Ulica Stepana Bandery we Lwowie

thumb|upright|Stepan Bandera, na cześć którego w 1992 nazwano ulicę Ulica Stepana Bandery (ukr. Ву́лиця Степа́на Банде́ри) – ulica we Lwowie na granicy rejonów halickiego i frankowskiego, przebiegająca między a skrzyżowaniem Placu Kropywnyckiego, na którym w 2007 odsłonięto pomnik Stepana Bandery, i ulicy Gródeckiej. Ulica znajduje się na wschodniej granicy historycznej dzielnicy miasta Nowy Świat.

Nazwa thumb|upright|Tekst uchwały Lwowskiej Rady Miejskiej z dnia 17 kwietnia 1992 o zmianie nazwy ul. Pokoju na ul. S. Bandery ul. Nowy Świat (1840–1886). Neue Welt Gasse (1840–1871). ul. Leona Sapiehy (1886–1940) – nazwa przyjęta na cześć Leona Ludwika Sapiehy, polskiego arystokraty, jednego z dowódców powstania listopadowego i marszałka sejmu galicyjskiego. ul. Komsomolska (lipiec 1940 – sierpień 1941) – nazwa przyjęta przez radzieckie władze okupacyjne. ul. Leona Sapiehy (sierpień 1941 – grudzień 1941) – nazwa przywrócona na początku okupacji niemieckiej. Fürstenstraße (grudzień 1941 – lipiec 1944) – nazwa z okresu okupacji niemieckiej. ul. Leona Sapiehy (sierpień 1944 – grudzień 1944) – nazwa przywrócona w czasie powstania lwowskiego. ul. Józefa Stalina (1944–1961) – nazwa przyjęta po ponownym zajęciu miasta przez Armię Czerwoną, na cześć zbrodniarza komunistycznego i dyktatora radzieckiego Józefa Stalina. ul. Pokoju (1961–1992) – nazwa przyjęta w związku z procesem destalinizacji w ZSRR. ul. Stepana Bandery (od 1992) – nazwa przyjęta 17 kwietnia 1992 na cześć Stepana Bandery, jednego z przywódców Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

Historia Nienazwana droga w miejscu obecnej ulicy Stepana Bandery pojawiła się na planach Lwowa w 1750 r., stanowiąc granicę między dzielnicami Krakowskie Przedmieście i Halickie Przedmieście. Około 1840 ulicy nadano nazwę „Nowy Świat” (niem. Neue Welt Gasse), która następnie rozpowszechniła się jako nazwa całej dzielnicy, położonej na zachód od ulicy.

Zabudowa ulicy rozpoczęła się pod koniec XIX w. W 1887 r. przy ulicy został wybudowany gmach główny Akademii Technicznej (obecnie Politechnika Lwowska), a w 1890 r. na rogu ul. Mikołaja Kopernika wybudowano koszary dla żandarmerii austriackiej, według projektu architekta Józefa Kajetana Janowskiego (obecnie muzeum „Więzienie przy Łąckiego”).

W 1894 r. przez ulicę przeprowadzono linię tramwaju elektrycznego. W tym okresie przy ulicy dominowała zabudowa w stylu eklektyzmu i secesji, charakterystyczna dla architektury Lwowa na przełomie XIX i XX w.

28 marca 2020 przystąpiono do rekonstrukcji ulicy. Została ona przygotowana przez Instytut Miasta Lwowa w ramach projektu „Miasto dla wszystkich”, realizowanego przez miasto Lwów przy wsparciu finansowym ze strony rządu Niemiec. Do realizacji projektu włączono niemieckich specjalistów, a na etapie konsultacji społecznych, również mieszkańców budynków, położonych przy ulicy.

18 grudnia 2021 ulica Stepana Bandery została ponownie otwarta dla ruchu drogowego. Całość prac rekonstrukcyjnych wykonała firma Onur. Łączny koszt przebudowy wyniósł dla budżetu miasta 209,5 mln hrywien. Podczas przebudowy utworzono dwa pasy ruchu dla samochodów i tramwajów, wyremontowano tory tramwajowe i chodniki, a po obu stronach ulicy wybudowano ścieżki rowerowe, wymieniono sieci inżynieryjne oraz utworzono miejsca parkingowe. Wybudowano także deptak w pobliżu cerkwi św. Olgi i Elżbiety (dawny kościół rzymskokatolicki św. Elżbiety).

Budynki Nr 1. Więzienie przy Łąckiego. Budynek Komendy Miejskiej Policji i Wydziału Miejskiego SBU, zbudowany w latach 1889–1890 według projektu Józefa Kajetana Janowskiego jako siedziba policji i koszary żandarmerii austriackiejАрхітектура Львова…  – C. 274, 275..

