thumb|Zrzut ekranu z gry komputerowej S.T.A.L.K.E.R.: Cień Czarnobyla (2007), wykorzystującej perspektywę typową dla strzelanki pierwszoosobowej Strzelanka pierwszoosobowa, FPS () – gatunek gier komputerowych, których akcja obserwowana jest z perspektywy pierwszej osoby. Rozgrywka skoncentrowana jest na walce z przeważającym zastosowaniem broni palnej. Innymi słowy, gracz doświadcza akcji oczami głównego bohatera, który zazwyczaj widzi tylko ręce i broń postaci, natomiast pozostałe części ciała widoczne są tylko na filmach objaśniających fabułę. Strzelanka pierwszoosobowa jako gatunek ma podobne cechy jak inne strzelanki, które stanowią zarazem część gatunku gier akcji. Inne rodzaje broni również występują w grach typu FPS, ale ich znaczenie jest zwykle drugorzędne.
W 2006 roku Gamasutra ogłosiła, że strzelanki pierwszoosobowe są jednymi z najpopularniejszych i najszybciej rozwijających się pod względem dochodów gatunków gier komputerowych.
Definicja Strzelanka pierwszoosobowa stanowi typ trójwymiarowej strzelanki, zawierającej perspektywę pierwszej osoby. Przyjmując tę perspektywę, gracz obserwuje akcję oczami swego bohatera. Gry z tego gatunku odróżniają się od strzelanek trzecioosobowych, w których gracz może zobaczyć kontrolowaną przez siebie postać. Głównym elementem konstrukcji w tym przypadku jest walka, przeważnie z użyciem broni palnej.
Strzelanki pierwszoosobowe kategoryzuje się jako odmienne od light gun shooterów („celowniczków”), które również wykorzystują pierwszoosobowy punkt widzenia, ale obsługiwane są za pomocą pistoletów świetlnych. FPS dla odmiany wykorzystują konwencjonalne kontrolery służące poruszaniu się głównej postaci. Inna różnica polega na tym, że w light gun shooterach ruch bohatera jest z góry określony przez grę, podczas gdy first-person shootery umożliwiają graczowi swobodę wędrowania.
FPS można uznawać za osobny gatunek lub typ strzelanki, będącej z kolei podgatunkiem gier akcji. Od czasu gdy w 1993 roku został wydany Doom, gry zaprojektowane w tym samym stylu były nazywane „klonami Dooma”; później termin został zastąpiony przez first-person shooter. Za pierwszą strzelankę pierwszoosobową uznaje się Wolfensteina 3D wydanego w 1992 roku, jednakże krytycy tego podejścia twierdzą, że tego typu produkcje powstawały już od 1973 roku. Istnieją sporadyczne różnice zdań w kwestii elementów konstrukcyjnych stanowiących o istnieniu strzelanki pierwszoosobowej. Przykładowo do tego gatunku mogą być zaliczane Deus Ex i BioShock, które wszakże czerpią wiele elementów z gatunku gier fabularnych. Część komentatorów rozszerza definicję tak, aby obejmowała symulatory lotu, w których miejsce rąk dzierżących broń zajmuje kokpit bądź wnętrze pojazdu.
Mechanika Tak jak w przypadku strzelanek, do elementów strzelanek pierwszoosobowych należą awatar, co najmniej jedna broń miotająca w jego posiadaniu oraz zróżnicowana liczba przeciwników. Ponieważ akcja tych gier rozgrywa się w środowisku trójwymiarowym, wykazują one większą tendencję do realizmu niż dwuwymiarowe strzelanki. Wiarygodniej przedstawiają również grawitację, oświetlenie, dźwięk i kolizje obiektów. Do gry na komputerach osobistych w przypadku strzelanek pierwszoosobowych używa się często kombinacji klawiatury i myszy. Ten system uznawany jest za lepszy niż występujący w grach na konsole, w których wykorzystywane są często dwie gałki analogowe gamepada: jedna służąca do poruszania się, druga zaś do rozglądania się i celowania; zastępcze rozwiązanie konsolowe w postaci kontrolerów ruchu nie przyjęło się wśród graczy. Cechą wspólną tych gier jest wyświetlanie rąk bohatera oraz uzbrojenia w widoku głównym, przy czym na obrzeżu ekranu pojawia się wyświetlacz ukazujący poziom zdrowia, posiadaną amunicję oraz informacje o położeniu kierowanej przez gracza postaci. Często gracz ma możliwość wyświetlenia mapy pobliskiego obszaru.
