Jan Amor Tarnowski

mały|240x240px|Pałac Jana Tarnowskiego w Krakowie przed pożarem (później Wielopolskich) Jan Amor Tarnowski herbu Leliwa, łacińska forma nazwiska Joannes Tarnovius (ur. 1488 w Tarnowie, zm. 16 maja 1561 w Wiewiórce) – pamiętnikarz, teoretyk wojskowości, mówca, kasztelan krakowski od 1536, wojewoda krakowski od 1535, wojewoda ruski od 1527, kasztelan wojnicki od 1522, starosta sandomierski, lubaczowski, stryjski, chmielnickiZdzisław Spieralski, Jan Tarnowski 1488–1561, Warszawa 1977, s. 401., w latach 1527–1533, 1539–1546, 1547–1551, 1554–1555 i 1557–1559 dzierżył buławę hetmana wielkiego koronnego.

Życiorys Jan Tarnowski, syn Jana Amora Iuniora i Barbary z Rożnowa, wnuczki Zawiszy Czarnego, pochodził z wpływowej szlacheckiej rodziny Leliwitów Tarnowskich posiadającej status senatorski. Wychowywał się na dworach kardynała Fryderyka Jagiellończyka oraz królów Jana Olbrachta, Aleksandra i Zygmunta Starego. Otrzymał wszechstronne, klasyczne, humanistyczne wykształcenie, także militarne.

thumb|left|Popiersie na Pałacu Ursynowskim

W 1501 przyjechał na sejm do Piotrkowa jako dworzanin królewski. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1507-1508 jako rotmistrz dowodził zacieżną chorągwią jazdySpieralski, op. cit., s. 47–60.. Brał udział w wyprawie do Mołdawii w 1512 gdzie dowodził chorągwią jazdy. W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1512-1522 na czele hufca ochotniczego wziął udział w bitwie pod OrsząSpieralski, op. cit. s. 66–69.. W związku ze śmiercią najstarszego brata od 1514 zajmował się sprawami spadkowymi i gospodarowaniem rodzinnym majątkiem. Odtąd też trwały: jego spór z siostrzeńcem Piotrem Kmitą i żale względem dworuPretensje Jana Amora do polskiego dworu królewskiego wynikały nie tylko z przychylności okazywanej sprzeciwiającym się objęciu przez niego pełni schedy po ojcu i bracie. Mimo że Jan Amor pochodził z rodziny szlacheckiej, odznaczył się w bitwach i zyskał zaufanie kolejnych królów oraz był posiadaczem i sprawnym zarządcą pokaźnego majątku, do r. 1517, w którym ukończył 29 lat nie został pasowany na rycerza, dokonał tego dopiero Manuel I, król Portugalii w roku 1518 lub 1519. Pasowanie na rycerza oznaczało wówczas dla osoby wywodzącej się ze stanu rycerskiego uznanie za dorosłą i możliwość ubiegania się o urzędy. Decyzje króla Manuela I jako obcego monarchy kwestionował przed dworem Piotr Kmita jeszcze w roku 1521, tj. gdy Jan Amor miał 33 lata. Jednak od roku 1521 w pismach łacińskich kancelarii królewskiej tytułowano go: „Ioannes comes Tarnoviensis” lub „Ioannes comes de Tarnow”, a w roku następnym zyskał pierwszy urząd – kasztelana wojnickiego. – Włodzimierz Dworzaczek “Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego.”, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa, 1985, s. 17–19, 138.. W 1515 brał udział w zjeździe Jagiellonów z Habsburgami w Wiedniu, ale tylko jako dworzanin. W 1517 dwór królewski odstręczył Jana Amora od uczestnictwa w wojnie z Moskwą. W tym też roku zmarła jego matkaWłodzimierz Dworzaczek “Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego.”, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa, 1985, s. 16–19..

Podróże W latach 1518–1520, by dopełnić swe wykształcenie, podjął zwyczajową podróż po świecieWłodzimierz Dworzaczek “Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego.”, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa, 1985, s. 20.. Odwiedził Bliski Wschód, w tym Syrię, Palestynę, Egipt, Grecję, Turcję i oczywiście Ziemię Świętą. W 1518 pasowany został w Jerozolimie na rycerza jerozolimskiegoSpieralski, op. cit. s. 80.. Zwiedził także Zachodnią Europę. W Portugalii król Manuel I Szczęśliwy, pasował go na rycerza. Tarnowski wziął udział w wyprawie przeciwko MauromSpieralski, op. cit. s. 81–82..

Kariera wojskowa 16 lutego 1520 w Toruniu omawiał z królem plany podboju zbuntowanych Prus Zakonnych. Jan Amor Tarnowski był autorem zwycięskiej strategii militarnej w tej wojnieWłodzimierz Dworzaczek “Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego.”, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa, 1985, s. 21–22., choć zastosował ją hetman Mikołaj FirlejMikołaj Firlej – Gran Hetman de la Corona 1515-1526, Castellan de Kraków 1520-1526.. Osobiście uczestniczył w wojnie polsko-krzyżackiej 1519-1521, m.in. w czasie oblężenia Królewca w 1520 rokuSpieralski, op. cit. s. 86–87..