W latach 1918–1920 od strony ul. Eliasza Łąckiego (obecnie ) został dobudowany budynek więzienia. W budynku tym mieścił się też IV Wydział Komendy Policji Państwowej, do obowiązków którego należała walka z organizacjami antypaństwowymi, w szczególności KPZU i OUN. Nieoficjalnie więzienie było przeznaczone dla więźniów politycznych. W 1935 budynek został przekazany służbom śledczym policji i więzienie było wykorzystywane jako areszt. Podczas procesu w 1936 w więzieniu przebywał m.in. Stepan Bandera.

W okresie drugiej wojny światowej w budynku mieściły się komendy NKWD i Gestapo, natomiast w korpusie więziennych przetrzymywano i mordowano polskich polityków, oficerów i inteligencję.

W latach 1944–1991 w budynku tym mieścił się Wydział Śledczy i Aresztów Śledczych NKWD-MGB-KGB, a w latach 1991–2009 departamenty Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Ukrainy.

23 września 2008 obiekt wpisano na listę zabytków dziedzictwa kulturowego, które nie podlegają prywatyzacji pod nrem 2157.

29 czerwca 2009 w więzieniu otwarto Muzeum Pamięci Narodowej „Więzienie przy Łąckiego” (ukr. Національний музей-меморіал пам'яті жертв окупаційних режимів «Тюрма на Лонцького»).

Nr 2, 4, 6. Budynki w stylu secesji, zbudowane w 1909 według projektu Władysława Derdackiego i Witolda Minkewycza przez firmę budowlano-projektową Iwana ŁewynskiegoЕнциклопедія Львова.  – Т. 2.  – С. 42.Архітектура Львова…  – С. 490..

Nr 3. Siedziba Banku Naftowego, zbudowana według projektu Adolfa Pillera przez firmę budowlano-projektową Edmunda ŻychowiczaЕнциклопедія Львова.  – Т. 2.  – С. 322..

Nr 8. Kościół św. Marii Magdaleny – dawny kościół rzymskokatolicki, zbudowany w stylu baroku w XVII w. według projektu Wojciecha Kielara i Jana Godnego. Fundatorką kościoła w 1600 była szlachcianka Anna Pstrokońska.

Do kasaty józefińskiej gospodarzami kościoła byli oo. Dominikanie, którzy pod koniec XVIII w.Przemysław Włodek i Adam Kulewski w swoim przewodniku po Lwowie podają lata 1753–1758. znacznie rozbudowali kościół i przyległy do niego klasztor. W 1784 klasztor przeszedł na własność Państwowego Funduszu Religijnego, który w 1841 odsprzedał go galicyjskiemu Funduszowi Policyjnemu. W klasztorze funkcjonował dom poprawy i pracy przymusowej, a następnie przekształcono go na więzienie dla kobiet. Kościół został później oddany archidiecezji lwowskiej i pełnił funkcję kościoła parafialnego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, zlikwidowano więzienie w gmachu poklasztornym, przekazując go Politechnice Lwowskiej. Był on m.in. siedzibą katedry i Zakładu Chemii Fizycznej. W 1927 przeprowadzono prace konserwatorskie, w wyniku których powstała mensa ołtarzowa oraz nowe baptysterium ozdobione freskami Jana Henryka Rosena. W 1936 wybudowano organy.

Kościół pełnił funkcje sakralne do października 1962, kiedy został przejęty przez władze radzieckie i przekazany Politechnice Lwowskiej początkowo na salę taneczną jako klub młodzieżowy, a następnie na salę organową.

Od 1991 budynek kościoła stanowi własność miasta. Obecnie mieści się w nim sala koncertowa (Lviv Organ Hall). Mimo starań władz kościelnych i wiernych wyznania rzymskokatolickiego, budynek kościoła nie został przekazany parafii św. Marii Magdaleny. Zwrotowi budynku kościoła sprzeciwia się mer Lwowa Andrij Sadowy.

23 września 2008 obiekt wpisano na listę zabytków dziedzictwa kulturowego, które nie podlegają prywatyzacji pod nrem 345/1.

Naprzeciwko budynku kościoła przy ul. Stepana Bandery 11 mieści się Szkoła Średnia nr 3 z ukraińskim językiem nauczania (dawniej szkoła żeńska im. św. Marii Magdaleny), a obok przy ul. Generała Czuprynki 1 mieści się Liceum nr 10 im. św. Marii Magdaleny z nauczaniem dwujęzycznym w języku ukraińskim i języku polskim (dawniej szkoła męska im. św. Marii Magdaleny).

Nr 9. Budynek mieszkalny, wybudowany w 1889 według projektu Ludwika Baldwina-Ramulta. W latach 1906–1914 mieścił się w nim warsztat rzeźbiarski Tadeusza BłotnickiegoBiriulow J. Rzeźba lwowska.  – Warszawa: Neriton, 2007.  – S. 114.  – ISBN 978-83-7543-009-7..

