thumb|300px|Kodeks Egberta Kodeks – jedna z form książki. Jest to zbiór kart złączonych (szytych, klejonych) na jednym z brzegów nazywanym grzbietem książki. Karty kodeksu są z papirusu, pergaminu, albo papieru. Forma ta, stosowana od końca I wieku n.e., jest obecnie najpopularniejszą formą książki. Do innych zalicza się też zwój, leporello, książkę mówioną, książkę elektroniczną.

Nazwa "kodeks" pochodzi z łac. codex – 'pień drzewa', 'kloc drzewny'.

Pierwszorzędną zaletą kodeksu, która stanowi o jego przewadze nad zwojem papirusowym, jest łatwość konsultacji: kodeks można w każdej chwili otworzyć na dowolnej stronie, podczas gdy zwój papirusowy wymaga mozolnego przewijania.

Inną zaletą kodeksu jest możliwość pisania po obu stronach kart. T. C. Skeat szacuje, że w ten sposób zaoszczędza się ok. 44% materiału. W przypadku zwojów opistografia była rzadko stosowana (zwijać można było tylko w jedną stronę), a jeżeli już stosowano, po drugiej stronie zapisywano tekst innego dzieła. Kodeksy pozwalały więc na oszczędzanie materiału rękopiśmiennego. Częściej jednak niż zwoje podlegały uszkodzeniom. Niszczyły się zwłaszcza narożniki, ponadto często wypadały kartki.

Pierwsze kodeksy Znane początki kodeksu sięgają 250 p.n.e. i związane są z Liber LinteusVinčansko pismo i drugi gramatološki ogledi; K 1 Biblioteka Tragom Slovena; cytat, str 103 : "...flaxen book (Liber linetus Zagrebiensis) represet a kind of codex...".

Pierwsze kodeksy pojawiły się za czasów Cesarstwa Rzymskiego i opierały się na systemie zszywania zapisanych po obu stronach kartHenri-Irenee Marrou, Historia wychowania w starożytności, PIW Warszawa 1969, s. 226, 227.. Wzmianki źródłowe na ten temat pochodzą z I wieku n.e. Ze względu na drogi materiał, pisanie tekstu po obu stronach było niewątpliwie dużą zaletą. Kolejnym etapem było klejenie kartWedług Olimpiodora, jeszcze w V wieku n. e. starożytni uczeni wciąż pracowali nad udoskonalaniem kleju. Problem ten rozwiązał przyjaciel Olimpiodora, niejaki Filtacjusz (Focjusz, Biblioteka, Kodeks 80.61a).. W najstarszych kodeksach pisano w kolumnach, bez odstępów między wyrazami i zdaniami. Taki sposób pisania określa się jako stychometryczny (gr. 'stichos' - rząd, linia). Już w IV wieku wchodzi w użycie kolometryczny (gr. 'kolon' - człon) system pisania, zastępujący brak interpunkcji. W każdej linii tekstu umieszczano tę część zdania, która miała wewnętrzny sens. Tę formę po dziś dzień się stosuje w przekładach partii poetyckich Pisma Świętego.

Ze względu na kształt liter kodeksy dzieli się na majuskułowe i minuskułowe.

Kodeksy chrześcijańskie right|220px|thumb|Chi Rho Monogram z Księgi z Kells

W I wieku n.e. kodeksy używane są w literaturze pierwszych chrześcijan i zachowane z okresu ok. 100 lat po narodzeniu ChrystusaCarsten Peter Thiede & Matthew D'Ancona: Jezusowy papirus, wyd. Amber, 2007, s. 181..

Tylko cztery spośród zachowanych dotychczas rękopisów Nowego Testamentu spisanych zostało na zwojach, ale aż trzy z nich jest tzw. opistografami, tzn. zwojami, po których drugiej stronie zapisano nowy tekst. Zachował się tylko jeden oryginalny zwój (). Kodeks upowszechnił się w IV wieku i wyparł zwójLarry W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 43-93.

Teodor Cressy Skeat był zdania, że Ewangelia Marka od samego początku mogła być kodeksemC. H. Roberts – T. C. Skeat, The Birth of the Codex, Oxford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-61..

Również Apokalipsa mogła być kodeksem. Dowodzi tego: Siedem listów z rozdziałów 2-3. Wizja księgi zapieczętowanej z Ap 5,1 nn. Siedem pieczęci wskazuje raczej na kodeks niż zwój. Księga zapisana jest od wewnątrz i zewnątrzJako kontrargument pada ten, że w Ezch 2,9-10 też jest mowa o księdze zapisanej z obu stron, a nie mogło być mowy o kodeksie, tym bardziej, że "zwój został rozwinięty" (Ezch 2,10).. Księga została otwarta (Ap 5,2-3; 6,1 nn), nie rozwinięta.

Najstarszy rękopis Nowego Testamentu, Papirus Rylandsa 457 (), był kodeksem. Kodeks ten zawierał tekst Ewangelii Jana na około 130 stronach.

Kodeksy w Europie Kodeksy średniowieczne były to księgi zawierające teksty zarówno religijne, jak i świeckie (w tym rękopiśmienne kopie literatury antycznej). Pisano je na pergaminie, czyli odpowiednio wyprawionej skórze cielęcej, gdyż nie znano wówczas papieru. Przed rozpoczęciem pracy nad przepisywaniem tekstów, trzeba było zlikwidować chropowatość, wygładzając karty pumeksem lub ostrzem noża i nakreślić linie. Ozdabianie kart było bardzo pracochłonne. Iluminatorzy tworzyli niewielkie, lecz efektowne rysunki, tzw. iluminacje. Gotowe karty zszywano i oprawiano w płytki z kości słoniowej lub pozłacaną blachę wysadzaną klejnotami.

Największym rękopiśmiennym kodeksem jest Kodeks Gigas.

Po roku 1120 zaczęto pisać na papierze. Około roku 1400 papier dominował już w Europie.

thumb|200px|Codex dongba, Chiny

Zobacz też

Kodeks majuskułowy (Nowy Testament) Kodeks minuskułowy (Nowy Testament)

Literatura David Diringer, The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Courier Dover Publications, New York 1982, C. H. Roberts — T. C. Skeat, The Birth of the Codex, Oxford University Press, New York — Cambridge 1983. Larry W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006.

Uwagi

Przypisy

Kategoria:Historia książki Kategoria:Archiwistyka