Dostawy obowiązkowe – forma państwowego skupu produktów rolnych, oparta na ustawowym przymusie sprzedaży państwu określonych ilości produktów przez rolników, którą realizowano po cenach stałych i niższych od cen wolnorynkowych.

Do ok. 1955 r. stosowane były przez wszystkie kraje komunistyczne.

Dostawy obowiązkowe w PRL Wprowadzenie w PRL dostaw obowiązkowych należy łączyć z polityką kolektywizacji rolnictwa i wprowadzeniem planu 6-letniego (1950–1955).

Dostawy obowiązkowe wprowadzono dekretem PKWN z 1944 r..., który zniesiono 1946 r. w przeddzień Referendum Ludowego. Występujące trudności aprowizacyjne spowodowały, że rząd zdecydował się na przywrócenie dostaw obowiązkowych.

Dostawy obowiązkowe zbóż zostały wprowadzone dekretem z 1951 r.., który znowelizowany został ustawą sejmową w 1952 r..

Dostawy obowiązkowe ziemniaków zostały wprowadzone dekretem z 1951 r. o zabezpieczeniu dostaw ziemniaków ze zbiorów 1951 r.., oraz znowelizowane dekretem obowiązkowych dostawach ziemniaków w 1952 r..

Dostawy obowiązkowe mleka zostały wprowadzone dekretem z 1952 r.. i potwierdzone dekretem z 1953 r..

Dostawy obowiązkowe zwierząt rzeźnych zostały wprowadzone ustawą w 1952 r.. i znowelizowane dekretem w 1953 r..

W kolejnych latach dekrety i ustawy były często nowelizowane.

Cechy wspólne dla ustaw i dekretów wprowadzających dostawy obowiązkowe Występująca duża liczba dekretów i ustaw obejmujących cztery rodzaje dostaw obowiązkowych pozwala na znalezienie cech powtarzanych w kolejnych aktach prawnych. Wśród nich można wyróżnić następujące cechy:

w przypadku regulacji wprowadzanych dekretem przed 1952 r.w uzasadnieniu podawano, że „Dekret wprowadzono na podstawie Ustawy Konstytucyjnej z 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów RP”. w przypadku dekretu wprowadzonego po 1952 r. uzasadniano, że „Dekret wprowadzono Ustawą Konstytucyjną z 1952 r. – przepisy wprowadzające Konstytucję PRL”. uzasadnienia dotyczące wprowadzenia dostaw obowiązkowych obejmowały: celem dekretu było zapewnienie normalnego zaopatrzenia ludności w produkty rolne, stworzenie korzystnych warunków zbytu produkcji rolnej po stałych i opłacalnych cenach, zapewnienie stałego i równomiernego zaopatrzenia miast i przemysł przetwórczy w produkty rolne, zagwarantowanie sprawiedliwego ustalania obowiązków wobec państwa, umożliwienie ustalenia dostaw uwzględniających zwyczaje gospodarstw rolnych, oddziaływanie na planowe i równomierne nasilenie produkcji rolniczej, obowiązek dostaw zbóż spoczywał na indywidualnych gospodarstwach rolnych, rolniczych spółdzielniach produkcyjnych i państwowych gospodarstwach rolnych, za dostarczone produkty rolne wypłacano należność obliczoną według obowiązujących, państwowych cen, rolnik był zobowiązany na własny koszt dostarczyć produkty rolne do punktów skupu, decyzje o wysokości dostaw na dany rok określało prezydium gromadzkiej rady narodowej, wysokość dostaw obowiązkowych uzależniona była od jakości gruntów rolnych, liczby hektarów przeliczeniowych, podziału gospodarstw na grupy wielkościowe (progresja), położenia (gospodarstwa Ziem Zachodnich były mniej obciążone), zwolnienia z dostaw obowiązkowych dotyczyły małych gospodarstw (do 1–3 ha), w przypadku inwalidztwa, odbywania służby wojskowej, wieku powyżej 60 lat, posiadania dużej liczby dzieci, w celu koordynacji dostaw obowiązkowych powołano Centralny Urząd Skupu i Kontraktacji, kto nie wykonywał ciążącego na nim obowiązku dostaw podlegał karze do 3000 zł.

Nowe regulacje dotyczące dostaw bezpośrednich Ze względu na ujemne skutki gospodarcze i produkcyjne jakie przynosiły dostawy obowiązkowe, zwłaszcza dla gospodarstw większych obszarowo, w latach 1954–1959 znacznie ograniczono nakazowy wymiar dostaw. Zmiany polegały na złagodzeniu progresji i podwyższeniu cen państwowych. Przy ustalaniu dostaw obowiązkowych kraj podzielono na trzy rejony. Obszar gruntów rolnych określano w klasach gruntów rolnych ustalonych według ha przeliczeniowych. Jeden ha gruntów ornych klasy I oznaczał 1,8 ha gruntów przeliczeniowych. Natomiast jeden ha klasy VI oznaczał 0,6 ha gruntów przeliczeniowych.

Dekretem z 1956 r. od 1 stycznia 1957 r. zniesiono obowiązkowe dostawy mleka..

W 1959 r. utworzono Fundusz Rozwoju RolnictwaUchwała Rady Ministrów z dnia 24 listopada 1959 r. w sprawie Funduszu Rozwoju Rolnictwa..

Fundusz był tworzony z części wpływów uzyskanych na poczet zobowiązania pieniężnego w wysokości wynikającej z procentowego udziału przypisu podatku gruntowego, wymierzonego według stawek kwotowych.. Oznaczało to przejście z dostaw w postaci towarowej (produktów rolnych), na obciążenia w postaci pieniężnej (kwotowej).

Zniesienie obowiązkowych dostaw produktów rolnych Ustawą z 1971 r. zniesiono od 1 stycznia 1972 r. obowiązkowe dostawy zbóż, ziemniaków i zwierząt rzeźnych. Zobowiązania z tytułu dostaw przeniesiono do przepisów o podatkach..

Przypisy

Kategoria:Rolnictwo w PRL