Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (; ; ; , ) – zbiór praw człowieka i zasad ich stosowania uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją 217/III A w dniu 10 grudnia 1948 roku w Paryżu. W następstwie tego historycznego wydarzenia Zgromadzenie Ogólne wezwało państwa członkowskie do opublikowania tekstu Deklaracji i do „spowodowania, aby Deklaracja była rozpowszechniana, pokazywana, czytana i objaśniana przede wszystkim w szkołach i innych instytucjach oświatowych, wszędzie bez względu na status polityczny kraju lub terytorium”Tamże, część D, punkt 1..
Dla ułatwienia dostępu jak największej liczbie osób treść Deklaracji jest przekładana na różne języki świata. Witryna ONZ zawiera 577 wersji językowych.
Struktura i treść Podstawowa struktura Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka była inspirowana Kodeksem Napoleona i obejmuje preambułę oraz wprowadzające zasady ogólne. Ostateczny układ dokumentu został ukształtowany w drugim projekcie przygotowanym przez francuskiego prawnika René Cassina, który pracował na bazie wstępnego projektu opracowanego przez kanadyjskiego prawnika Johna Petersa Humphreyaa.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka składa się z następujących części: Preambuła przedstawia historyczne i społeczne przyczyny, które doprowadziły do konieczności uchwalenia Deklaracji. Artykuły 1–2 ustanawiają podstawowe zasady godności, wolności i równości wszystkich ludzi, niezależnie od takich cech jak rasa, płeć, religia czy narodowość (interpretowanych później również jako obejmujące orientację seksualną oraz niepełnosprawność). Artykuły 3–5 określają inne podstawowe prawa jednostki, takie jak prawo do życia oraz zakaz niewolnictwa i tortur. Artykuły 6–11 odnoszą się do fundamentalnych gwarancji prawnych praw człowieka, wskazując konkretne środki ich ochrony w przypadku naruszenia. Artykuły 12–17 ustanawiają prawa jednostki wobec wspólnoty, w tym i wyboru miejsca zamieszkania w obrębie każdego państwa, prawo własności, prawo do obywatelstwa oraz . Artykuły 18–21 gwarantują tzw. „wolności konstytucyjne” oraz wolności duchowe, publiczne i polityczne, takie jak wolność myśli, , wolność religii, wolność słowa, wolność prasy, oraz wolność zgromadzeń. Artykuły 22–27 ustanawiają prawa ekonomiczne, społeczne i kulturalne jednostki, w tym , , oraz prawo do nauki. Podkreślają one oraz szczególną ochronę przysługującą osobom w okresie macierzyństwa i dzieciństwa. Artykuły 28–30 określają ogólne zasady wykonywania tych praw, granice ich stosowania, obowiązki jednostki wobec społeczeństwa oraz zakaz korzystania z praw w sposób sprzeczny z celami Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Historia thumb|Eleanor Roosevelt z Powszechną deklaracją praw człowieka Na jej uchwaleniu zaważyły wydarzenia II wojny światowej. Kiedy zbrodnie nazistowskich Niemiec wyszły na jawWstęp do Deklaracji mówi o tym w słowach nieposzanowanie i nieprzestrzeganie praw człowieka doprowadziło do aktów barbarzyństwa, które wstrząsnęły sumieniem ludzkości., uznano, że Karta Narodów Zjednoczonych jedynie ogólnie formułuje prawa człowieka, dlatego też na konferencji w San Francisco wysunięto propozycję utworzenia karty praw człowieka, której opracowaniem zająć się miała Komisja Praw Człowieka powołana przez Radę Gospodarczą i Społeczną. Prace rozpoczęły się w 1945 r. Główne role w tworzeniu Deklaracji odegrali: Kanadyjczyk John Peters Humphrey (wówczas dyrektor Wydziału Praw Człowieka w Sekretariacie ONZ), Francuz René Cassin, Amerykanka Eleanor Roosevelt, Libańczyk Charles Malik oraz Chińczyk Peng-chun Chang. Deklarację przyjęto bez głosu sprzeciwu.
Spośród 58 państw członkowskich ONZ osiem wstrzymało się od głosu: RPA, w której panowała polityka apartheidu, Arabia Saudyjska, protestując przeciw równości kobiet i mężczyzn. Jemen i Honduras w ogóle nie wzięły udziału w głosowaniuPowszechna Deklaracja Praw Człowieka ONZ, ..
Delegacje krajów socjalistycznych: ZSRR (posiadającego w sumie trzech członków ONZ włącznie z Ukrainą i Białorusią) oraz Czechosłowacji, Polski i Jugosławii odmówiły zgody na pojęcie powszechności praw człowieka.
Kraje socjalistyczne miały zastrzeżenia do deklaracji z kilku powodów: brak uwzględnienia walki z faszyzmem i zakazu propagandy faszystowskiej, brak definicji takich pojęć jak „państwo demokratyczne” czy „zasady demokratyczne”, niewystarczający katalog praw społeczno-ekonomicznych, brak sformułowania zasady suwerenności państw i nieingerowania w sprawy wewnętrzne państw, oraz brak regulacji obowiązków jednostki wobec społeczeństwa i państwa. Te zastrzeżenia zostały przedstawione już w Komisji Praw Człowieka.
Powszechną deklarację praw człowieka można uznać za pierwsze znaczące dokonanie ONZ w dziedzinie ochrony praw człowieka. Na pamiątkę jej uchwalenia 10 grudnia obchodzony jest jako Dzień Praw Człowieka, zaś dla uczczenia 20 rocznicy tego wydarzenia ogłoszono rok 1968 jako Międzynarodowy Rok Praw Człowieka (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 1961/XVIII z 12 grudnia 1963), (rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ 2081/XX z 20 grudnia 1965). Z tej okazji w Teheranie 22 kwietnia – 13 maja 1968 obradowała I Światowa Konferencja Praw Człowieka i uchwalona została Proklamacja teherańska..
Z okazji 50-lecia uchwalona została Deklaracja w sprawie praw i odpowiedzialności jednostek, grup i organów społeczeństwa za promowanie i ochronę powszechnie uznanych praw człowieka i podstawowych wolnościUchwała Zgromadzenia Ogólnego ONZ 53/144 z 9 grudnia 1998 .
Charakter prawny W momencie powstania deklaracja była jedynie standardem – jako rezolucja Zgromadzenia Ogólnego nie tworzyła prawa międzynarodowego ani nie miała wiążącego charakteru. W obecnej chwili większość prawników zajmujących się prawem międzynarodowym uważa ją za prawo zwyczajowe, z czego wnioskują oni jej powszechne obowiązywanie. Na bazie Deklaracji w 1966 roku uchwalono Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka.
Przypisy
Linki zewnętrzne Tekst deklaracji w języku polskim Tekst deklaracji w Wikiźródłach
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
Kategoria:1948 we Francji Kategoria:Międzynarodowe prawo praw człowieka