Walka i power-upy thumb|Zrzut ekranu z gry Red Orchestra: Ostfront 41–45 (2006). W części strzelanek pierwszoosobowych gracz może nie tylko strzelać z biodra, ale również celować za pomocą przyrządów optycznych, co powoduje zmianę położenia dzierżącej broń ręki na ekranie Strzelanki pierwszoosobowe cechuje zwykle mechanika wywodząca się z gier akcji, polegająca na szybkich i krwawych strzelaninach. Mimo to część z gier wywodzących się z gatunku kładzie większy nacisk na narrację, rozwiązywanie problemów i zagadki logiczne. Znaczna część rozgrywki może opierać się także na walce w starciu bezpośrednim. W niektórych grach broń przeznaczona do takich starć odznacza się szczególną mocą. Stanowi to formę nagrody dla gracza za ryzyko, które musi on ponieść poprzez zbliżenie swej postaci do wroga. W innych sytuacjach broń biała może być mniej skuteczna, aczkolwiek jest konieczna w przypadku nieposiadania żadnej innej broni. Większym realizmem odznaczają się taktyczne strzelanki, które wymagają pracy zespołowej i zastosowania określonej strategii do odniesienia zwycięstwa. Gracz dowodzi w nich drużyną bohaterów, którzy mogą być kontrolowani przez grę lub przez ludzkich towarzyszy.
Strzelanki pierwszoosobowe zwyczajowo dają graczom możliwość wyboru rodzaju broni, co ma znaczący wpływ na ich styl gry. W mechanice niektórych gier zawarte są realistyczne modele obecnie używanej bądź historycznej broni. Odwzorowaniu zgodnie z realiami podlegają wówczas szybkostrzelność broni, pojemność magazynku, ilość amunicji, odrzut broni oraz jej celność. Inne FPS-y mogą zawierać wymyślone rodzaje broni, między innymi niezrealizowane jeszcze prototypy lub uzbrojenie przypominające technologię pozaziemską. Taki wymyślony rynsztunek może wykorzystywać różnorodne pociski – od przemysłowych narzędzi pracy, poprzez laser, energię, plazmę, wyrzutnie rakiet bądź granatów, aż po kusze. To samo zróżnicowanie może cechować rozmaite animacje rzucania granatami, kamieniami, oszczepami i tym podobnymi. Gracz ma również możliwość destrukcji otoczenia w niekonwencjonalny sposób (poprzez płomienie, prąd, telekinezę bądź inne nadnaturalne moce), przy użyciu rąk kierowanej postaci. Projektanci niekiedy umożliwiają postaciom noszenie jednocześnie wielu rodzajów broni, co przynosi nikły lub niewielki spadek mobilności bądź poruszania się postaci; bardziej realistyczne podejście zakłada możliwość noszenia jednej broni krótkiej i jednej długiej bądź tylko jednego rodzaju uzbrojenia. Częstokroć gracz dysponuje możliwością handlu bronią, ulepszenia jej bądź zamiany na inną. Normy realizmu różnią się zatem w zależności od elementów mechaniki. Protagonista zwykle dysponuje możliwością uzdrowienia bądź ponownego uzbrojenia za pomocą przedmiotów takich jak apteczki, co odbywa się po prostu poprzez przejście nad nimi. Część gier pozwala graczom na zbieranie punktów doświadczenia w sposób porównywalny z grami fabularnymi, co daje możliwość odblokowania nowego uzbrojenia i zdolności.
Struktura poziomów Strzelanki pierwszoosobowe mogą składać się z poziomów lub stosować technikę ciągłej narracji, podczas której gra nigdy nie porzuca perspektywy pierwszej osoby. Inne gry z gatunku oferują rozległy, otwarty świat, który nie jest podzielony na poziomy i może być eksplorowany swobodnie. W strzelankach pierwszoosobowych protagoniści wchodzą w interakcję ze środowiskiem na różne sposoby: od czynności tak podstawowych, jak otwieranie i zamykanie drzwi, aż po rozwiązywanie łamigłówek przy użyciu obiektów interaktywnych. W wielu grach gracz może zdemolować świat przedstawiony, co również odbywa się na różnych poziomach. Powszechnym mechanizmem jest zastosowanie beczek z materiałem wybuchowym, których zestrzelenie przez gracza skutkuje eksplozją i zadaniem obrażeń wrogom znajdującym się w ich pobliżu. W innych grach występuje środowisko w znacznym stopniu podatne na zniszczenia, co umożliwia doświadczenie dodatkowych efektów wizualnych. Świat gry często wykorzystuje scenerie fantastycznonaukowe, historyczne (szczególnie związane z II wojną światową) lub związane z konfliktami współczesnymi. Role antagonistów odgrywają w tym przypadku kosmici, potwory, terroryści oraz żołnierze różnego typu. Cechą gier należących do gatunku jest możliwość ustawienia jednego z kilku poziomów trudności. Na trudniejszych ustawieniach przeciwnicy są wytrzymalsi i bardziej agresywni, zadają większe obrażenia, a power-upy występują w ilości ograniczonej. Na łatwiejszych poziomach gracz może odnieść sukces już dzięki odpowiedniemu czasowi reakcji, natomiast trudniejsze ustawienia wymuszają na nim metodę prób i błędów.
