thumb|upright|Flaga narodowa Serbołużyczan Serbołużyczanie, znani także jako Łużyczanie lub Serbowie łużyccy (, , niem. Sorben lub WendenNiemieckie określenie Wenden dotyczy przede wszystkim Dolnołużyczan), cz. Lužičtí Srbové) – słowiańska grupa etniczna. Naród zaliczany do Słowian zachodnich. Zamieszkują Łużyce, krainę leżącą w okolicy trójstyku granic Niemiec, Polski oraz Czech, głównie na terenie Niemiec.
Serbołużyczanie dzielą się na dwie grupy: Górnołużyczanie (Horni Serbja), mówiący językiem górnołużyckim Dolnołużyczanie (Dolne Serby), mówiący językiem dolnołużyckim
Językoznawcy nie są zgodni, czy Serbołużyczanie posługują się jednym językiem z dwoma głównymi dialektami, czy są to dwa różne języki. Część osób z obu grup mówi dialektami pośrednimi, które tworzą kontinuum językowe.
Pochodzenie nazwy thumb|upright=1.5|Niemiecka mapa terenów aktualnie zamieszkałych przez znaczną liczbę Serbołużyczan. Etymologia Nazwa Serbowie pokrewna jest z polskim słowem pasierb (obecnie: „przybrany syn", dawniej „współplemieniec, ten, który ssał mleko tej samej matki"). Wyraz ten, obecny już w staropolszczyznie (pasierb, pasierzb, pasirzb 1391, n.os. Pasirb 1475, n.m. Pasirbice 1310), wywodzi się od prasłowiańskiego słowa pa-sŕ̥bъ („syn nieprawowity, urodzony z nałożnicy, dziedziczący tylko w razie braku synów prawowitych”) .
Słowo to powstało w wyniku połączenia wyrazu sŕ̥bъ (prasł. „prawowity potomek-dziedzic, pełnoprawny członek rodu”) z prefiksem pa- (nadającego znaczenie: „podobny do, przypominający, nieprawdziwy, niby"; stąd też: pagórek, pasynek, pascórka=pasierbica) i istniało prawdopodobnie w korelacji z prasłowiańskim *sębrъ („pobratymiec, krewniak, druh, towarzysz, wspólnik”)Hanna Popowska-Taborska, Ps. *sębrъ ‘pobratymiec, krewniak, druh, towarzysz, wspólnik’, Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego, Slawistyka, 6, 1992, 219-226., którego późniejszymi kontynuacjami są::
staroserbskie: sebrь („sąsiad, członek tej samej wspólnoty”), staroruskie: сябрь/sjabrь („sąsiad, członek tej samej wspólnoty”), białoruskie: sjabr, sjabruk („krewny, brat, towarzysz w pracy”) staropolskie: siabr („uczestnik”), litewskie: sėbras („towarzysz”) łotewskie: sēbrs/suobris („sąsiad; współgospodarz; znajomy, krewny, przyjaciel”Jan Otrębski, Słowianie. Rozwiązanie odwiecznej zagadki ich nazw, Poznań 1947, s. 179.)
Nazwa „Łużyce” (niem. Lausitz), oznaczająca pierwotnie ziemię bagnistą, pochodzi prawdopodobnie od słowa „ług” (zbiornik wodny, kałuża), wskazując tym samym, że okolica bogata jest w wodę (rozlewiska Łaby i Sprewy).
Powiązanie z Serbami bałkańskimi Niewyjaśniona jest kwestia pokrewieństwa Serbów bałkańskich i Serbów łużyckich (zbieżność nazw prawdopodobnie nie jest przypadkowa). Według jednej z hipotez, uwiarygodnionej kroniką Konstantyna Porfirogenety wspólni przodkowie wszystkich Serbów, po opuszczeniu w VII wieku (w latach 622–627Gerard Labuda, Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wodzisław Śląski 2009, s. 194.) swojej prasłowiańskiej ojczyzny Białej Serbii rozdzielili się na dwie grupy. Jedna z grup dotarła przez Karpaty na Bałkany, podczas gdy druga (przodkowie Serbołużyczan) osiedliła się nad środkową Łabą.
Według Heinza Schustera-Šewca (którego zdaniem określenie Serbowi miało oznaczać krewnych) Serbowie (różne plemiona) występowali pod tą nazwą jedynie na rubieżach ziem zajętych przez Słowian (podobnie jak w przypadku etnosów używających jako nazwy własnej ogólnego słowiańskiego desygnatu: Słowacy, Słoweńcy, Słowińcy, Słowienie).