Jako hetman zaciężny polski w 1521 roku na czele 4000 żołnierzy posiłkował Ludwika JagiellończykaMarek Plewczyński, Naczelne dowództwo armii koronnej w latach 1501–1572, w: Studia i Materiały do Historii Wojskowości t. XXXIV, 1992, s. 53.. Jako zwolennik koalicji antytureckiej, wziął udział w wojnie habsbursko-tureckiej w roku 1521. W 1524, w potyczce pod Lwowem, rozbił zagon turecki. W 1528, na swoim zamku w Tarnowie, gościł przez pół roku wygnanego króla Węgier, Jana ZápolyęSpieralski, op. cit. s. 124–125.. W 1531 był autorem świetnego zwycięstwa w bitwie pod Obertynem, w wojnie z hospodarem mołdawskim Piotrem Rareszem.

W czasie wojny litewsko-moskiewskiej 1534-1537 dowodził, w 1534, polsko-litewską wyprawą na Moskwę. Jako hetman polskich wojsk zaciężnych dowodził w kampanii 1535 roku pięcioma tysiącami żołnierzy. Wsławił się wówczas zdobyciem Homla oraz oblężeniem i zdobyciem Staroduba (1535), po zdobyciu którego na jego rozkaz wymordowano ok. 1400 jeńców wojennych. W 1538 roku, w czasie wojny z Mołdawią, oblegał zamek w Chocimiu.

thumb|left|166px|Szturmak hetmana wielkiego koronnego Jana Tarnowskiego thumb|317x317px|Pomnik nagrobny hetmana Jana Amora Tarnowskiego i jego syna Jana Krzysztofa w bazylice katedralnej w Tarnowie Jan Amor Tarnowski zmienił organizację wojska polskiego ze średniowiecznej, w odpowiadającą współczesnym mu metodom walki (zorganizowane przemieszczanie się armii oparł na taborach wzorowanych na husyckich). Stworzył służby sztabu generalnego nowoczesnej armii, artylerię konną, szpitale polowe finansowane z funduszy królewskich, korpus szancknechtów (saperów), oddziały logistyczne, zajmujące się kierowaniem ruchem taborów i zakładaniem obozów, którymi dowodził probantmaster, zwany później oboźnym. Wprowadził kodeks dyscypliny wojskowej – „akty hetmańskie; sądy wojskowe oraz instytucję kapelanów wojskowychNorman Davies, „Boże igrzysko. Historia Polski.”, Wydawnictwo Znak, Kraków, 1992, Tom I: „Od początków do roku 1795.”, s. 172–173.. Inwestował też w wydobycie i obróbkę metali w Polsce, co mogło mieć znaczenie dla zdolności obronnychNorman Davies, „Boże igrzysko. Historia Polski.”, Wydawnictwo Znak, Kraków, 1992, Tom I: „Od początków do roku 1795.”, s. 183.. W swoim traktacie Consilium rationis bellicae jako pierwszy opisał sposób, który pozwalał piechocie na ciągłość ognia salwami przez wykorzystanie szyku naprzemiennego.

W polityce wewnętrznej cieszył się popularnością wśród szlachty, jednak sprzeciwiał się wzrostowi liczby przywilejów szlacheckich. Był zwolennikiem prowadzenia aktywnej polityki militarnej i ekspansji nie na Węgrzech, jak stronnictwo narodowe, lecz zgodnie z tradycją rodzinną nad dolnym Dunajem przeciwko TurcjiJego dwaj stryjowie: Jan Amor Starszy z Tarnowa i Jan Gratus z Tarnowa; oraz syn ich stryja Spytko z Tarnowa i Jarosławia, zginęli w bitwie pod Warną. Zaś jego starszy brat, Jan Aleksander Tarnowski w r. 1497, podczas wyprawy mołdawskiej króla Jana Olbrachta. – Włodzimierz Dworzaczek „Lelewici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego. Wiek XIV-XV.”, Warszawa 1971, s. 205. Włodzimierz Dworzaczek „Genealogia”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1959, tom II, tablice 95 i 96 (Tarnowscy), 97 (Melsztyńscy) i 98 (Jarosławscy).. Wielka ambicja i z trudem zdobywane zaszczyty spowodowały, że stał się drażliwy i opozycyjnie nastawiony do dworu królewskiego. Pomimo tego jednak, że niezbyt dobrze rozumiał się z Zygmuntem Starym i królową Boną, to w czasie tzw. wojny kokoszej stanął przy królu. W polityce był stronnikiem Habsburgów, często wbrew interesom Rzeczypospolitej (np. napad na Oczaków w 1545). Lepsze stosunki miał z jego synem, królem Zygmuntem II Augustem; wsparł go w trudnej sytuacji związanej z jego związkiem z Barbarą Radziwiłłówną.

