojskami niemieckimi na Litwie. Jedynie jego lewe skrzydło w obszarze Marcinkaniec było częściowo zwrócone ku oddziałom polskim. Załogę Wilna stanowiły między innymi oddziały I Brygady polskojęzycznej Zachodniej Dywizji Strzelców w składzie 1 Warszawski pułk strzelców i 2 Lubelski pułk strzelców. Drugie zgrupowanie obsadzało obszar Lidy i Nowogródka, a trzecie operowało w obszarze Baranowicz. Na Polesiu stacjonowało kolejne zgrupowanie w rejonie Łunińca. Odwody Sowieci rozlokowali w Mińsku i Bobrujsku.

Walczące wojska JednostkaDowódcaPodporządkowanie Wojsko PolskieFront Litewsko-Białoruskigen. Stanisław SzeptyckiNDWP⇒ grupa gen. Śmigłego-Rydzagen. Edward Śmigły-Rydz→ trzy bataliony 1 pp Leg.gr. gen. Śmigłego-Rydza→ dwa bataliony 5 pp Leg.→ batalion 6 pp Leg.⇒ grupa ppłk. Belinyppłk Władysław Belina-Prażmowskigrupa ppłk. Beliny→ dwa szwadrony 11 p.uł.→ trzy szwadrony 1 pszwol.→ dwa szwadrony 4 p. uł.→ szwadron 7 p.uł.⇒ grupa gen. Lasockiegogen. Józef LasockiNDWP→ Suwalski pułk strzelcówmjr Mieczysław Mackiewiczgrupa mjr. Mackiewicza→ bateria artylerii→ 6/Suwalskiego psgrupa mjr. Oziewicza→ pluton 7 pułku ułanów→ I/2 pułku piechoty Legionówkpt. Emil Czaplińskigr. mjr. Trojanowskiego→ I/3 pułku piechoty Legionówkpt. Wacław Zbrowski→ III/4 pułku piechoty Legionówkpt. Stefan Jażdżyński→ 2½ szwadronu 7 pułku ułanówmjr. Janusz Głuchowski→ 3/ 4 pułku ułanów→ szwadron jazdy Ziemi Mazowieckiejrtm. Stanisław Radziwiłł→ 1 i 2/3 pułku artylerii ciężkiej→ 2/6 pułku artylerii polowej→ I/8 pułku artylerii polowej⇒ grupa gen. Mokrzeckiegogen. Adam MokrzeckiNDWP→ I/ Wileńskiego psmjr Stanisław Bobiatyńskigrupa płk. Boruszczaka→ oddział płk. Pasławskiegopłk Stefan Pasławski→ batalion szturmowy Dywizji L-Bkpt. Witold Komierowski→ oddział mjr. Dąbrowskiegomjr Władysław Dąbrowski→ Kowieński pułk strzelcówmjr Leon Zawistowskigr. mjr. Zawistowskiego→ II/Białostockiego ps (1 i 5 komp.)por. Marian Turkowski→ 1 szwadron 10 pułku ułanówpor. Wielowieyski→ dwa plutony 5 pułku ułanów→ 3 bateria 8 pułku artylerii polowej→ pluton artylerii ciężkiejGrupa Podlaskagen. Antoni ListowskiNDWP Armia CzerwonaArmia ZachodniaAndriej Sniesariew⇒ Zachodnia Dywizja StrzelcówRoman Łągwa→ 1 Warszawski pułk strzelców1 Brygada Strzelców→ 2 Lubelski pułk strzelców→ 3 Siedlecki pułk strzelcówFranciszek Rupniewicz3 Brygada Strzelców→ 6 Grodzieński pułk strzelcówI. Kukujew

Planowanie operacji thumb|Powitanie marszałka Józefa Piłsudskiego na dworcu kolejowym w Siedlcach podczas jego podróży na wschód do Brześcia 26 marca 1919

Jeszcze w marcu 1919 polski wywiad wojskowy meldował, że Sowieci grupują siły i w maju należy spodziewać się ofensywy, mającej na celu opanowanie obszarów Litwy i Białorusi będących w posiadaniu wojsk polskich. Pragnąc uprzedzić działania przeciwnika i wyjść naprzeciw oczekiwaniom opinii publicznej, domagającej się pomocy dla Litwy, Naczelny Wódz zlecił podjęcie prac nad planem ofensywy na Wilno, a 26 marca, podczas narady w Brześciu z generałami Szeptyckim i Listowskim, wydał wstępne rozporządzenia do operacji, stając jednocześnie na jej czele.

