Gwatemala () – państwo w Ameryce Środkowej, położone nad Oceanem Atlantyckim i Oceanem Spokojnym. Graniczy z Salwadorem (203 km), Hondurasem (256 km), Meksykiem (962 km), Belize (266 km) – łączna długość granic wynosi 1687 km, ponadto 400 km wybrzeża morskiego.
Społeczeństwo Gwatemalczycy to stosunkowo młodzi ludzie (40% ludności ma poniżej lat 14). Potomkowie Europejczyków oraz Latynosi stanowią tu tylko 59,4%, reszta mieszkańców to w większości Majowie. Większość mieszkańców to katolicy, protestanci i inni chrześcijanie. Spora grupa ludzi wyznaje wierzenia Majów.
Struktura etniczna: Metysi i biali stanowią 59,4% populacji, Kicze 9,1%, Kaqchikel 8,4%, Mam 7,9%, Kekchi 6,3%, pozostali Majowie 8,6%, Ludność rdzenna pochodzenia niemajowskiego 0,2% a pozostali 0,1%.
Religia
Demografia religijna kraju zmieniła się znacząco w ciągu ostatnich kilku dekad, pod wpływem nacisków politycznych i społecznych. Historycznie kraj był w przeważającej mierze rzymskokatolicki. Jednak częściowo dzięki działaniom misyjnym rozkwitły różne grupy, szczególnie protestancko-ewangelikalne. W Gwatemali nie ma oficjalnego spisu przynależności religijnej.
Struktura religijna kraju w 2015 roku według (The ARDA): katolicyzm – 42,6%, protestantyzm – 41,9% (głównie zielonoświątkowcy), brak religii – 11,3%, pozostali chrześcijanie – 2,9% (głównie mormoni i Świadkowie Jehowy), tradycyjne religie plemienne – 0,9%, bahaizm – 0,1%, inne religie – 0,3%.
Istnieje także niewielka populacja osób wyznania mojżeszowego, buddyzmu i muzułmanów. Pewna część rdzennych katolików i protestantów łączy swoje wierzenia z praktykowaniem tradycyjnych rytuałów plemiennych.
Geografia
Najwyższy punkt: Tajumulco – 4220 m Najniższy punkt: wybrzeże oceanów; Spokojnego i Atlantyckiego – 0 m Największe jezioro: Jezioro Izabal – 589,6 km² Obszar Gwatemali dzieli się na cztery części: nizinę Petén, położoną w północnej części kraju, wybrzeże Morza Karaibskiego, łańcuchy górskie środkowej części kraju oraz wybrzeże Pacyfiku. Przy spotykanym podziale na 3 krainy nizinę Petén łączy się z wybrzeżem karaibskim.
Łańcuchy górskie mają układ równoleżnikowy. Łańcuch północny to (od wschodu) Alto Cuchumatanes, Sierra de Chamá i Sierra de Las Minas. Dalej na południu ciągnie się Sierra Madre (od Meksyku, poprzez Gwatemalę, do Hondurasu). Dolina rzeki Motagua oddziela łańcuch Sierra Madre od pasma Los Altos. Tu właśnie znajduje się najwyższy szczyt Gwatemali – wygasły lub drzemiący wulkan Tajumulco (4220 m n.p.m.)Global Volcanizm Program, Tajumulco.
Na północ od obszarów górskich znajduje się rozległa nizina Petén, zajmująca blisko 1/3 powierzchni kraju. Jest ona bardzo rzadko zaludniona i pokryta gęstym lasem tropikalnym.
Wybrzeże karaibskie to obszar nizinny. Leży tutaj największe w kraju jezioro – Izabal, płyną tędy większe rzeki Gwatemali: Motagua (400 km), Polochic (240 km), Sarstún.
Położona na południu nizina La Costa ciągnie się od granicy z Meksykiem do granicy z Salwadorem. Jej szerokość nie przekracza 60 km.
