Katowice – największa stacja węzłowa i najważniejsza stacja kolejowa Katowic, położona w centralnej części miasta, w województwie śląskim, w Polsce. Powstała ona 3 października 1846 roku jako przelotowa stacja Kolei Górnośląskiej, która z biegiem czasu przekształciła się w jeden z największych i najważniejszych węzłów kolejowych w Polsce, z którego główne linie odchodzą w czterech kierunkach, tj. do Warszawy Centralnej, Legnicy, Oświęcimia i Zwardonia. Odjeżdżają z niej pociągi wszystkich kategorii, w tym Twoich Linii Kolejowych, InterCity, Express InterCity i Express InterCity Premium, a także pociągi międzynarodowe. Stacja przynależy do Zakładu Linii Kolejowych PKP Polskich Linii Kolejowych w Sosnowcu. W 2022 roku stacja obsługiwała średnio 44,8 tys. pasażerów na dobę, co dawało jej 4. miejsce w Polsce.

Znajdujący się na stacji główny dworzec im. Konstantego Wolnego położony w Śródmieściu, oddany do użytku 29 października 2012 roku, jest jednym z największych i najważniejszych tego typu obiektów w Polsce i według klasyfikacji PKP ma najwyższą kategorię Premium. Jest on obiektem wielofunkcyjnym, składającym się z licznych placówek usługowych, powiązanym komunikacyjnie z publicznym transportem miejskim oraz indywidualnym, a także z powstałą wraz z nim Galerią Katowicką.

Historia Powstanie i rozbudowa stacji do XX wieku mały|left|Budynek dworca położony przy obecnej ul. Dworcowej w 1859 roku (przed rozbudową)

Powstanie stacji w Katowicach wiązało się z rozwojem przemysłu na terenie Górnego Śląska od połowy XVIII wieku, kiedy to rządy nad regionem przejęło Królestwo Prus w wyniku zwycięskiej wojny z państwem Habsburgów. Brakowało natomiast dobrych dróg transportowych, w tym niedostateczna była sieć rzek żeglownych. Na początku XIX wieku wraz z pojawieniem się transportu kolejowego powstały pierwsze inicjatywy połączenia regionu z Wrocławiem, które pierwotnie omijały Katowice. W 1836 roku radca F.T. Krause przedstawił projekt połączenia Górnego Śląska z Wrocławiem i dalej do Berlina lub Drezna. Na Górnym Śląsku przebieg linii wytyczono przez miasta: Gliwice, Zabrze, Świętochłowice i Mysłowice. Rok później utworzono Spółkę Akcyjną Kolei Górnośląskiej. W tym samym roku prowadzono prace geodezyjne na odcinku Siemianowice – Roździeń – Nowy Bieruń, lecz później ten przebieg został zmieniony, prawdopodobnie wskutek starań Franza von Wincklera, który przeniósł do Katowic zarząd swoich dóbr. 5 kwietnia 1841 roku powołano Towarzystwo Kolei Górnośląskiej. Linię Wrocław – Mysłowice oddawano do użytku etapami, z czego odcinek Świętochłowice – Katowice – Mysłowice 3 października 1846 roku.

Stacja Katowice powstała wówczas w szczerym polu, w połowie długości między wsiami Dąb i Szopienice. Pierwszy budynek dworca był prymitywnym obiektem z muru pruskiego. Stał on na obszarze obecnego dworca, a rozebrano go jeszcze w XIX w. Dzięki lokalizacji tej stacji nastąpił szybki rozwój Katowic, a także zaczęły powstawać nowe zakłady przemysłowe.

Kolej Górnośląska 1 grudnia 1852 roku uruchomiła linię łączącą Katowice z Murckami przez Ligotę. Linia ta prowadziła do jednej z najstarszych kopalni węgla kamiennego na Górnym Śląsku, tj. Emanuelssegen (Murcki) i była dzierżawiona przez Kolej Wilhelma. Sama zaś stacja stała się węzłem kolejowym. Kolej Wilhelma w późniejszym okresie linię tę przedłużyła z Nędzy do Ligoty. W wyniku porozumienia Kolei Górnośląskiej i Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w czerwcu 1858 roku rozpoczęto budowę łącznika między Ząbkowicami a Szopienicami. Uroczyste otwarcie linii Katowice – Ząbkowice odbyło się 24 sierpnia 1859 roku, a dwa dni później linię przekazano do użytku publicznego. Odcinek ten pozwolił uniknąć kłopotliwej zmiany kierunku jazdy oraz ominąć teren Cesarstwa Austriackiego dla pociągów jadących w kierunku Warszawy. Wraz z budową powyższego odcinka powstał nowy budynek dworca, stanowiący obecnie część starego dworca. Zbudowano także halę odpraw celnych i parowozownię wraz ze stacją wodną (okolice obecnej wieży ciśnień).

