Edmund Gustav Albrecht Husserl (ur. 8 kwietnia 1859 w Prościejowie, zm. 27 kwietnia 1938 we Fryburgu Bryzgowijskim) – niemiecki matematyk i filozof żydowskiego pochodzenia, jeden z głównych twórców fenomenologii.
We wczesnych pracach opracowywał krytykę historyzmu i psychologizmu w logice, opartą na analizie intencjonalności. W swojej dojrzałej pracy starał się rozwijać systematyczną naukę fundamentalną opartą na tak zwanej redukcji fenomenologicznej. Twierdząc, że świadomość transcendentalna wyznacza granice wszelkiej możliwej wiedzy, Husserl przedefiniował fenomenologię jako filozofię transcendentalno-idealistyczną. Myśl Husserla głęboko wpłynęła na filozofię XX wieku i pozostaje on ważną postacią we współczesnej filozofii i poza nią.
Życiorys Młodość i edukacja Husserl urodził się w 1859 r. w Prościejowie, mieście w Marchii Morawskiej, które wówczas należało do Cesarstwa Austrii, a dziś należy do Republiki Czeskiej. Urodził się w rodzinie żydowskiej, jako drugi z czwórki dzieci. Jego ojciec był kapelusznikiem. Dzieciństwo spędził w Prościejowie, gdzie uczęszczał do świeckiej szkoły podstawowej. Następnie Husserl udał się do Wiednia, aby tam uczyć się w gimnazjum, a następnie w szkole średniej w Ołomuńcu.
Na Uniwersytecie w Lipsku w latach 1876–1878 Husserl studiował matematykę, fizykę i astronomię. W Lipsku zainspirowały go wykłady z filozofii prowadzone przez Wilhelma Wundta, jednego z twórców nowoczesnej psychologii. Następnie w 1878 przeniósł się na Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Berlinie (dzisiejszy Uniwersytet Humboldtów w Berlinie), gdzie kontynuował studia matematyczne u Leopolda Kroneckera i Karla Weierstrassa. W Berlinie znalazł mentora w postaci Tomáša Masaryka, wówczas byłego studenta filozofii Franza Brentano, a później pierwszego prezydenta Czechosłowacji. Tam też Husserl uczęszczał na wykłady filozoficzne Friedricha Paulsena. W 1881 wyjechał na Uniwersytet Wiedeński, aby ukończyć studia matematyczne pod kierunkiem Leo Koenigsbergera (byłego ucznia Weierstrassa). W 1883 r. w Wiedniu obronił doktorat pracą Wkłady do rachunku wariacyjnego.
Po doktoracie z matematyki Husserl wrócił do Berlina, aby pracować jako asystent Karla Weierstrassa. Jednak już wtedy Husserl poczuł chęć uprawiania filozofii. Wtedy profesor Weierstrass ciężko zachorował. Husserl mógł swobodnie wrócić do Wiednia, gdzie po krótkiej służbie wojskowej poświęcił się filozofii. W 1884 na Uniwersytecie Wiedeńskim uczęszczał na wykłady Franza Brentano z filozofii i psychologii filozoficznej. Franz Brentano zapoznał go z pismami Bernarda Bolzano, Rudolfa Hermanna Lotze, Johna Stuarta Milla i Davida Hume’a. Husserl był pod takim wrażeniem Franza Brentano, że postanowił poświęcić swoje życie filozofii; w rzeczywistości Franz Brentano jest często uznawany za jego najważniejszy wpływ, np. w odniesieniu do intencjonalności. Za radą akademicką, dwa lata później, w 1886 r., Husserl przeszedł za Carlem Stumpfem, byłym studentem Franza Brentano, na Uniwersytet Marcina Lutra w Halle, starając się uzyskać habilitację, która kwalifikowałaby go do nauczania na poziomie uniwersyteckim. Tam pod nadzorem Stumpfa napisał w 1887 roku O pojęciu liczby, publikację, która posłużyła później jako podstawa jego pierwszej ważnej pracy – Filozofii arytmetyki.
