Tryb nieświadka (łac. imperceptivus, auditivus) – tryb gramatyczny charakterystyczny dla języków bułgarskiego, macedońskiego, tureckiego oraz (w pewnym stopniu) albańskiego. Tryb ten informuje o dystansie mówcy wobec wypowiadanej informacji. Najczęściej tryb ten bywa wykorzystywany do przekazywania informacji zaczerpniętej z „drugiej ręki”, służy także do wyrażania wątpliwości wobec przytaczanej informacji.
Dla przykładu w zdaniu Мария е работела в Лондон. (bułg. Maria pracowała w Londynie) – mówiący, używając formy е работела przekazuje informację od osoby trzeciej, przyznając jednocześnie, że ani nie był świadkiem tego wydarzenia, ani nie jest pewien, czy tak było naprawdę. Wyrażenie podobnej informacji w trybie oznajmującym przyjęłoby postać: Мария работеше в Лондон. (Maria pracowała w Londynie) – i jest to informacja sprawdzona, ponieważ mówiący, który użyje takiej konstrukcji (czyli formy работеше), najpewniej sam był w Londynie wraz z Marią i widział, jak pracuje.
Konstrukcje zbliżone Język polski W języku polskim zdystansowanie się od informacji wyraża się przysłówkiem jakoby i dawnym imiesłowem czasu przeszłego – niezależnie od czasu rzeczywistego czynności podawanej w zdaniu podrzędnym: Maria mówi, jakoby była w Finlandii Podobny efekt można osiągnąć przy użyciu przysłówków rzekomo lub ponoć.
Język niemiecki Podobna konstrukcja (Konjunktiv I) występuje również w języku niemieckim, na przykład: Er sagt, er ist erschöpft (Mówi, że jest zmęczony) Er sagt, er sei erschöpft (Mówi, że rzekomo jest zmęczony) Er sagt, er wäre erschöpft (Mówi jakoby był zmęczony)
Pierwsza forma ma charakter neutralny, druga wyraża dystans do słów osoby trzeciej. Dystans ten można zwiększyć, używając drugiego trybu łączącego, jak w zdaniu trzecim.
Konstrukcje takie spotyka się też w językach bałtyckich (litewskim oraz łotewskim).
Łacina W łacinie dystansowanie się od wydarzenia w zdaniu podrzędnym wyraża się stosując koniunktyw – taka konstrukcja nosi nazwę zdania zależnego wewnętrznie lub ex mente aliena: mater gaudebat, quod filia valuisset → Matka cieszyła się, że córka wyzdrowiała – wyzdrowienie córki nie było rzeczą pewną.
W opozycji do tej konstrukcji jest zdanie zależne zewnętrznie, zwane też ex mente auctoris, w którym orzeczenie zdania podrzędnego występuje w trybie oznajmującym: Mater gaudebat, quod filia valuerat → Matka cieszyła się, że córka wyzdrowiała – wyzdrowienie córki było rzeczą pewną.
Przypisy
Kategoria:Tryb gramatyczny