Z czasem dobudowano lokalne łącznice z głównej stacji. Są to: Katowice – Wełnowiec (otwarta 1 grudnia 1859 roku); Katowice – Ferdinandgrube (kopalnia Katowice; otwarta 1864 roku); Katowice – Huta Baildon (1869 rok).

Dzięki uzyskaniu połączenia w głąb Prus oraz z Cesarstwem Austrii i Królestwem Polskim Katowice stały się ważnym nadgranicznym węzłem kolejowym dla ruchu towarowego we wszystkich kierunkach. W połowie XIX w. udział katowickiego węzła w obrocie towarowym wynosił: 30% eksportowanego węgla, 70% żelaza oraz 60% cynku. Przez stację przejeżdżały również transporty zboża przeznaczonego dla Górnego Śląska.

Stacja w 1870 roku była drugą (po Wrocławiu) największą stacją Kolei Górnośląskiej pod względem liczby podróżnych. W 1855 roku ze stacji w pociągach Kolei Górnośląskiej odjeżdżało 6988 osób (średnio 19,14 pasażerów dziennie), w 1860 roku w klasie I-III 36 356 pasażerów, a w klasie IV 7764 podróżnych (średnio 121,47 osób dziennie), natomiast w 1870 roku odpowiednio 81 716 i 70 399 osób (średnio 419,96 pasażerów dziennie). Z pociągów Kolei Wilhelma odpowiednio w I-III i IV klasie w 1860 roku korzystało 11 737 i 7084 pasażerów, w 1865 roku 7527 i 27 560 pasażerów, a w 1870 roku 10 089 i 35 222 osób. W pociągach Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej kursowało w 1860 roku 37 581, w 1865 roku 35 164, a w 1870 roku 44 866 osób. Łącznie, w 1870 roku średnio ze stacji korzystało 1250 osób dziennie. Pod względem ruchu towarowego głównym towarem przewożonym w II połowie XIX w. były produkty przemysłu górniczego i hutniczego. W 1870 roku na liniach Kolei Górnośląskiej ze stacji wywieziono 1 425 745 cetnarów towarów, a na linii Kolei Wilhelma 835 855 cetnarów. Zarówno wielkość ruchu pasażerskiego, jak i towarowego oraz znaczenie stacji w systemie komunikacji kolejowej Górnego Śląska stanowił jeden z czynników miastotwórczych Katowic, które w 1865 uzyskały prawa miejskie.

Przebudowa dworca i okres do lat 60. XX wieku

mały|Dworzec przed 1920 rokiem mały|Stary dworzec kolejowy w okresie II wojny światowej

Stały rozwój miasta wymagał dalszej rozbudowy stacji, co uniemożliwiała powstała od momentu powstania stacji zabudowa miejska. W tym celu stację rozdzielono na pasażerską (na wysokości dworca przy ulicy Dworcowej) i towarową (na wysokości obecnego dworca). Wybudowano również nową, istniejącą do dziś parowozownię wachlarzową. W latach 1906–1908 rozbudowano istniejący budynek dworcowy w stylu modernizmu historycznego. Główny gmach pełnił funkcje administracyjne, a podróżni byli obsługiwani w dwóch bocznych halach. Stacja miała wówczas 7 peronów, z czego wejście na perony 6. i 7. odbywało się od strony ulicy T. Kościuszki, a pozostałe miały przejścia podziemne.

W latach międzywojennych, po przyłączeniu Katowic do Polski, stacja nadal odgrywała ważną rolę w systemie komunikacji kolejowej. W 1929 roku sprzedano 5 407 313 biletów na pociągi pasażerskie oraz wwieziono i wywieziono 1 091 382 ton węgla i 1 120 423 ton innych towarów.

