Ulica Przemysłowa w Braniewie

Ulica Przemysłowa – ulica Braniewa o długości ok. 533 m, będąca drogą gminną 202042 N (do 2012 droga powiatowa 2335 NZałącznik Nr 1 do uchwały Nr 8/80/13/IV Zarządu Województwa Warmińsko – Mazurskiego z dnia 12 lutego 2013 r.), prowadząca współcześnie od placu Piłsudskiego w kierunku mostu łukowego przez Pasłękę, ogródków działkowych, dalej wzdłuż rzeki Pasłęki oraz do wsi Stara PasłękaRejestr numerów nadanych drogom gminnym przez zarząd województwa warmińsko- mazurskiegoZałącznik Nr 1 do uchwały Nr 8/80/13/IV Zarządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 12 lutego 2013 r..

Toponimia Nazwy ulic w Braniewie zostały oficjalnie nadane w 1845 roku. Od założonej przy tej ulicy w 1835 loży wolnomularskiej ugruntowała się jej wieloletnia nazwa Logenstraße (tj. ul. Wolnomularska). Po rozwiązaniu w 1934 loży „Bruno zum Doppelkreuz” i po całkowitym zakazie – wydanym w 1935 przez ministra spraw wewnętrznych Wilhelma Fricka – działalności wolnomularstwa w Niemczech, nazwa tej ulicy musiała również ulec zmianie. Przemianowania ulicy dokonano w tym samym 1935 roku, nazwano ją wówczas Otto-Weinreich-Straße, upamiętniając szefa powiatowych struktur NSDAP w Braniewie, kreisleitera Weinreicha, który zginął w wypadku samochodowym w lipcu 1934, gdy wracając późną nocą z zebrania partyjnego uderzył w drzewo na drodze z Szalmi do BraniewaGeorg Mielcarczyk Braunsberg und Umgebung. Ein Leben für die Heimat, Lippstadt 1983, s. 68. Nazwa ta funkcjonowała do 1945. Po wojnie nadano ulicom polskie nazwy, lecz żadna z dwóch poprzednich nie nadawała się ze względów ideologicznych do zaadaptowania. W pierwszym okresie przyjęto nazwę ul. Rzeźnicza od funkcjonującej przy niej rzeźni. 15 grudnia 1949 na posiedzeniu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Braniewie uchwałą nr 1227 zmieniono nazwę ulicy z Rzeźniczej na ul. Przemysłową i taką nazwę nosi ulica współcześnieProtokół nr XXXIII z posiedzenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Braniewie, które odbyło się w dniu 15 grudnia 1949, Uchwała nr 1227, s. 5 (Protokoły posiedzeń PRN Braniewo, skan nr 577).

Historia Ulica rozpoczynała się przy rynku Nowego Miasta Braniewa (Neustädtischer Markt, współcześnie plac Piłsudskiego), który istniał tu, wpierw jako łasztownia miejska, już od czasów średniowieczaAugustin Lutterberg Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg. ZGAE 19/1916, s. 717.. Pierwsze wzmianki dotyczące łasztowni na prawym brzegu sięgają lat 1436Wiesław Długokęcki Delta rzeki Pasłęki i port zewnętrzny Braniewa w średniowieczu Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 4, 641-650 2000 s. 642 i 1452Augustin Lutterberg, Zur Baugeschichte der Altstadt Braunsberg, ZGAE, XIX, 1916, s. 717. Przy łasztowni zaczął formować się przedmiejski rynek (Vorstädtischer Markt), następnie zaczęły rozwijać się odchodzące od niego ulice.

Intensywny rozwój ul. Przemysłowej rozpoczyna się od XIX wieku. W 1867 przy ulicy wybudowano gazownię miejską, w 1881 – rzeźnięBraunsberg im Wandel der Jahrhunderte. Festschrift zum 650jährigen Stadtjubiläum am 23. und 24. Juni 1934 von Franz Buchholz. W 1885 została przy tej ulicy założona siedziba loży wolnomularskiej. W XIX w. przy ulicy powstał zakład piwowarski Vereinsbierbrauerei Braunsberg znany pod nazwą Siebenbrüder-Brauerei (czyli browar siedmiu braci – nazwa utworzona od 7 udziałowców firmy). Browar musiał jednak ulec konkurencji dużo większego potentata, położonego po drugiej stronie Pasłęki browaru Bergschlößchen, który utrzymał się w mieście do czasów współczesnych. Gdy w 1914 roku główny piwowar browaru przy Logenstraße został zmobilizowany na wojnę, browar zamknięto. W 1919 zakład odkupił Wilhelm Freiberg, który rok później, w 1920, otworzył w nim zakład garbarski, pod adresem Logenstraße 3Braunsberg und Umgebung Georg Mielcarczyk, Ein Rundgang duch Braunsberger Gaststätten, Lippstadt 1983, s. 103.

