thumb|Siedziba ŻIH w latach 50. lub wczesnych latach 60. thumb|Tablice informacyjne przy wejściu do budynku thumb|Tablice upamiętniające Emanuela Ringelbluma thumb|Trzy z dziesięciu metalowych skrzynek oraz dwie bańki na mleko, w których ukryto materiały Archiwum Ringelbluma thumb|Hol im. Rodziny Taube na parterze. Na posadzce widoczne ślady po pożarze, który wybuchł w budynku 16 maja 1943 po wysadzeniu przez Niemców sąsiadującej z nim Wielkiej Synagogi thumb|Dawna sala kinowa thumb|Fragment wystawy stałej Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu thumb|Jedna z baniek na mleko, w której ukryto Archiwum Ringelbluma, eksponowana na wystawie stałej thumb|Gabloty z dokumentami thumb|Ekspozycja Dom modlitwy (heb. bejt tfila) thumb|Księgarnia na Tłomackiem, działająca w siedzibie ŻIH Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma (skrót: ŻIH; Jidiszer Historiszer Institut, skrót: ) – instytucja z siedzibą w Warszawie, zajmująca się badaniami nad dziejami i kulturą Żydów w Polsce.
W latach 1994–2008 formalnie funkcjonował jako państwowy Instytut Naukowo-Badawczy, jedyna w Polsce państwowa placówka naukowa związana z mniejszością narodową. Od 1 stycznia 2009 roku Instytut nosi imię Emanuela Ringelbluma i ma status państwowej instytucji kultury.
Historia Instytut został założony 1 października 1947 roku w wyniku przekształcenia Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej działającej przy Centralnym Komitecie Żydów Polskich w Żydowski Instytut Historyczny z siedzibą przy ul. Tłomackie 5, w odbudowanym gmachu przedwojennego Instytutu Nauk Judaistycznych i Głównej Biblioteki Judaistycznej. Budynek został wzniesiony w latach 1928–1936 według projektu Edwarda Ebera. Po zakończeniu wojny został gruntownie wyremontowany i w maju 1947 roku oddany w użytkowanie Instytutowi. Na podłodze głównej sali budynku do dziś widoczne są ślady pożaru z 16 maja 1943 roku, kiedy Niemcy podpalili gmach po wysadzeniu sąsiadującej z nim Wielkiej Synagogi. W 2016 roku posadzka przeszła specjalistyczną konserwację, a podczas prac remontowych w 2017 roku odkryto w stropie zwęglone elementy drewniane będące pozostałością po pożarze.
ŻIH był sukcesorem zbiorów Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej i Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuk Pięknych. Podjął się stworzenia centralnego archiwum dokumentów dotyczących historii Żydów polskich w celu jak najszybszego udostępnienia dokumentów badaczom, powołał Bibliotekę ŻIH, która przejęła zbiory Głównej Biblioteki Judaistycznej oraz przystąpił do organizacji muzeum. Rozpoczął także poszukiwania dalszych części Archiwum Ringelbluma. W 1948 r. Instytut zainicjował wydawanie kwartalnika historycznego w języku jidysz „Bleter far Geszichte”, a w 1949 roku polskojęzycznego „Biuletynu Informacyjnego Żydowskiego Instytutu Historycznego”, którego nazwa od 1950 roku do 2000 roku brzmiała „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”. Od roku 2000 czasopismo ukazuje się pod nazwą „Kwartalnik Historii Żydów”.
29 października 1950 roku, decyzją władz PZPR, zlikwidowano Centralny Komitet Żydów Polskich. 8 listopada 1950 r. pracownicy ŻIH na Walnym Zebraniu członków założycieli powołali Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, które zostało zarejestrowane w 1951 roku i stało się samodzielnym podmiotem prawnym. Stowarzyszenie w swej działalności zamiennie używało nazwy „Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny” oraz „Żydowski Instytut Historyczny”. Jego główne cele statutowe i działania stanowiły kontynuację prac ŻIH – wiązały się z prowadzeniem całokształtu badań nad historią Żydów, działalnością naukowo-badawczą i popularyzacją wyników prowadzonych badań.