We wrześniu 1939, w wyniku ataku Niemiec na Polskę i zajęciu Katowic, stacja przeszła w zarząd niemiecki. W 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie wysadziły wieżę ciśnień na stacji. Kolejną, nadal istniejącą, ukończono w 1951 roku. W latach 50. XX w. ze stacji odprawiono pierwsze pociągi elektryczne. Linię Gliwice – Katowice – Sosnowiec Główny zelektryfikowano 1 czerwca 1957 roku. Elektryfikacja pozwoliła na przyspieszenie pociągów na trasie Katowice–Warszawa: czas przejazdu pociągów spadł poniżej czterech godzin. W latach 60. ekspres Górnik pokonywał trasę pomiędzy Katowicami a Warszawą w 3 godziny 27 minut (prędkość handlowa wynosiła wówczas 92,2 km/h).

Przebudowa stacji i budowa brutalistycznego dworca (lata 70. XX wieku) mały|lewo|Brutalistyczny dworzec w 1973 roku mały|lewo|Katowicki dworzec w 2006 roku

Decyzja o budowie w Katowicach nowego dworca zapadła w połowie lat 50. XX wieku, gdy stary dworzec znajdujący się przy ulicy Dworcowej okazał się za mały dla dużego miasta – tylko część budynku była użytkowana w ruchu pasażerskim, według wyliczeń jednocześnie w obiekcie mogło znajdować się maksymalnie 1,5 tys. osób. Oprócz małej przestrzeni na dworcu problemem było też to, że tylko jeden peron był w stanie przyjmować długie pociągi – same perony i przejścia podziemne stały się zbyt wąskie, natomiast układ torowy poważnie spowalniał przejeżdżające pociągi. Początkowo planowano wzniesienie nowego obiektu w innym miejscu, gdyż rozbudowa wymagałaby zarówno wyburzenia kamienic wzdłuż ulicy Wojewódzkiej, jak i też nie byłoby miejsca na przyszły dworzec autobusowy. Zaproponowano dwa rozwiązania: wybudowanie nowego obiektu na zachód od istniejącego dworca bądź zmiana całego układu kolejowego w celu lokalizacji nowego dworca w północnej części śródmieścia, w pobliżu huty „Baildon”. Druga opcja, pozwalająca m.in. na lepsze skomunikowanie kolei z komunikacją miejską, została odrzucona ze względu na zbyt wysokie koszty i długi okres realizacji. W październiku 1955 roku zdecydowano o budowie nowego obiektu na terenie dworca towarowego, którego to funkcję zaczęła pełnić stacja Katowice Muchowiec, położona na południe od centrum Katowic.

Na początku 1956 roku projekt przebudowy stacji był gotowy. Zakładał on rozbicie prac na część torową i budowlaną. Wielkość wyburzeń oceniono na 190 000 m³, a łączny koszt budowy stacji wyceniono na 167 000 tys. zł. Pierwsze dwa perony oddano do użytku w 1958 roku (peron 11 i 12; obecnie 1 i 2). Powstał też tymczasowy pawilon od strony ulicy Stawowej. W czerwcu 1964 roku oddano do użytku zachodnie przejście podziemne, a także pawilon od strony placu Oddziałów Młodzieży Powstańczej. Rok później otwarto peron 13 (obecnie peron 3), a w 1968 roku peron 14 (4) i pawilon od strony ulicy T. Kościuszki. Pod tym peronem znajdowała się hala z poczekalnią i dodatkowymi kasami biletowymi.

W tym samym czasie, w 1959 roku został rozstrzygnięty konkurs SARP na nowy budynek dworca kolejowego, a w ocenie jury praca zespołu „Tygrysów”, w skład którego wchodzili: Wacław Kłyszewski, Jerzy Mokrzyński i Eugeniusz Wierzbicki, została określona jako „wybitnie wyróżniająca się spośród innych opracowań...”. Najwcześniej, bo w 1964 roku powstał pawilon od strony placu Andrzeja. Pod konstrukcję głównego gmachu zburzony został kwartał budynków w rejonie ulic: 3 Maja, Młyńskiej i Stawowej zabudowany eklektycznymi kamienicami. Budowę całego dworca wraz z peronami i przejściami podziemnymi ukończono w 1972 roku.

mały|Dworzec przed rozpoczęciem prac wyburzeniowych mały|Torowisko między peronami 3 i 4 na stacji (przed modernizacją)