Nr 11. Budynek Lwowskiej Szkoły Trywialnej św. Marii Magdaleny. Szkoła została założona w 1816. Początkowo mieściła się w dawnym klasztorze dominikańskim św. Marii Magdaleny. W 1831 szkoła została przeniesiona do prywatnego budynku, znajdującego się przy ul. Nowy Świat (obecnie – ul. Stepana Bandery), gdzie mieściła się do 1870. Później władze miejskie Lwowa zleciły budowę kilku budynków szkolnych według projektu Juliusza Hochbergera. Obecny budynek został wybudowany w 1883 jako pomieszczenia dla Gimnazjum Żeńskiego im. św. Marii Magdaleny. Obecnie mieści się w nim miejska Szkoła Średnia nr 3 z ukraińskim językiem nauczania.

23 września 2008 obiekt został wniesiony na listę zabytków, które nie podlegają prywatyzacji, pod nrem 192.

Nr 12. Gmach główny Politechniki Lwowskiej, zbudowany według projektu i pod nadzorem Juliana Zachariewicza, otwarty w 1877. Dekoracja rzeźbiarska została wykonana przez Leonarda Marconiego i Emila Schredla, a obrazy wnętrz przez Jana MatejkęАрхітектура Львова…  – С. 290, 291.. 23 września 2008 obiekt został wniesiony na listę zabytków, które nie podlegają prywatyzacji, pod nrem 194.

Nr 14 Budynek Ukraińskiego Gimnazjum Akademickiego – najstarsze gimnazjum ukraińskie we Lwowie, utworzone na gruncie szkoły jezuickiej. W latach 1906–1939 było to jedyne gimnazjum państwowe w Galicji Wschodniej z ukraińskim językiem nauczania. Szkoła została reaktywowana w 1992 i aktywnie współpracuje z Politechniką Lwowską. 23 września 2008 obiekt został wniesiony na listę zabytków, które nie podlegają prywatyzacji, pod nrem 195.

Nr 21. Budynek w stylu francuskiego neorenesansu, zbudowany w 1884 według projektu Juliana CybulskiegoДемків М. В., Лінда С. М. Аналіз стильових та композиційних характеристик об'єктів львівського історизму // Вісник Національного університету «Львівська політехніка».  – 2000.  – № 410.  – С. 359.. Na początku XX w. mieściła się w nim apteka Eduarda Brücknera „Pod Aniołem Bożym”Енциклопедія Львова.  – Т. 1.  – С. 81..

Nr 24. Budynek narożny na rogu , zbudowany w 1913 według projektu Ferdynanda Kasslera w stylu racjonalnego modernizmu na zamówienie Berla FinkleraАрхітектура Львова…  – С. 469, 486, 487.. Wykonawcą rzeźb był Zygmunt KurczyńskiБірюльов Ю. О. Мистецтво…  – С. 102.. Obecnie mieści się w nim oddział miejski nr 13 Poczty Ukrainy.

Nr 28. Korpus akademicki nr 5 Politechniki Lwowskiej, w konstrukcji którego wykorzystano tytan.

Nr 30, 32. Budynek Instytutu Mechaniki Inżynieryjnej i Transportu Politechniki Lwowskiej, zbudowany w latach 1855–1862 według projektu Józefa Franza jako Kościół św. Teresy i klasztor ss. Opatrzności Bożej z zakładem wychowawczo-naukowym dla uczennic szkół powszechnychАрхітектура Львова…  – С. 301, 302.. W okresie okupacji niemieckiej budynek został przejęty na potrzeby wojskowe. Po przyłączeniu Lwowa do ZSRR w budynku mieściły się katedra wojskowaKatedra wojskowa – jednostka organizacyjna uczelni wyższej, prowadząca szkolenia wojskowe dla studentów., zakład badawczy, a później Instytut Mechaniki Inżynieryjnej i Transportu Politechniki Lwowskiej.

Nr 31, 33. Budynki, zbudowane w 1908 według projektu Władysława Hertmanna i Józefa Piątkowskiego w stylu secesjiЕнциклопедія Львова.  – Т. 1.  – С. 516.Архітектура Львова…  – С. 488..

Nr 55. Korpus akademicki nr 7 Politechniki Lwowskiej.

Nr 59, 61. Budynki czynszowe rzeźbiarza i architekta Kaspara Juliana Draniewicza, zbudowane przez niego w 1906 przy współpracy z architektem Ignacym WiniarzemЕнциклопедія Львова.  – Т. 2.  – С. 150..

Nr 69. Budynek, zbudowany w stylu modernizmu z elementami klasycyzmu według projektu z 1913Lewicki J. Między tradycją a nowoczesnością: architektura Lwowa lat 1893–1918.  – Warszawa: Neriton, 2005.  – S. 472, 475, 480.  – ISBN 83-88372-29-7..

Nr 71-73. Budynki mieszkalne, zbudowane w 1897 według projektu Ludwika Baldwina-Ramułta.

Nr 87. Budynek mieszkalny, zbudowany w 1892 według projektu Andrzeja GołąbaЕнциклопедія Львова.  – Т. 1.  – С. 629..

Nr 89. Budynek czynszowy, zbudowany w 1881 według pojektu Jana Karasińskiego na rogu ul. Polnej (obecnie ul. Bohaterów UPA).