Historia W czasach prekolumbijskich tereny dzisiejszej Gwatemali zamieszkiwali Majowie. W 1523 zostały one podbite przez hiszpańskich konkwistadorów, którzy założyli na nich kolonię wchodzącą w skład Nowej Hiszpanii. Od XVI wieku wybrzeże kraju atakowane było przez piratów angielskich, a w XVIII wieku Brytyjczycy podjęli się nieudanej próby zajęcia wybrzeża.
W 1821 Gwatemala uzyskała niepodległość; wkrótce potem kraj był okupowany przez Meksyk. W 1823 roku weszła w skład Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej. W 1839 proklamowana została niepodległa republika. Od początku niepodległości kraj ogarnął konflikt między liberałami a konserwatystami. W latach 1844–1865 dyktatorską władzę sprawował konserwatysta Rafael Carrera y Turcios. Carrera prowadził politykę umacniającą pozycję Kościoła katolickiego w państwie. Słabość konserwatywnych rządów wykorzystana została przez Brytyjczyków, którzy opanowali część wybrzeży kraju, gdzie utworzyli własną kolonię zwaną jako Honduras Brytyjski (współczesne Belize). W 1873 roku władzę przejął liberał Justo Rufino Barrios. Barrios wprowadził szereg liberalnych reform, wprowadził w życie nową konstytucję, dokonał sekularyzacji państwa i dóbr Kościoła, reformy edukacji oraz rozwinął w Gwatemali kolej. Okres jego rządów to okres szybkiego wzrostu gospodarczego oraz zbrojnych prób odbudowy federacji republik Środkowej Ameryki. Po śmierci Barriosa doszło do wzrostu wpływów USA.
W 1898 roku dyktatorską władzę objął Manuel Estrada Cabrera, który swoje rządy sprawował aż do 1920 roku. Prezydent zezwolił na wejście do kraju United Fruit Company, która od tego czasu wywierała duży wpływ na sytuację polityczną GwatemaliDosal, Paul J. (1993). Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala. Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Inc.. Cabrera przyjął despotyczne metody rządów, a swoich rywali eliminował drogą zabójstw. Złe położenie robotników doprowadziło do wybuchu licznych strajków, które były brutalnie tłumione z pomocą wojskaChapman, Peter (2007). Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World. s.83, NY: Canongate.. Dyktator złożył swój urząd w 1920 roku w obliczu dużej fali protestów i utraty poparcia ze strony największych partii krajuDosal, Paul J. (1993). Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala. s.27, Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Inc.. Władzę po nim objął wojskowy Manuel Orellana. Niepokoje społeczne lat 1921–1922 zostały brutalnie stłumione przez wojsko. Kolejny wojskowy dyktator Lázaro Chacón kontynuował politykę wzmacniania relacji gospodarczych ze Stanami Zjednoczonymi.
Despotyczne rządy objął w 1931 roku generał Jorge Ubico. Ubico wzorował się na hiszpańskim dyktatorze Francisco Franco i przyjął faszyzujący model państwa. Uchwalił rasistowskie, antyindiańskie prawa: wydał rozporządzenie o porywaniu Indian z lasów departamentu Peten i umieszczaniu ich w ogrodzie zoologicznym w stolicy Gwatemali, zaś 1935 wprowadził przymus pracy dla ludności indiańskiej. Represjom została również poddana klasa robotnicza, której liderzy padli ofiarą zabójstwZeszyty Prasoznawcze, t. 12., 1971.. Życie publiczne zostało zmilitaryzowane, a ustrojem stała się oligarchia wojskowaRafał Cezary Piechociński, Ameryka Środkowa – historia: Gwatemala, republika.pl.. Mimo poglądów sprzyjających myśli faszystowskiej, Ubico formalnie wypowiedział wojnę III Rzeszy.
