Dao (道, pinyin: dào, ) – podstawowe pojęcie filozofii chińskiej, kluczowe dla taoizmu, ale używane również przez inne kierunki, m.in. konfucjanizm. W zależności od autora i szkoły terminowi dao przypisywane są bardzo różne znaczenia, od „uniwersalnej zasady kierującej wszechświatem” po „metodę postępowania [danej osoby]”.

Pochodzenie terminu Sam termin dao jest znacznie starszy niż taoizm. Znak dao (道) pojawia się już w inskrypcjach wróżebnych sprzed ok. 3 tys. lat. Oznaczał wówczas drogę łączącą Niebo z ZiemiąFrederico Avanzini, Religie Chin, WAM, Kraków, 2004, str. 135.

Dao jako centralne pojęcie taoizmu Dao to podstawowe i najważniejsze pojęcie filozofii taoistycznej, szczególnie w klasycznym taoizmie filozoficznym reprezentowanym przez Laozi (autor Daodejing) i Zhuangzi. Pojęcie to oznacza dosłownie „drogę”, ale w kontekście filozoficznym ma znaczenie metafizyczne: opisuje pierwotny porządek rzeczy, zasadę istnienia, niewyrażalną rzeczywistość, z której wszystko pochodzi i do której wszystko powraca.

Definicja i charakterystyka Dao nie jest bytem, ani bogiem, ani siłą sprawczą w zachodnim rozumieniu. W klasycznym ujęciu jest nienazwanym i niewysłowionym Absolutem, którego istotą jest bezruch, bezwysiłkowość i płynność. Laozi rozpoczyna Daodejing od słynnych słów: „Dao, które można wyrazić słowami, nie jest (prawdziwym) niezmiennym dao. Imię, które można nazwać, nie jest (prawdziwym) niezmiennym imieniem.”Daodejing, rozdz. 1, tłum. T. Żbikowski. Dao nie da się uchwycić logicznie ani zdefiniować – każde słowo, każda koncepcja zniekształca jego istotę. Można je jedynie wskazać poprzez paradoks, milczenie lub obraz poetycki.

Dao jako zasada wszechświata Według Laozi, Dao jest źródłem i zasadą działania wszystkich rzeczy, a jednocześnie pozostaje poza wszelką kategorią. Z niego wyłaniają się niebo i ziemia, yin i yang, życie i śmierć. Tao działa przez wu wei (無為) – „niedziałanie”, czyli spontaniczne, niewymuszone współistnienie z naturalnym porządkiem rzeczy. „Człowiek podąża za ziemią, Ziemia podąża za niebem, Niebo podąża za Dao, Dao podąża za tym, co jest samo z siebie.”Daodejing, rozdz. 25, tłum. T. Żbikowski.

Anty-esencjalizm Dao Zgodnie z analizą Toshihiko Izutsu, filozofia taoistyczna jest radykalnie antyesencjalistyczna: Dao nie posiada esencji, a rzeczy nie są definiowalne przez stałe „istoty” czy „natury” jak u Konfucjusza. Przeciwstawiając się konfucjańskiemu porządkowi „naprawy imion”, taoizm wskazuje, że wszelkie podziały (np. dobro–zło, piękno–brzydota) są relatywne i konwencjonalne: „Rzeczywistość jako taka jest bezgraniczna (bez podziałów), ale kiedy nadajemy jej imiona, powstają granice.” (Zhuangzi)

Ontologia chaosu W koncepcji taoizmu rzeczywistość u swego źródła ma charakter chaotyczny i niezróżnicowany (hun tun 混沌). Dao nie jest ukonstytuowaną substancją, lecz dynamicznym polem nieoznaczoności, w którym rzeczy powstają i zanikają w ciągłym ruchu przemiany. To jednia w wielości, a nie zbiór osobnych bytów.

Dao a język Dao jest nie do uchwycenia w języku – słowa same w sobie tworzą iluzję „istot” i „granic”, których nie ma w rzeczywistości: „Każde nadanie nazwy nadaje rzeczom esencję. Ale Dao jako Absolut jest bezimienne, bezkształtne, bezesencyjne.”Izutsu, Toshihiko, The Absolute and the Perfect Man in Taoism, w: Eranos Yearbook 1967. Z tego względu zarówno Laozi, jak i Zhuangzi krytykowali nadmiar mowy, a także filozofowanie oparte wyłącznie na pojęciach. Dao można „poznać” jedynie przez bezpośrednie zjednoczenie, intuicyjne doświadczenie Jedni.

Konfucjanizm Dao pojawia się już w Księdze dokumentów z VI w p.n.e., uznanej przez konfucjanizm za klasykę (patrz: pięcioksiąg konfucjański). Znaczy on tam tyle, co model zachowania, słuszna droga, droga NiebaFrederico Avanzini, Religie Chin, WAM, Kraków, 2004, str. 135-136. U Konfucjusza dao znaczy tyle co nauka lub mądrość, przekazywana drogą ustną (w klasycznym chińskim inne znaczenie dao to wypowiedzieć). W Dialogach konfucjańskich czytamy: Mistrz rzekł: O, Zengzi! Moje dao, jedną myślą wszystko przenika. Zengzi powiedział: Zaprawdę tak jestDialogi konfucjańskie, IV, 15. W idealistycznym ujęciu konfucjanizmu Mencjusza dao jest wzorcem moralnym, Drogą, którą Niebo odcisnęło w sercu człowiekaFrederico Avanzini, Religie Chin, WAM, Kraków, 2004, str. 136. W realistycznym ujęciu konfucjanizmu według Xunzi dao powinno być obowiązkowym obiektem badań przez mędrca; jest miarą wszystkich rzeczy.

Psychologia analityczna Carl Gustav Jung w swojej przedmowie wydania księgi Daodejing uznał pojęcie dao za synonim terminu indywiduacja.

Przypisy

Bibliografia Laozi, Tao-Te-King, czyli Księga Drogi i Cnoty, tłum. Tadeusz Żbikowski, Literatura na Świecie, 1/1987. Izutsu, Toshihiko, The Absolute and the Perfect Man in Taoism, w: Eranos Jahrbuch 1967. Maspero, Henri, Le Taoïsme, Paris 1950. Graham, A.C., Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China, Open Court, 1989. Ames, Roger T., Hall, David L., Dao De Jing: Making This Life Significant, Ballantine Books, 2003.

Linki zewnętrzne Anna I. Wójcik i Agnieszka Kozyra, Dao, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05]. Dao , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Kategoria:Konfucjanizm *