Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” we Wrocławiu

Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” (niem. Warenhaus Gebrüder Barasch, dom towarowy Braci Barasch) – secesyjny dom handlowy we Wrocławiu, we wschodniej części Rynku (Rynek 31-32), znany również jako Kathedrale des Kommerz (świątynia komercji) oraz Warenpalast (pałac towarów). Najstarsza działająca placówka handlowa we Wrocławiu – czynna od 1904 roku (z krótkimi przerwami). W chwili otwarcia był to jeden z największych i najnowocześniejszych obiektów handlowych w Europie. Według Normana Daviesa dom handlowy Barascha był świetnym przykładem secesji, a zarazem zapowiedzią epoki konsumpcjonizmu.

Dom handlowy został wybudowany w miejsce dwóch kamienic przyrynkowych – Rynek 31, zwanej kamienicą Pod Złotym Dzbanem lub Pod Złotym Drzewem, i Rynek 32 – oraz sześciu kamienic mieszczańskich stojących przy ulicy Kurzy Targ 1 od strony południowej oraz przy ulicy Szewskiej 75 i 76.

Historia dwóch posesji thumb|left|Wschodnia pierzeja Rynku z kamienicą 32 po lewej stronie i kolejną kamienicą „Pod Złotym Drzewem” (nr 31) thumb|left|Pierwszy z lewej to już nowo wybudowany w 1856 Dom Handlowy Moritza Sachsa, druga od lewej to kamienica nr 31 jeszcze przed wyburzeniem w 1871. Kamienica druga od prawej (narożna) to tzw. Narożnik Zbożowy, w którym mieszkał Sachs thumb|left|Rynek – strona wschodnia na tzw. stronie Zielonej Trzciny, lata 1873 z widocznym nowym Domem Handlowym Moritza Sachsa oraz kamienica 31 thumb|left|Nowy Dom Handlowy Moritza Sachsa, ok. 1900 roku

Kamienica nr 31 Na posesji nr 31, zwanej „Pod Złotym Drzewem”, pierwszy murowany budynek został wzniesiony w średniowieczu. W XV wieku był połączony z posesją zatylną (dawniej Szewska 76); według Golińskiego połączenie mogło istnieć już w XIV wieku. Z działki tylnej prowadził do posesji przejazd. Szerokość frontu kamienicy wynosiła 13 metrów. W XVII wieku kamienica była czterokondygnacyjna, zakończona trzykondygnacyjnym szczytem, podzielonym kanelowanymi pilastrami. Jej pięcioosiowa fasada była niesymetryczna, dwie osie okienne z lewej strony były do siebie bardziej przybliżone; na parterze, po lewej stronie umieszczony był portal zwieńczony archiwoltą z umieszczonym powyżej godłem domu, a z obu jego stron znajdowały się okna. Z lewej strony znajdowała się brama przelotowa z sienią.

Właściciele posesji i ich historia Pierwszym znanym ze źródeł właścicielem posesji nr 31, odnotowanym w latach 1345–1352, był Tylon (Tile) Schreiber zwany również de Legnicz (z Legnicy). Prawdopodobnie kamienica nr 31 została przez niego zakupiona już w latach 30. XIV wieku o czym mogą świadczyć pełnione przez niego we Wrocławiu funkcje publiczne. Po raz pierwszy jego nazwisko – jako mieszczanina wrocławskiego – zostało odnotowane w 1336 roku; w 1338 roku był już zapisany jako posiadacz ziemski, właściciel młynów i czynszów, urządzeń handlowych. W latach 1338–1354 był wielokrotnie wybierany na radnego, w 1352 roku otrzymał godność seniora; był także wybierany do ławy. W latach 1338–1348 uczestniczył w poselstwach do królów czeskiego i polskiego oraz do kurii papieskiej. Podczas poselstwa do Awinionu w 1343 roku był tytułowany jako syndyk i prokurator starosty oraz radny. Posiadał komorę w sukiennicach. Tylon Schreiber zmarł 30 sierpnia 1357 roku. Jego spadkobiercami byli: żona Małgorzata oraz syn Franz i córka Anna, którzy byli właścicielami posesji do 1374 roku. Wówczas sprzedali dom i przeprowadzili się do nabytej kamienicy nr 8, również przy wrocławskim Rynku. Nowym właścicielem kamienicy został posiadacz ziemski Mikołaj Swarat (Swarot), który mieszkał w niej do swojej śmierci (w 1379 roku), a następnie jego syn Nikolas. W 1382 roku kamienica została sprzedana, a nowym właścicielem został Heinrich Gorteler (Gürtler).