Plan ofensywy przewidywał prowadzenie natarcia na Lidę, Nowogródek i Baranowicze, przy jednoczesnym uderzeniu na Wilno samodzielnie operującej brygady jazdy i dywizji piechoty. Plan „wyprawy wileńskiej” utrzymywany był w dużej tajemnicy. Pierwsze szczegółowe rozkazy operacyjne wydane zostały dopiero 10 i 11 kwietnia, zaś wojska przybywające z głębi kraju nie były świadome zadań, jakie będą realizowały. Obok wojsk dowodzonych przez generałów Szeptyckiego i Listowskiego w planowanej operacji miały uczestniczyć dwie dywizje legionowe: 1. i 2 Dywizja Piechoty Legionów zorganizowane i szkolone w głębi kraju.

Siły wyznaczone do realizacji operacji wileńskiej składały się ze związku taktycznego gen. Mokrzeckiego, grupy gen. Lasockiego, części oddziałów Grupy Poleskiej gen. Antoniego Listowskiego, grupy kawaleryjskiej ppłk. Beliny-Prażmowskiego oraz oddziałów 1. i 2 Dywizji Piechoty Legionów i zgrupowania płk. Freja.

W skład polskiej grupy uderzeniowej, mającej wyzwolić Wilno, weszły: grupa jazdy ppłk. Władysława Beliny-Prażmowskiego w składzie dwa szwadrony 11 p.uł., trzy szwadrony 1 pszwol., dwa szwadrony 4 p.uł., szwadron 7 p.uł., półtora szwadronu ckm-ów oraz pluton artylerii konnej, licząca w stanie bojowym około 840 „szabel”, dziewięć ckm, dwa działa, oraz grupa piechoty gen. Edwarda Rydza-Śmigłego w składzie trzy bataliony 1 pp Leg., dwa bataliony 5 pp Leg., batalion 6 pp Leg., bateria 9 pap, bateria 6 pap oraz kompania telegraficzna, licząca około 3 000 oficerów i żołnierzy.

Polskie zgrupowanie uderzeniowe miało skoncentrować się na zachód od Lidy, a jego grupa jazdy miała forsownym marszem podejść pod Wilno i zdecydowanym atakiem zdobyć je. Maszerująca za kawalerią grupa piechoty miała obsadzić miasto i nie dopuścić do jego utraty.

Kolejna grupa pod dowództwem gen. Józefa Lasockiego (1 DP Leg., oddział mjr. Mackiewicza, grupa mjr. Janusza Głuchowskiego) miała uderzyć na Lidę, zdobyć ją i tym samym osłonić Wilno od ewentualnego kontruderzenia z południa.

Aby uniemożliwić siłom sowieckim stojącym na południe od Niemna przeciwdziałanie w kierunku Lidy, zamierzano związać je równoczesnym uderzeniem na Baranowicze i Nowogródek. Miało ono także odwrócić uwagę dowództwa sowieckiej Dywizji Zachodniej od głównego kierunku uderzenia, jakim był kierunek wileński. Jako że obszar Grodna nadal zajmowały wojska niemieckie, a ich stosunek do działań polskich na Litwie pozostawał niewiadomą, w obszarze Skidla pozostawiono grupę obserwacyjną płk. Bolesława Freja, która miała zapewnić osłonę operacji od zachodu. Zatem do wykonania operacji wyznaczona została grupa gen. Stanisława Szeptyckiego (Dywizja L-B, zasilona przez część Grupy Poleskiej gen. Listowskiego, oraz nowo sformowane oddziały 1 i 2 Dywizji Piechoty Legionów i 1 Brygady Jazdy). Dowodzenie operacją przejął osobiście Naczelny Wódz, który 15 kwietnia swoje stanowisko dowodzenia rozwinął w Skrzybowcach.