Przy Logenstraße działały również zakłady gastronomiczne, takie jak restauracja Klautke`s Garten oraz piwiarnia Zur Loge, która w latach 30. XX w., aby nie popaść w konflikt z władzą z powodu inkryminującej nazwy, zmieniała szyld na Bürgergarten. Na mapach z początku XX wieku widoczny jest również niewielki cmentarz przy tej ulicy, w miejscu, w którym współcześnie znajdują się ogródki działkoweMapa Gr. Bruch, Braunsberg, 1913, Aufgenommen vom der Topogr. Abteilung der Kgl. Preuß. Landesaufnahme 1909, 1910. Herausgegeben von der Kartogr. Abteilung der Kgl. Preuß. Landesaufnahme 1913. Loża "Bruno zum Doppelkreuz” lewo|mały|150x150px|Logo loży w Braniewie Loża masońska w Braniewie została założona 15 października 1835 roku, 18 marca 1836 powstała fundacja, a 29 października 1836 roku loża została poświęcona pod nazwą „Bruno zum Doppelkreuz”. Loża działała przez niemal 100 lat przy tej ulicy, pod adresem Logenstraße 8Adreßbuch des Kreises Braunsberg, Ausgabe 1930, s. 103, 157. Należała ona do z siedzibą w BerlinieReinhard Wenzel Das Mitgliederverzeichnis der Johannis-Freimaurer-Loge Bruno zum Doppelkreuz im Oriente zu Braunsberg 1901/1902, Altpreußische Geschlechterkunde, 2005 Bd. 35 s. 229–234. Było to na wpół tajne stowarzyszenia, nawiązujące tradycjami do wczesnośredniowiecznych organizacji rzemieślniczych mularzy (w odróżnieniu od cechów). Ideologia organizacji została opracowana przez Jamesa Andersona w 1723 w tzw. Konstytucji. Podstawą ideologii był człowiek i jego godność, a zadaniem wolnomularzy – budowanie człowieczeństwa na zasadach braterstwa i równości.

Loża „Bruno zum Doppelkreuz” w 1860 liczyła 80, w 1902 – 51, w 1914 – 50Bp Józef Pelczar Masoneria. Jej istota, zasady, dążności, początki, rozwój, organizacja, ceremoniał i działanie, Kraków 1914 członków, którzy spotykali się w niej w pierwszy wtorek każdego miesiąca (z wyjątkiem lipca i sierpnia). Członkami loży byli szanowani mieszkańcy miasta – przedsiębiorcy, nauczyciele, aptekarze, właściciele majątków ziemskich. Od tejże loży wolnomularskiej otrzymała nazwę ulica – Logenstraße. Po nastaniu rządów NSDAP na loże masońskie spadły szykany, a wkrótce doprowadzono do ich całkowitej likwidacji. Nazistowski minister spraw wewnętrznych Wilhelm Frick ogłosił likwidację wszystkich lóż w Niemczech i przejęcie ich majątków 8 sierpnia 1935 roku, jednak większość lóż została zamkniętych w obliczu narastającego terroru narodowych socjalistów już wcześniej, w tym loża w Braniewie, która ostatecznie zakończyła działalność 18 września 1934 rokuDiskretion und Diffamie: Innensicht und Fremdbild am Beispiel der Freimaurerei, Heraugegeben von Michael J. Casimir Heft, Köln 2006. Siedzibę zdążyła na krótko przed zarekwirowaniem przez nazistowską władzę przejąć gmina ewangelicka, która wówczas potrzebowała pilnie własnego lokalu, ponieważ ich dom ewangelicki w Braniewie, ku wielkiemu rozczarowaniu wspólnoty, został zamieniony przez jego służalczego zarządcę w lokal partii NSDAPStadt Braunsberg im Ermland: ein Familienbuch, von Walter Merten, 1976, s. 34Hans Preuschoff Journalist im Dritten Reich. W budynku byłej loży funkcjonowało oprócz domu ewangelickiego również ewangelickie przedszkole. Wykorzystywany był również ogród wraz ze znajdującą się w nim kręgielnią. Jako pamiątka po byłej loży do 1945 pozostało jej wyposażenie – meble z podwójnymi krzyżami, czyli symbolem loży „Bruno zum Doppelkreuz” (logo na zdjęciu)Reinhard Sattler Die evangelische [Kirche] Gemeinde in Braunsberg [w:] Braunsberg / Ostpreußen. Unsere Schulen, Heft 56, Weichnachten 1992, s. 4.