Lata 50. to okres emigracji wielu historyków, uczonych i innych pracowników Instytutu. Kolejna fala emigracji nastąpiła po wydarzeniach z marca 1968 roku. Wówczas władze komunistyczne próbowały doprowadzić do likwidacji Instytutu. W ramach sprzeciwu Artur Eisenbach złożył rezygnację ze stanowiska dyrektora oraz z innych zajmowanych w ŻIH funkcji. Polska Akademia Nauk proponowała przekształcenie ŻIH w instytucję wyłącznie badawczą. Zbiory archiwalne Instytutu miały być przekazane Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich, a kolekcje archiwalne, biblioteczne i muzealne – odpowiednim instytucjom. Postulowano też „spolszczenie” Instytutu przez zatrudnienie także Polaków i zmianę programu badań. Proces ten rozpoczął się 18 czerwca 1968 roku – w tym dniu Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych rozpoczęła przejmowanie akt – depozytów tworzących około połowy zasobów archiwalnych ŻIH. Ostatecznie nie doszło od przekazania zbiorów archiwum ŻIH do Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich – przejęciu uległy jedynie depozyty archiwalne dotyczące II wojny światowej przechowywane w archiwum Instytutu.
Po tych wydarzeniach działalność placówki została znacznie ograniczona, jednak nie została formalnie zlikwidowana. Stabilizację ŻIH w pewnym stopniu zapewniło powołanie 11 VI 1969 r. Rady Naukowej Instytutu, którego przewodniczącym został prof. Stanisław Herbst. Dla ŻIH początek lat 70. to czas ostrego kryzysu kadrowego. ŻIH niemal całkowicie odszedł wtedy od problematyki Zagłady. Determinacja i dobre ogólne wykształcenie pracowników pozwoliły jednak przetrwać Instytutowi i zaowocowały pracami badawczymi nad historią okresu staropolskiego, XIX wieku i żydowskiego ruchu robotniczego.
Na przełomie lat 70. i 80. ŻIH próbował zaktywizować działalność poprzez nawiązanie współpracy z placówkami naukowymi, głównie z Instytutem Historii Polskiej Akademii Nauk. W 1979 roku utworzono Dział Dokumentacji Odznaczeń Jad Waszem, a w 1991 roku Dział Dokumentacji i Informacji Naukowej, późniejszy Dział Dokumentacji Zabytków. Rok 1992 to pierwsze przedsięwzięcia edukacyjne, a także znaczące ożywienie działalności wydawniczej.
18 maja 1993 roku, na Walnym Zebraniu, członkowie Stowarzyszenia ŻIH w Polsce podjęli decyzję o wyodrębnieniu Instytutu oraz upoważnili Zarząd do bezpłatnego użyczenia majątku Stowarzyszenia instytutowi naukowo-badawczemu, o powołanie którego zwrócili się do Ministra Kultury i Sztuki. W zakres majątku wchodził budynek przy Tłomackiem 3/5, zbiory archiwalne, dokumenty, zbiory biblioteczne oraz dzieła sztuki.
18 kwietnia 1994 roku, Zarządzeniem nr 13, Minister Kultury i Sztuki powołał Żydowski Instytut Historyczny – Instytut Naukowo-Badawczy. Działalność ŻIH INB prowadzona była głównie w oparciu o udostępnione przez Stowarzyszenie zbiory, a jego siedzibą został budynek dawnej Głównej Biblioteki Judaistycznej. W grudniu 2008 roku decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ŻIH Instytut Naukowo-Badawczy został zlikwidowany, a w jego miejsce 1 stycznia 2009 roku powołany został Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, który otrzymał status państwowej instytucji kultury.
Działalność Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma jako państwowa instytucja kultury tworzy podstawy naukowe dla rozwoju wiedzy o historii i kulturze Żydów, upowszechnia efekty prowadzonych badań, udostępnienia zachowane świadectwa materialne oraz sprawuje wszechstronną opiekę nad zbiorami przekazanymi przez Stowarzyszenie w użyczenie, w tym nad Podziemnym Archiwum Getta Warszawy (tzw. Archiwum Ringelbluma).
18 września 2017 r., w 71. rocznicę wydobycia pierwszej części Archiwum Ringelbluma, Żydowski Instytut Historyczny i Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce powołały międzynarodowy Program Oneg Szabat mający na celu powszechnienie wiedzy o Podziemnym Archiwum Getta Warszawy, udostępnienie zachowanych w nim dokumentów oraz upamiętnienie członków grupy Oneg Szabat.
W ramach Programu w siedzibie Instytutu została otwarta wystawa stała „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu”, uruchomiono Portal Delet, podjęto prace nad wydaniem i przetłumaczeniem wszystkich dokumentów z Archiwum Ringelbluma.