Był znakomitym administratorem, nie tylko budżetu hetmańskiego, lecz także swych prywatnych dóbr. Dzięki temu został jednym z najbogatszych panów w Królestwie: miał w swoich dobrach prywatnych 5 miast i około 120 wsi.

Był mecenasem literatury. Należał do Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w JerozolimieKamiński J., Przymus U. (red.) – Zwierzchnictwo w Polsce Zakonu Rycerskiego Grobu Bożego w Jerozolimie. Księgarnia Św. Jacka, Katowice 2008. .. W 1540 na mocy przywileju Zygmunta I Starego doprowadził do założenia Tarnopola. W 1545 arcybiskup gnieździeński Piotr Gamrat nadał hetmanowi Tarnowskiemu breve papieskie z odpustami i przywilejami nadanymi przez papieża Pawła III w 1535, natomiast w 1547 został obdarowany przez cesarza Karola V dyplomem hrabiów Świętego Cesarstwa Rzymskiego – tytuł ten miał dotyczyć hetmana oraz jego potomków.

Ostatnie lata życia spędził w Wiewiórce, tam też zmarł 16 maja 1561 roku. 18 sierpnia 1561 roku został pochowany w krypcie tarnowskiej kolegiaty, obecnie bazyliki katedralnej.

Twórczość Jan Tarnowski był autorem dzieła Consilium rationis bellicae (Rada sprawy wojennej, 1558), które było wykładnią współczesnej, polskiej techniki wojskowej. Na książce tej wychowały się kolejne generacje dowódców wojskowych Rzeczypospolitej. Dokonał także kompilacji pt. Ustawy prawa ziemskiego polskiego, dla pamięci lepszej krótko i porządnie ze statutów i z konstytucyj zebrane, z przydatkiem: O obronie koronnej, i o sprawie i powinności urzędników wojennych, Jego M. Pana Jana Tarnowskiego niekiedy kasztelana krakowskiego, etc., etc., temi czasy rycerskiemu stanowi barzo potrzebne. Był również autorem dziennika podróży do Ziemi Świętej: Terminatio ex itinerario Illustris et Magnifici Domini Joanis Comitis in Tarnow Castellani Cracoviensis Supremi exercituum Regni Poloniae Ducis, Venetiis ad Terram Sanctam proficientis (Tytuł przydany później i przez kogo innego)K. Hartleb, Najstarszy dziennik podróży do Ziemi Świętej i Syrii Jana Tarnowskiego. „Kwartalnik Historyczny”. R.XLIV:1930, zeszyt 1, s. 26–44 oraz Itinerarium Jana Tarnowskiego z pobytu w Ziemi Świętej z r. 1518, tamże, s. 50–56.; J.St. Bystroń, Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie, 1147-1914, Kraków 1930, s. 15–17; M. Kaczmarek, R. Pollak (red), Wstęp do „Antologia pamiętników polskich XVI w.”, Wrocław, 1966, s. XXXI-XXXII.Śląska Biblioteka Cyfrowa.

Jan Kochanowski jego osobie poświęcił pieśń O śmierci Jana Tarnowskiego, pisał też do niego i o nim w elegiachDo hetmana w: Elegii I z księgi I (- oryginał łaciński i ); Elegii V z księgi I (- oryginał łaciński i ); Do Jana Krzysztofa, syna hetmana o jego śmierci w Elegii II z księgi IV. (- oryginał łaciński i )..

thumb|266px|Hetman Jan Tarnowski podczas oblężenia Staroduba 1535, drzeworyt z Kroniki wszystkyego swyata Marcina Bielskiego

Ważniejsze dzieła Terminatio ex itinerario, fragmenty ogł. K. Hartleb „Itinerarium J. Tarnowskiego z pobytu w Ziemi Św. z r. 1518”, Kwartalnik Historyczny 1930; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, Teki Naruszewicza nr 33, r. 1518 (dziennik podróży do Ziemi Świętej w roku 1517; cz. 1 po łacinie, cz. 2 po polsku) Pouczenie hetmana podskarbiemu koronnemu dane, powst. 1528, ogł. S. Kutrzeba „Polskie ustawy i artykuły wojskowe od XV do XVIII wieku”, Kraków 1939, PAU Archiwum Komisji Historii Wojskowej nr 3, s. 38–39 4 mowy z roku 1537, przytacza S. Orzechowski Annales, Dobromil 1611 i wyd. następne 2 mowy (pt. Głos... miany... na sejmie piotrkowskim 1548 roku; Mowa... na sejmie lubelskim 1554 miana), wyd. A. Małecki „Wybór mów staropolskich”, Kraków 1860, Biblioteka Polska, seria V, zeszyt 6-8, s. 33–34