Podział plemion thumb|Plemiona Serbów łużyckich w okresie od VIII do X wieku Osiedlając się nad Sprewą i Nysą Łużycką w VI wieku plemiona serbołużyckie podzieliły się na dwie główne grupy, które swoje nazwy wzięły od cech obszaru, na którym się osiedliły. Łużyczanie (przodkowie Dolnołużyczan), zamieszkujący bagniste rozlewiska dolnej Sprewy, wzięli nazwę od słowa ługi (bagna). Milczanie (przodkowie Górnołużyczan), osiedleni na żyznych glebach wokół górnej Sprewy, nazwę wywodzili od słowa měl’ (grunt lessowy). Obie grupy rozdzielał szeroki i bezludny pas puszcz. Pozostałe plemiona zajęły obszar między rzekami Łabą i Soławą. Nazwy plemion serbskich wymienione są w tzw. Geografie bawarskim źródle historycznym pochodzącym z wczesnego średniowieczaHenryk Łowmiański, O identyfikacji nazw Geografa bawarskiego, Studia Źródłoznawcze, t. III: 1958, s. 1–22; reed: w: Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1986, s. 151–181, . Początkowo w skład związku plemion serbskich wchodziły następujące plemiona: Głomacze-Dalemińcy, Łużyczanie, Milczanie, Chutyzi, Susłowie, Kolędycze, Żyrmunty, Żytyczanie.
Historia Serbołużyczan
thumb|Terytorium Surbiów pod władzą Derwana na południu Połabia w VII wieku thumb|left|Rekonstrukcja łużyckiego grodu Radusch w okolicach miasta Vetschau na Łużycach Dolnych thumb|Tereny zamieszkane przez Słowian we wczesnym średniowieczu na niemieckiej mapie – widoczny przebieg Limes Sorabicus. thumb|Terytorium zamieszkiwane przez Serbołużyczan w 1843 roku thumb|left|Mapa Niemiec z zaznaczonym obszarem zamieszkanym przez Łużyczan
W ciągu VI wieku n.e. Serbołużyczanie zajęli cały region rozciągający się między rzekami Bobrem, Kwisą i Odrą na wschodzie, a rzekami Soławą (niem. Saale) i Łabą na zachodzie (por. Biała Serbia). Na północy region ich osadnictwa sięgał do Berlina. Granica ich zamieszkania rozciągała się wzdłuż granicy nazywanej po łacinie Limes Sorabicus. Kronika Historia Francorum spisana przez Fredegara w 631 r. jest pierwszym dokumentem określającym ich nazwą „Surbi” i wspomina, że Serbowie żyjący nad Soławą graniczą z turyńską prowincją państwa Franków. W kronice tej pojawia się także pierwsza wzmianka o konkretnym władcy Słowian Połabskich – Derwanie – księciu plemienia Surbiów. Po klęsce Franków pod Wogatizburgiem wcielił on swój kraj do państwa Samona.
W 626 r. dyplomacji bizantyńskiej, w obliczu zagrożenia Konstantynopola wielkim najazdem awarsko-bułgarsko-słowiańsko-perskim, udało się sprowokować do wystąpienia przeciw Awarom Słowian z południowych Czech i północnej Panonii. Na czele ogólnosłowiańskiego powstania, które wybuchło po klęsce oblężenia Konstantynopola stanął kupiec frankijski Samon, który na okres 35 lat powołał do istnienia silne państwo słowiańskie. Samonowi udało się nakłonić Serbów, aby w czasie powstania antyawarskiego, wspólnie z mieszkającymi na wschód od nich Chorwatami, wyruszyli na południe i wsparli zamieszkujących wybrzeże dalmatyńskie Sklawinów dackich i panońskich, dążących do zrzucenia zwierzchnictwa awarskiego. W ten sposób stali się protoplastami Serbów bałkańskich.
Annales Regni Francorum (Roczniki królestwa Franków) wspominają, że w 806 r. Miliduch „król Serbii” stawił czoła Frankom i poległ. W 932 r. Henryk I podbił Łużyce i Milsko. W 963 r. Łużyce zostały ponownie pobite przez Gerona, margrabiego Marchii Wschodniej, który w 939 r. w czasie uczty podstępnie zamordował 30 książąt łużyckich; następstwem było wiele powstań łużyckich przeciwko Niemcom. Z tego wczesnego okresu zachował się zrekonstruowany gród Raduš/Raddusch na Łużycach Dolnych.