Gra wieloosobowa thumb|Współczesne strzelanki pierwszoosobowe wykorzystują internet do obsługi rozgrywki wieloosobowej, jednakże w przypadku starszych gier w powszechnym użytku były sieci lokalne Strzelanki pierwszoosobowe nierzadko zawierają tryb gry wieloosobowej, który może obejmować różną część rozgrywki. Mechanika części gier jest przystosowana głównie do rozgrywki wieloosobowej, a nieliczne są w nich tryby gry jednoosobowej, które umożliwiają rywalizację z kierowanymi przez komputer postaciami nazywanymi botami. Natomiast gry należące do gatunku massively multiplayer online first-person shooter dają tysiącom graczy naraz możliwość współzawodnictwa w obrębie niezmiennego świata przedstawionego. Gry wieloosobowe o wielkiej skali dają graczom sposobność do tworzenia rozmaitych drużyn, których przywódcy wydają polecenia, a dowódcy odpowiadają za ich ogólną strategię. Gry wieloosobowe dysponują zróżnicowanymi wariantami rozgrywki.
Do klasycznych wariantów należą deathmatch (a także jego drużynowa odmiana), w którym gracze zdobywają punkty za likwidację postaci innych zawodników, oraz „zdobądź flagę”. W tym ostatnim drużyny próbują przedostać się do bazy przeciwnika, zdobyć flagę i przenieść ją do własnej bazy, jednocześnie broniąc własnej flagi przed rywalami. W innych wariantach rozgrywki celem może być zdobycie baz przeciwnika lub sektorów na mapie, utrzymanie władzy nad obiektem przez jak najdłuższy czas i odpieranie ataków przeciwnika; jeszcze inne to odmiany deathmatchów, które ograniczają liczbę żyć przeznaczonych dla każdego gracza lub stawiają rywalizację o szczególnie potężny power-up za cel rozgrywki. Tryby meczów można niekiedy dostosować do własnych potrzeb, umożliwiając graczom wybór broni, liczby punktów zdrowia bądź power-upów do znalezienia na mapie tudzież zasady zwycięstwa. Gry mogą dać graczom możliwość wyboru pomiędzy różnymi klasami postaci, z których każda ma określone mocne i słabe strony, wyposażenie oraz rolę do odegrania w ramach drużyny.
Rozgrywki wieloosobowe w strzelankach pierwszoosobowych mogą przybierać formę zorganizowanego sportu elektronicznego objawiającego się w postaci różnorodnych turniejów z nagrodami, począwszy od pionierskiej Cyberathlete Professional League z 1997 roku, a kończąc na zawodach w rodzaju Intel Extreme Masters. Popularność zdobywa transmisja poszczególnych meczów na żywo za pośrednictwem internetowych serwisów strumieniowych takich jak Twitch. Najbardziej reprezentatywny przedstawiciel gatunku w ramach sportów elektronicznych, Counter-Strike: Global Offensive, w 2015 roku miewał za pośrednictwem wyżej wymienionego serwisu oglądalność liczącą nawet milion osób.
W przypadku strzelanek pierwszoosobowych umożliwiających rozgrywkę wieloosobową dodatkową – oprócz sprzedaży samych gier – metodą zarobku stosowaną przez wydawców jest publikowanie płatnej zawartości do pobrania, wraz z której zakupem gracze otrzymują dodatkowe mapy do gry z udziałem wielu osób. Popularność zwłaszcza wśród gier należących do tego gatunku zdobyła metoda wydawnicza, wedle której dodatki zawierające mapy wydawane są w ramach pakietów zwanych przepustkami sezonowymi (ang. season pass) o cenie porównywalnej z samą grą.
Historia Początki (1973–1986) thumb|Zanim strzelanki pierwszoosobowe zyskały popularność, perspektywa pierwszej osoby występowała już w symulatorach pojazdów takich jak Battlezone