Działania na kierunku wileńskim thumb|Wilno – panorama miasta. Widok na Górę Zamkową i rzekę Wilię thumb|Patrol 4 pułku ułanów na Placu Katedralnym po zajęciu Wilna thumb|Przybycie Józefa Piłsudskiego do Wilna – powitanie na dworcu kolejowym thumb|Msza polowa z udziałem Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego w Wilnie thumb|Józef Piłsudski, Edward Śmigły-Rydz, Kazimierz Sosnkowski i Stanisław Szeptycki przed frontem żołnierzy polskich na Placu Łukiskim w Wilnie thumb|Zajęcie Wilna – wojsko przed katedrą wileńską po uroczystym nabożeństwie thumb|Hołd Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego (widoczny w centrum) w Ostrej Bramie po wyzwoleniu Wilna thumb|Wilno – Cmentarz Misjonarzy na Rossie. Kaplica i groby żołnierzy poległych w obronie Wilna 1919–1920

Marsz i natarcie na Wilno Wczesnym rankiem 16 kwietnia ze wsi Myto, maszerując drogą Myto–Krupy–Żyrmuny w kierunku Wilna, wyruszyła grupa ppłk. Beliny-Prażmowskiego w składzie dziewięciu szwadronów kawalerii z plutonem artylerii konnej. Jej straż przednia miała tego dnia pokonać 35 km i osiągnąć Bastuny. W ślad za kawalerią podążał gen. Edward Śmigły-Rydz z trzema batalionami 2 Dywizji Piechoty Legionów i dwiema bateriami artylerii. Nie napotykając na opór nieprzyjaciela, po wyjściu na trakt wileński szybkość marszu jazdy wzrosła. Całość zgrupowania kawalerii już o 16.00 zatrzymała się na kwaterach w rejonie Woronów – stacja Bastuny – Sokoły. Piechota gen. Śmigłego-Rydza już w początkowej fazie operacji zanotowała pierwsze opóźnienia. Z uwagi na fatalny stan dróg na trasie Myto–Krupy–Wielkie Sioło, do rejonu Żyrmun dotarła dopiero wieczorem, nie wysyłając ubezpieczeń do Bastun.

Wieczorem 16 kwietnia Józef Piłsudski podjął decyzję o zatrzymaniu marszu wojsk na Wilno. Marsz wznowiono dopiero w godzinach południowych 17 kwietnia. Idąca na czele kolumny jazdy awangarda, w składzie 11 pułk ułanów i szwadron 7 pułku ułanów, miała dotrzeć do Wielkich Solecznik, tam uszkodzić połączenia kolejowe i telegraficzne i stanąć na nocleg. Pozostałe oddziały brygady miały osiągnąć Bieniakonie i Bieniakońce. Jedynie szwadron jazdy kujawskiej pozostał w Woronowie, by stanowić osłonę dla taborów brygady.

Po marszu dziennym, z uwagi na przemęczenie koni odbywającym się zazwyczaj pieszo, brygada dotarła do Wielkich Solecznik. Tu znaleziono spore ilości owsa i jęczmienia i dzięki temu konie otrzymały należny im obrok, zaś oddziały stanęły na nocleg w rejonie Wielkie Soleczniki, Kamionka i Turgiele. W tym czasie oddziały 2 Dywizji Piechoty Legionów gen. Rydza-Śmigłego, w sile zaledwie trzech batalionów piechoty i dwóch baterii z 9 pułku artylerii polowej, zajmowały rejon Taukinie–Żyrmuny–Skorowody–Wielkie Sioło–Hutor Żyrmuny, czyli były niemal o dwa dni marszu za brygadą jazdy. Jednak z uwagi na niebezpieczeństwo sowieckiej kontrakcji, ppłk Belina-Prażmowski zdecydował się na skoncentrowanie do rana 18 kwietnia podległych mu sił pomiędzy Pawłowem a Turgielami. Taka ich dyslokacja umożliwiała bowiem jednym nocnym przemarszem dotarcie do Wilna.