Po kilku latach rozpoczął pracę nad Badaniami logicznymi. W nich podjął próbę opisania swoich poszukiwań czystej logiki, teorii matematyki i teorii poznania. Filozofia Husserla miała szeroki wpływ na myślicieli, wśród których byli: Martin Heidegger, który był jego uczniem, Edyta Stein (późniejsza św. Teresa Benedykta od Krzyża napisała pod kierunkiem Husserla pracę doktorską), Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty, Roman Ingarden. Początkowo Husserl próbował sprowadzić prawa logiki i arytmetykę do praw psychologicznych, jednak później w Badaniach logicznych, pod wpływem Fregego i panującego na uniwersytetach niemieckich neokantyzmu, stał się krytykiem i przeciwnikiem psychologizmu, twierdząc, że nie da się zredukować logiki do psychologii. W filozofii Husserla świadomość jest intencjonalna, czyli zawsze jest świadomością czegoś, zwraca się ku czemuś. Husserl odróżnia akty psychiczne (akt świadomości w terminologii husserlowskiej to noeza) od tego, do czego te akty intencjonalnie się odnoszą, czyli obiektów świadomości (noematów). Punktem wyjścia fenomenologii jest redukcja fenomenologiczna (epoche), zawieszająca sądy o świecie. Powoduje ona zwrot w stronę świadomości i uobecniających się tam aktów immanentnie skierowanych. Dlatego metoda ta jest nazywana także fenomenologią transcendentalną, gdyż pyta o najbardziej podstawowe warunki naszego poznania (dzieje się to jednak inaczej niż w przypadku filozofii Immanuela Kanta). Husserl zajmował się także semantyką logiczną, wprowadzając ideę kategorii semantycznych, semantyka ta opiera się na pojęciu intencjonalności. Koncepcja ta była później rozwijana między innymi przez Kazimierza Ajdukiewicza i Stanisława Leśniewskiego.
W 1887 roku Husserl poślubił Malvine Steinschneider. Razem stworzyli związek, który trwał ponad pięćdziesiąt lat. W 1892 roku urodziła się ich córka Elizabeth, w 1893 syn Gerhart, a w 1894 syn Wolfgang. Elizabeth wyszła za mąż w 1922. W październiku 1914 obaj jego synowie zostali wysłani do walki na froncie zachodnim I wojny światowej, a w następnym roku jeden z nich, Wolfgang, został ciężko ranny. 8 marca 1916 roku zginął na polu bitwy pod Verdun. W następnym roku jego drugi syn Gerhart został ranny na wojnie, ale przeżył. Gerhart Husserl został filozofem prawa, wnosząc swój wkład w tematykę komparatastyki prawniczej, nauczając w Stanach Zjednoczonych i po wojnie w Austrii. W listopadzie 1917 r. jeden ze studentów Edmunda Husserla, a później wybitny profesor filozofii Adolf Reinach zginął na wojnie podczas służby we Flandrii.
Profesor filozofii Po ślubie Husserl rozpoczął długą karierę nauczyciela filozofii. Rozpoczął w 1887 jako Privatdozent na Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle. W 1891 roku po opublikowaniu Filozofii arytmetyki wdał się w spór z Gottlobem Frege o istotę logiki. Stał się w tym czasie krytykiem prac Kazimierza Twardowskiego, których niedoskonałości poprowadziły go do badań nad istotą przedstawienia i znaczenia.
W 1901 roku Husserl wraz z rodziną przeniósł się do Getyngi, gdzie wykładał jako profesor nadzwyczajny na tamtejszym uniwersytecie. Tuż przed tym opublikowano jego główne dzieło zatytułowane Badania logiczne. Tom pierwszy zawiera refleksje na temat czystej logiki, w których starannie obala psychologizm. Praca ta została dobrze przyjęta i stała się tematem seminarium prowadzonego przez Wilhelma Diltheya. Husserl w 1905 pojechał do Berlina, aby odwiedzić Wilhelma Diltheya, a dwa lata później we Włoszech złożył wizytę Franzowi Brentano, jego inspirującemu staremu nauczycielowi oraz znanemu matematykowi – Constantinowi Carathéodory. Immanuel Kant i Kartezjusz również wpłynęli na jego myśl. W 1910 został współredaktorem pisma Logos. W tym okresie Husserl wygłaszał wykłady na temat wewnętrznej świadomości czasu, które kilkadziesiąt lat później jego były student Martin Heidegger zredagował do publikacji.
W 1912 r. we Fryburgu Bryzgowijskim Husserl i jego szkoła założyli czasopismo Rocznik filozofii i badań fenomenologicznych, które w latach 1913–1930 publikowało artykuły ruchu fenomenologicznego. W pierwszym numerze czasopisma opublikowana została jego ważna praca zatytułowana Idee. Zawarte w Ideach myśli skrytykował później Jean-Paul Sartre. Husserl w Ideach wyraźnie omawia redukcje fenomenologiczne i ejdetyczne. W 1913 roku Karl Jaspers odwiedził Husserla w Getyndze.