Gazownia W 1857 został stworzony projekt gazowni dla miasta Braniewa. Jej lokalizacja została wybrana na peryferiach miasta, na końcu tejże ulicy. Budowa gazowni została ukończona 10 lata później – jej uruchomienie nastąpiło 15 grudnia 1867 roku. Gazownia miała adres Logenstraße 14, lecz jej zabudowania znajdowały się po obu stronach ulicy. Linia gazociągowa pociągnięta została przez całe miasto, gdyż znaczenie tego surowca było wówczas dużo większe niż współcześnie. Gaz służył nie tylko jako źródło energii, ale był też wykorzystywany do oświetlania domów i ulic miastaBraunsbergs Technische Werke. Wie sich entstanden und sich weiterentwickelten [w:] Der Kämpfer. Festausgabe 650 Jahre Braunsberg, 22 czerwca 1934, s. 5.

Uruchomieniu gazowni miejskiej w Braniewie towarzyszyło ustawienie 136 gazowych latarni na ulicach miasta, nie wliczano w to oświetlenia nowego dworca kolejowego z 1852 roku ani okrągłej liczby 400 lamp gazowych zainstalowanych w gospodarstwach domowych. W pierwszym okresie działalności zakład miał jednak spore trudności z utrzymaniem rentowności i do roku 1892 nie przeprowadzano w gazowni miejskiej istotnych zmian ani modernizacji. Od tego roku jednak zaczęło szybko wzrastać zużycie gazu, na skutek podłączania nowo budowanych budynków rozwijającego się miasta, jak również masowego rozpowszechniania się technologii oświetlenia gazowego. Stale rosnący popyt na ten surowiec wymusił gruntowne zmodernizowanie instalacji zakładu, co nastąpiło w roku 1907. Wybuch I wojny światowej nie tylko nie zmniejszył, lecz spowodował wzrost zużycia gazu wykorzystywanego do ogrzewania domostw. Szczytowe zapotrzebowanie na gaz odnotowane zostało w roku 1916, wówczas produkcja gazu braniewskiej gazowni osiągnęła 1 mln m³ gazu. W kolejnych latach produkcja została już znacznie ograniczona, wskutek braku węgla potrzebnego do jego produkcji. Na gaz przerabiano wówczas torf oraz drewno, surowce nie bardzo nadające się do tego procesu. Od roku 1919 gaz zaczął pomału ustępować pola elektryczności – w tym roku oddano w Pierzchałach pierwszą elektrownię wodną w powiecie do użytku, w 1924 kolejną w środku miasta na rzece Pasłęce. Nowa technologia przyszła w samą porę, bo gazownia pracująca przez lata na maksymalnych mocach, znajdowała się w opłakanym stanie technicznym. W 1924 produkcja gazu spadła już na 480 tys. m³ gazu, wielkość ta zawierała straty sieci, wynoszące 25% produkcji gazu. W następnych latach okazało się, że elektryczność, ze względów ekonomicznych, nie wyprze z rynku gazu, toteż przystąpiono do kolejnych inwestycji w gazowni i w grudniu 1926 uruchomiono nowoczesną linię technologiczną pionowych pieców komorowych (Vertikalkammerofenanlagen) w tym zakładzie.

Podczas działań II wojny światowej gazownia ocalała, jak również przejście frontu Armii Czerwonej w 1945. Gdy 7 lipca 1945 następowało przekazanie miasta polskim władzom, gazownia została również wyszczególniona, pośród niewielu ocalałych zakładów, w dokumencie przekazania miasta. Jednak brak fachowej kadry i nieuruchomienie zakładu w pierwszym okresie po wojnie spowodowało, że elementów wyposażenia zakładu użyto do uruchomienia gazowni Olsztynie oraz w Górowie Iławeckim, gazomierze z Braniewa zostały zaś sprzedane do WarszawyZespół gazowni. Architektura przemysłowa, 1908 r., Górowo Iławeckie. Gaz dostarczany z sieci został zastąpiony przez gaz w butlach i taki stan pozostał w mieście do czasów współczesnych. Obiekty gazowni zostały ostatecznie rozebrane w 1954 wywiezione m.in. do Konina i GrudziądzaNa marginesie dnia. Ostatnie lata Życie Warszawy. R. 14, 4 czerwca 1957 nr 131=4240 (4 VI), s. 3. Współcześnie po gazowni nie ma żadnego śladuStanisław Achremczyk, Alojzy Szorc Braniewo, Olsztyn 1995, s. 263.

Rzeźnia miejska