Gorteler był kupcem handlującym m.in. z Wenecją, właścicielem ziemskim, właścicielem rent i posesji we Wrocławiu. W latach 1380–1394 i 1401–1419 był wyznaczany do ławy i rady; w 1408 roku stał na czele rady odwołanej przez króla Wacława IV, a w latach 1418–1419 kierował radą kadencji rewolucyjnej podległej cechowi i zatwierdzonej przez króla. W latach 1377–1382 wraz z bratem Mikołajem von Habelschwerdt dzierżył wójtostwo w Urazie. Wespół z innymi rajcami ufundował ołtarz w kościele św. Marii Magdaleny. Jego syn Jakub zaopatrywał krzyżaków w Prusach w wino pochodzące ze wschodu. Kamienica nr 31 była własnością Gortelera do jego śmierci, czyli do ok. 1433 roku. Przez kolejne dziesięciolecia, kamienica pozostawała w rękach rodziny Gortelerów: w latach 1433–1465 do syna Wilhelma, kupca i witryka kościoła parafialnego św. Marii Magdaleny (w latach 1461–1463) oraz starszego bractwa Najświętszej Marii Panny, a w latach 1465–1488 do jego żony Margarethe. W 1488 w dokumentach źródłowych jako właścicielka posesji zaczęła występować córka Wilhelma i Margarethe, Barbara, żona Andreasa Pęchowskiego (Pechofsky), a od 1496 Martina Schramme. Posesja w jej posiadaniu znajdowała się przynajmniej do 1499 roku. thumb|left|Południowa strona ulicy Kurzy Targ z widocznym sklepem braci Baraschów w narożnej kamienicy nr 32

Kamienica nr 32 Narożny budynek nr 32 został wzniesiony w późnym średniowieczu. Szerokość jego frontu wynosiła 10 metrów. Do czasów obecnych zachowały się jedynie ślady trzynastowiecznego przedproża. W 1499 roku w budynku mieściła się winiarnia należąca do kupca Hansa Kirchberga. W 1630 roku, w miejscu starej, wybudowano czterokondygnacyjną kamienicę z trzykondygnacyjnym szczytem. Trzyosiowa równomierna fasada podzielona była gzymsem między oknami. Z prawej strony znajdowało się wejście z jońskim portalem. Portal zamknięty łukiem, z obu stron otoczony był jońskimi kolumnami; w węgarach znajdowały się dekorowane płyciny zakończone profilowanymi przewiązkami. Archiwolta była wypełniona płaskorzeźbioną wicią roślinną z motywami łbów zwierzęcych przechodzących w formy roślinne. Powyżej łuku znajdowało się klasyczne belkowanie z fryzem dekorowanym ornamentem z wicią roślinną i motywami kwiatów. Po obu stronach kolumn, po zewnętrznej stronie znajdowały się kamienne siedziska.

Właściciele posesji i ich historia W pierwszej połowie XIV wieku, do 1350, pierwszym znanym z dokumentów źródłowych właścicielem posesji był kupiec i finansista Hans von Troppau (de Oppavia). W latach 1329–1340 był on czterokrotnie wybierany na rajcę i ławnika. Wraz z Franzem Hartliebem i Janem Salomonis tworzyli spółkę finansową, od której pieniądze pożyczali na kredyt wpierw Bolesław III, a następnie jego synowie książęta Wacław i Ludwik I. W 1350 roku wdowa po Hansie oraz inni spadkowicze sprzedali posesję Tiklemu Rot(h)e, finansiście i inwestorowi; inwestował głównie w kopalnie kruszców w księstwie legnickim, skupywał liczne renty i posiadłości ziemskie. Tikle był również pożyczkodawcą, podobnie jak Hans von Troppau kredytów udzielał książętom Ludwikowi I i Wacławowi I. Po jego śmierci, od 1370 roku, posesję odziedziczył jego syn Hans (Jan), który mieszkał w niej przez kolejne trzydzieści pięć lat. Hans Rote w 1377 po raz pierwszy zasiadł w ławach, a od 1390 do 1406 zasiadał w niej już co roku. Jako finansista powiększył majątek skupując liczne majątki. Kolejnym spadkowiczem majątku rodu Rote był Piotr. Zajmował on się handlem, interesy prowadził w Małopolsce i w południowych Niemczech. W latach 1403–1433 był wybierany corocznie do rady; godność seniora rady sprawował w latach 1429 i 1432, a pierwszego ławnika w 1430 i 1433. Peter Rothe zmarł w 1433 roku. Majątek po nim odziedziczyła żona Anna, a następnie prawdopodobnie jego syn, również Piotr oraz córka Barbara Azenhemerynne z mężem Leenhardem. W 1446 roku kamienica będąca niemal 100 lat w rękach rodziny Rothe została sprzedana Velentinusowi Hawnnolt, który już rok później odsprzedał ją kupcowi sukiennemu Nickelowi Elke.