Archiwum Archiwum Instytutu jest jednym z najbogatszych zasobów źródłowych do badań historii Żydów w Polsce. W zbiorach Archiwum ŻIH znajdują się dokumenty powstałe w społeczności żydowskiej w Polsce od XVIII w. do czasów współczesnych, m.in. dokumentacja organizacji takich jak: Centralny Komitet Żydów Polskich, Joint, Hebrajskie Stowarzyszenie Pomocy Imigrantom HIAS czy Towarzystwo Propagowania Pracy wśród Żydów, prace studentów szkół wyższych i seminariów rabinackich dotyczące historii, filozofii i religioznawstwa, dokumenty gmin żydowskich, a także dokumenty dotyczące II wojny światowej: Podziemne Archiwum Getta Warszawskiego, tzw. Archiwum Ringelbluma (wpisane w 1999 r. na listę zabytków piśmiennictwa światowego UNESCO „Pamięć Świata”), pamiętniki pisane w obozach koncentracyjnych i gettach, akta Judenratów, relacje osób, które przeżyły Holokaust, prasę konspiracyjną oraz inne.
Od 2013 r. na stronie internetowej ŻIH znajduje się spis wszystkich kolekcji archiwalnych. Jednym z najważniejszych zadań Instytutu jest umożliwienie dostępu do jego zbiorów jak najszerszemu gronu odbiorców, dlatego też została udostępniona Centralna Biblioteka Judaistyczna – cyfrowe repozytorium, którego celem jest przechowywanie i udostępnienie on-line wszystkich zbiorów bibliotecznych i archiwalnych znajdujących się w dyspozycji Instytutu, a także Portal Delet, w którym są prezentowane najcenniejsze zbiory pozostające w pieczy Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce i Żydowskiego Instytutu Historycznego.
Archiwum Ringelbluma (Podziemne Archiwum Getta Warszawy) Podziemne Archiwum Getta Warszawy jest najcenniejszym zbiorem w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego. Liczy ponad 35 tys. stron, w tym: 746 relacji, dzienników i wspomnień, 380 teczek dokumentów urzędowych, 120 opracowań naukowych, 88 utworów literackich, 76 fotografii i 54 tytuły prasy konspiracyjnej. Prace nad zabezpieczeniem Archiwum trwają nieprzerwanie od wydobycia. Najważniejsze prace konserwatorskie rozpoczęły się w 1990 r. dzięki wsparciu finansowemu Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie (USHMM), które również sponsorowało opracowanie nowego inwentarza pod kierownictwem prof. Tadeusza Epszteina. W 2012 r. Żydowski Instytut Historyczny otrzymał grant z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, dzięki któremu prace nad pełną edycją Archiwum nabrały znacznego przyspieszenia. Redaktorem naukowym projektu został prof. Tadeusz Epsztein, a jego kierownikiem dr Eleonora Bergman, którą w 2015 roku zastąpiła dr Katarzyna Person. Efektem prac prowadzonych we współpracy z szerokim gronem historyków, socjologów, filozofów, literaturoznawców, redaktorów oraz wybitnych tłumaczy jest 38-tomowe wydawnictwo. Pierwszy tom Archiwum przetłumaczony na język angielski „The Ringelblum Archive. Underground Archive of the Warsaw Ghetto” ukazał się drukiem w listopadzie 2017 r.
Oryginalne dokumenty Archiwum są prezentowane na wystawie stałej w ŻIH Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu, która została otwarta 14 listopada 2017 r.
Biblioteka Biblioteka, która obecnie liczy ponad 80 tysięcy woluminów, jest największym w Polsce zbiorem historycznych i współczesnych publikacji dotyczących historii, kultury i religii Żydów. Kontynuuje tradycję Głównej Biblioteki Judaistycznej, z której posiada bardzo wiele pozycji. Prawie połowę zbioru stanowią książki i czasopisma w języku hebrajskim i jidysz. W zbiorach znajdują się również żydowskie księgi pamięci.
Biblioteka posiada także ponad tysiąc rękopisów, na które składają się komentarze do Talmudu i Tory, prace z zakresu medycyny i astronomii oraz traktaty kabalistyczne i około 1600 starodruków, z których większość to dzieła religijne i dysputy rabinackie. Biblioteka, jako jedyna w Polsce, prowadzi katalog książek także w językach jidysz i hebrajskim, bez transliteracji na alfabet łaciński.
Kolekcja czasopism zawiera ponad 3600 tytułów, głównie w językach polskim i jidysz, w większości pochodzących z okresu międzywojennego. Wiele czasopism zostało zdigitalizowanych i udostępnionych w Centralnej Bibliotece Judaistycznej.