Husserl w 1916 roku przeniósł się na Uniwersytet we Fryburgu, gdzie kontynuował realizację swojej pracy filozoficznej, teraz jako profesor zwyczajny. Edyta Stein pracowała jako jego osobista asystentka przez kilka pierwszych lat we Fryburgu Bryzgowijskim, a następnie w latach 1920–1923 jego asystentem był Martin Heidegger. W 1918 roku korespondencję z Husserlem rozpoczął matematyk Hermann Weyl. W 1922 roku Husserl wygłosił cztery wykłady na temat metody fenomenologicznej na Uniwersytecie Londyńskim. W 1927 roku Martin Heidegger zadedykował mu swoją książkę Bycie i czas. 8 kwietnia 1929 roku z okazji siedemdziesiątych urodzin Husserla wręczono mu Festschrift – książkę honorującą osobę wybitną, związaną ze środowiskiem naukowym.
Mimo przejścia na emeryturę Husserl wygłosił kilka godnych uwagi wykładów, które doprowadziły do powstania m.in. Medytacji Kartezjańskich. Husserl dokonał w nich przeglądu redukcji fenomenologicznej, przedstawionej wcześniej w jego Ideach w celu dalszej redukcji doświadczenia do tego, co nazywa sferą własności. W tej sferze, którą Husserl odkrywa, aby pokazać niemożliwość solipsyzmu, transcendentalne ego znajduje się zawsze już w parze z przeżywanym ciałem innego ego, innej monady. To a priori połączenie ciał, dane w percepcji, jest tym, co stanowi podstawę połączenia świadomości, znanego jako transcendentalna intersubiektywność, którą Husserl dalej szczegółowo opisywał w tomach niepublikowanych pism.
W 1933 r. uchwalono prawa rasowe nowego reżimu nazistowskiego. 6 kwietnia Husserlowi zakazano korzystania z biblioteki na Uniwersytecie we Fryburgu oraz z jakiejkolwiek innej biblioteki akademickiej; w następnym tygodniu, po publicznym oburzeniu, prawo to zostało jednak przywrócone. Natomiast w lipcu Husserl zrezygnował z Deutsche Akademie.
Później Husserl wykładał w Pradze (1935) i Wiedniu (1936), co zaowocowało nowatorską i problematyczną publikacją zatytułowaną Kryzys. Husserl opisał w niej kryzys kulturowy ogarniający Europę, omówił także filozofię historii, przywołując m.in. Galileusza, Kartezjusza, kilku brytyjskich filozofów i Kanta. Wcześniej apolityczny Husserl unikał szczególnie takich historycznych dyskusji, wyraźnie woląc przejść bezpośrednio do badania świadomości. Maurice Merleau-Ponty oraz inni badacze kwestionują, czy Husserl nie podkopuje tutaj swojego stanowiska, ponieważ w zasadzie zaatakował on historyzm, a jednocześnie specjalnie projektował swoją fenomenologię tak, aby była wystarczająco rygorystyczna, aby przekroczyć granice historii. Wręcz przeciwnie, Husserl może tu wskazywać, że tradycje historyczne są jedynie cechami nadanymi czystej intuicji ego. Dłuższy rozdział dotyczy świata życia, nieobserwowanego przez obiektywną logikę nauki, ale świata widzianego w naszym subiektywnym doświadczeniu.
Jesienią 1937 roku Husserl zachorował na zapalenie opłucnej. Filozof zmarł we Fryburgu Bryzgowijskim 27 kwietnia 1938 roku, w wieku 79 lat. Przeżyła go żona Malvine. Eugen Fink, jego asystent badawczy, wygłosił mowę pochwalną. Jedynym wykładowcą z Fryburga, który wziął udział w pogrzebie w ramach protestu antynazistowskiego był Gerhard Ritter.
Heidegger i epoka nazistowska Husserlowi odmówiono korzystania z biblioteki we Fryburgu Bryzgowijskim w wyniku antyżydowskiego ustawodawstwa z kwietnia 1933 r. Husserl nie mógł również publikować swoich prac w nazistowskich Niemczech. Krążyły również pogłoski, że jego były uczeń Martin Heidegger poinformował Husserla, że ten został zwolniony, ale w rzeczywistości był to poprzedni rektor. Husserl i Heidegger rozstali się w latach dwudziestych, co stało się bardziej widoczne po 1928 r., kiedy Husserl przeszedł na emeryturę, a Heidegger objął katedrę uniwersytecką. Latem 1929 roku Husserl przestudiował starannie dobrane pisma Heideggera, dochodząc do wniosku, że w kilku kluczowych stanowiskach różniły się one: np. Heidegger zastąpił czyste ego terminem dasein, przekształcając w ten sposób fenomenologię w antropologię. Takie obserwacje Heideggera, wraz z krytyką Maxa Schelera, znalazły się w wykładzie Husserla wygłoszonym w 1931 roku w różnych towarzystwach kantowskich we Frankfurcie, Berlinie i Halle w 1931. Wykład nosił tytuł Fenomenologia i antropologia.