Nickel Elke pochodził prawdopodobnie ze Zgorzelca. Zmarł w 1451 roku a posesje odziedziczyły jego dzieci: Nicol i Mathis w rękach których znajdowała się do 1471 roku. W wymienionym roku posesja wraz z komorą kupiecką został sprzedana Hansowi Haunoldowi. Hans Haunold był kupcem i przedsiębiorcą górniczym. Od 1475 roku nieprzerwanie do śmierci w 1506 roku, zasiadał w ławie i radzie miasta. W latach 90. XV wieku stał na czele rady. Posesję przy rynku w 1485 roku sprzedał lub przekazał swojej siostrze Katarzynie, a ta sprzedała ją Matthiasowi Pucherowi. Zaledwie po trzech latach Pucher zmarł, a dom przejął jego zięć Hans Kirchberg, który był jego właścicielem do 1500 roku.

Dom handlowy Sachssche Haus i kamienica czynszowa W 1856 roku kamienica nr 32 została wyburzona, a w jej miejscu powstał salon paryskich nowości zwany Sach’sche Haus lub Bazar .

Właścicielem domu towarowego był Moritz Sachs, żydowski potentat finansowy. Sachs był posiadaczem również kamienicy „Narożnik Zbożowy” (Kornecke) znajdującej się na rogu ulicy Oławskiej i Świdnickiej (obecnie nie istnieje), gdzie część budynku miała funkcje handlowe, część mieszkań było wynajmowane a górne apartamenty zajmował Sachs wraz z żoną i synami Leopoldem i Sigismundem. Wygląd obu kamienic był inspirowany projektami berlińskiego projektanta Karla Friedericha Schinkla, twórcy projektu pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim. Nowo wzniesiony budynek Sachsa był pierwszym nowoczesnym domem handlowym we Wrocławiu o neorenesansowej elewacji; w jej narożniku miał wykształcony, okrągły trzykondygnacyjny wykusz, przechodzący ponad dachem w płasko zakończoną wieżyczkę. Wzdłuż pierwszego i drugiego piętra budynek i wykusz obiegał balkon. W budynku znajdował się dwupoziomowy sklep Moritz Sachs oświetlony dwukondygnacyjnymi witrynami. Na trzech kolejnych piętrach znajdowały się biura i mieszkanie właściciela.

Kamienica nr 31 została wyburzona w latach 1871–1873, w tzw. okresie grynderskim, a w jej miejsce wzniesiono mieszkalno-handlową kamienicę czynszową. Budynek miał pięć kondygnacji o pięcioosiowej elewacji zakończonej dachem pulpitowym ze spadkiem od strony Rynku. Na dwóch pierwszych kondygnacjach znajdowały się wielkie okna wystawowe; na dwóch piętrach umieszczone były sklepy. W osi drugiego i trzeciego piętra znajdował się trójboczny wykusz zakończony balkonem na ostatniej kondygnacji.

Bracia Baraschowie thumb|Dom towarowy Gebrüder Barasch (z lewej), 1905

W 1900 roku Sachs sprzedał kamienicę żydowskim kupcom, braciom Baraschom, Georgowi (ur. 1866 - zm. 28 sierpnia 1943) i Arturowi (ur. 28 stycznia 1872 - zm. 6 listopada 1942 roku). Obaj urodzili się w Ścinawie nad Odrą.

Georg swój pierwszy sklep otworzył już w 1894 roku, w Górnej Bawarii, w Traunstein (Verkaufsstelle für Waren aller Art). Był to pierwszy wielotowarowy żydowski sklep w tym mieście. Nowo otworzony sklep, a głównie polityka finansowa prowadzona przez Baracha (bardzo niskie ceny), spotkała się z krytyką i oporem miejscowych handlarzy. 29 listopada 1894 pod sklep podłożono bombę, która uszkodziła witryny wystawowe, drzwi i zniszczyła część towaru. Georg mimo tego nadal prowadził swoją działalność; pod pozorem sprzedaży lokalu obniżył swoje ceny do minimum. Lokal nie został sprzedany, a ogłoszenie okazało się chwytem marketingowym. W 1895, dzięki minimalnej marży i dużym obrotom, powiększył sklep funkcjonujący pod szyldem Kaufhaus BaraschDas Kaufhaus Barasch in Traunstein. Sklep pozostawał w rękach rodziny Georga do 1925 roku, kiedy to sprzedali go kupcowi Konradowi SachsowiDas Kaufhaus Barasch in Traunstein.