W 20 października 1944 w Gwatemali wybuchła lewicowa rewolta młodych oficerów pod wodzą pułkownika Jacobo Arbenza Guzmana, która obaliła rządy UbicoRobert Stefanicki, Bananowy zamach stanu, 17 maja 2013 – strona internetowa Gazety Wyborczej.. Lewicowy rząd wojskowy zorganizował pierwsze wolne i demokratyczne wybory prezydenckie, które wygrał chrześcijański socjalista Juan José Arévalo Bermejo. W gospodarce rząd przyjął program naprawy gospodarki wzorowany na New DealChomsky, Noam (1985). Turning the Tide. Boston, Massachusetts: South End Press. s. 154–160.. Jego prezydencja zapoczątkowała okres znany jako rewolucja gwatemalskaBarbara Petrozolin-Skowrońska, Andrzej Dyczkowski, Nowy leksykon PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 80.. Nowy rząd wprowadził liberalne prawo pracy, wprowadził prawa Indian i zwalczał bezrobocieWojsko ludowe, t. 34., wyd. 7-12., 1983.. Lewicowa polityka rządu, nawiązanie stosunków zagranicznych z ZSRR i tolerowanie działalności Gwatemalskiej Partii Pracy spowodowały niezadowolenie rządu Stanów Zjednoczonych AmerykiGrzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967.. Reformy kontynuował Jacob Arbenz, który został wybrany następcą Arévalo.
W 1954 roku w drodze zamachu stanu, popieranego przez USA i zorganizowanego przy udziale CIA, junta przerwała reformy Arbenza, oskarżając go niesłusznie o współpracę z ZSRR. W rzeczywistości chodziło o interes gospodarczy USA, który stał się zagrożony na skutek lewicujących reform gospodarczychNicholas Cullather, Secret History: The CIA's Classified Account of its Operation in Guatemala, 1952–1954 (Stanford University Press, 1999), s. 24–7. Prawicowe rządy wojskowe trwały do lat 80. Na czele puczu stanął Carlos Castillo Armas, który po zamachu objął dyktatorskie rządy. Jako prezydent Castillo Armas zajął się głównie niwelowaniem skutków decyzji podjętych przez poprzedników. Z inspiracji CIA powołał paraterrorystyczny Narodowy Komitet Obrony Przed Komunizmem, zdelegalizował wiele partii politycznych i reaktywował zlikwidowaną po obaleniu Ubico tajną policję. Z inicjatywy wojskowych utworzono Narodowy Ruch Wyzwolenia, będący skrajnie prawicową partią mającą popierać działania juntyHandy, 'Resurgent Democracy and the Guatemalan Military', s. 394. W 1957 roku Castillo został zastrzelony przez członka ochrony pałacowej, Romeo Vásqueza Sáncheza. Vasquez natychmiast popełnił samobójstwo, po czym oficjalnie został uznany za komunistęAlex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 99. Zamach z pomocą CIA przeprowadził dawny stronnik zabitego dyktatora, Miguel Ydígoras FuentesPaweł Rośczak, Budowa lotniska i bazy szkoleniowej dla kubańskich emigrantów w Gwatemali (1960 r.)..
Ydígoras Fuentes objął prezydenturę na skutek sfałszowanych wyborów prezydenckich z 1958 roku, a jego kandydatura poparta została zarówno przez USA, jak i United Fruit CompanyGrzegorz Jaszuński, Świat zdaje egzamin. 1945–1965, wyd. Czytelnik, Warszawa 1967.. Fuentes prowadził ściśle proamerykańską politykę i zwalczał wszelkie ruchy lewicowe w regionie. Po rewolucji kubańskiej udzielał pomocy przedstawicielom antykastrowskiej opozycji. 13 listopada 1960 roku doszło do nieudanej próby puczu oficerów sympatyzujących z rewolucją kubańskąJean-Marc Balencie et Arnaud de La Grange, Mondes rebelles : L'encyclopédie des acteurs, conflits & violences politiques, Paryż, Éditions Michalon, 2001, (), s. 53-73. Pucz stał się sygnałem do walk partyzanckich, do których doszło jeszcze w tym samym roku. Walki partyzanckie przerodziły się w trwającą kilkadziesiąt lat wojnę domową. W 1960 roku do walki z juntą ruszyły Ruch Rewolucyjny 13 Listopada i Powstańcze Siły ZbrojneMcAllister, Carlota (2010). A Headlong Rush into the Future. In Grandin, Greg; Joseph, Gilbert. A Century of Revolution. Durham, NC: Duke University Press. s. 276–309..