Za rządów Bolesława I Chrobrego w latach 1002–1018 toczyły się trzy polsko-niemieckie wojny, podczas których Łużyce kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. W 1018 r. na mocy pokoju w Budziszynie zostały przyłączone do Polski, jednak już w 1031 roku powróciły do Niemiec. Od XI do XIV wieku nastąpił rozwój rolnictwa i nasilenie kolonizacji Łużyc przez osadników frankońskich, flamandzkich i saskich. W 1327 r. pojawiły się pierwsze zakazy używania języka łużyckiego w Altenburgu, Zwickau i Lipsku. W latach 1376–1635 Łużyce ponownie znalazły się w obrębie Cesarstwa, we władaniu czeskich Luksemburgów (część składowa tzw. Korony św. Wacława). Na początku XVI wieku cały teren plemienny serbołużycki, z wyjątkiem Łużyc, uległ germanizacji. Od 1635 r. Łużyce stały się lennem elektorów saskich.
Wojna trzydziestoletnia i epidemia dżumy przyniosły Łużycom straszliwe spustoszenie: wymarła prawie połowa Serbołużyczan, co spowodowało dalszą kolonizację niemiecką i germanizację. W 1667 r. elektor Brandenburgii Fryderyk Wilhelm nakazał bezzwłoczne zniszczenie wszystkich druków łużyckich oraz zakazał nabożeństw w tym języku. W tym samym czasie ewangelicki Kościół Saksonii poparł drukowanie religijnej literatury łużyckiej w ramach walki z kontrreformacją. W 1706 r. powstało w Pradze „Seminarium Łużyckie” (do 1922 r. główny ośrodek kształcenia katolickich duchownych łużyckich). Ewangeliccy studenci teologii założyli w 1716 r. w Lipsku „Łużyckie Kolegium Pastorów”.
Kongres wiedeński (1815) pozostawił część Łużyc Górnych w Saksonii, a większość Łużyc oddał Prusom. Do 1835 r. w Saksonii i Prusach pojawiały się kolejne zakazy, ograniczające używanie języków łużyckich; nasiliła się emigracja Łużyczan, głównie do Teksasu (miejscowość Serbin) i Australii. W 1848 r. 5000 Łużyczan podpisało petycję do rządu Saksonii, w której domagało się zrównania praw języka łużyckiego z niemieckim w kościołach, sądach, szkołach i administracji. Od 1871 r. całe Łużyce znalazły się w obrębie zjednoczonych Niemiec.
Od 1871 r. następowała industrializacja regionu i napływ Niemców; nasiliła się urzędowa germanizacja. Republika Weimarska mimo zagwarantowania w konstytucji praw mniejszości narodowych, w praktyce wcale ich nie przestrzegała.
III Rzesza rozpętała przeciwko Serbołużyczanom brutalny terror. Heinrich Himmler stworzył plan wysiedlenia Słowian z Łużyc do Polski. Rządy nazistów w Niemczech przyniosły szczególnie dotkliwe straty ludnościowe dla narodu serbskiego. Szacuje się, że w latach 1933–1945 zamordowanych zostało około 20 tys. Łużyczan. Propaganda nazistowska głosiła ponadto, że Serbowie są plemieniem germańskim, a ich narodowy poeta Handrij Zejler był Niemcem. Młodzi Serbowie, podobnie jak inni obywatele Rzeszy, walczyli w szeregach Wehrmachtu na wszystkich frontach. Wielu aktywnych działaczy serbskich zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych np. ks. Jan Cyž był więźniem Dachau (KL), publicystka Marja Grólmusec została zabita w obozie koncentracyjnym Ravensbrück (KL), a duchowny Alojs Andricki zamordowany zastrzykiem z fenolu. Pogmatwane losy Łużyczan podczas II wojny światowej ilustrują życiorysy Miny Witkojc, Měrćina Nowaka-Njechorńskiego czy Jana Skali.
Pierwsze miasta łużyckie zostały zajęte 19 kwietnia 1945 r., kiedy Armia Czerwona razem z 2. Armią LWP po sforsowaniu Nysy Łużyckiej zajęły miasta: Mužakow, Běła Woda, a dzień później, 20 kwietnia, miasta: Niesky, Grodk, Wojerecy i 21 kwietnia Budziszyn oraz Kamjenc. Pokonanie nazistów odmieniło jednak sytuację Łużyczan tylko pozornie: oficjalnie NRD popierała ich, a w praktyce kontynuowała politykę germanizacji. Głównie z powodu dużej religijności oraz oporowi przeciw upaństwowieniu rolnictwa Słowianie serbołużyccy sprawiali komunistycznemu rządowi NRD wiele kłopotów. Podczas akcji przymusowej kolektywizacji dochodziło do incydentów niespotykanych nigdzie indziej w Niemczech wschodnich. Z tego powodu w lecie 1953 roku na Łużycach doszło do gwałtownych starć z milicją Ulbrichta. W trzech gminach górnych Błot doszło do otwartego powstania. Agitatorom rządu niemieckiego tylko dzięki ochronie milicji ludowej udało się uciec cało z łużyckich wsi.