Muzeum Miejskie w Zabrzu to placówka muzealna z 1935 roku.
Historia Muzeum Początki Muzeum Miejskiego w Zabrzu sięgają 1935 roku, kiedy to 3 października, przewodniczący Prowincji Górnośląskiej zatwierdził wniosek nadburmistrza Zabrza Maxa Filluscha o utworzeniu Städtische Heimatstube Hindenburg czyli Miejskiej Izby Regionalnej. Pierwszą siedzibę izby stanowiły 2 pokoje w willi dyrektora rzeźni miejskiej przy obecnej ulicy Szczęść Boże 32a, przekazane 20 lutego 1936 roku. Ekspozycję, na którą składały się zbiory zabrzańskiego nauczyciela i pierwszego kierownika izby, Kurtha Vietha i Archiwum Miejskiego w Zabrzu, udostępniono 1 kwietnia 1936 roku. Ponieważ pomieszczenia przy ul. Szczęść Boże szybko stały się zbyt ciasne, 2 lata później, 29 maja 1938 roku izbę przeniesiono do nowej siedziby na parterze kamienicy przy obecnym placu Krakowskim 9. Wprowadziła się do niej już jako Städtische Heimatmuseum (Miejskie Muzeum Regionalne). Od 1936 roku kierownikiem izby, a następnie muzeum był inspektor miejski, Teodor Jurok.
Z działań wojennych w 1945 roku i okresu radzieckiej komendantury wojennej w Zabrzu muzeum wyszło ze znacznymi stratami. Budynek uległ uszkodzeniu, a zbiory w dużym stopniu ewakuowano w głąb Niemiec, zniszczono i rozszabrowano. Kierownikiem reaktywowanego 7 czerwca 1945 roku muzeum został Kazimierz Żurowski, który oficjalnie nowe obowiązki przejął 12 czerwca. Po przeprowadzeniu prac remontowych pierwsze wystawy otwarto 15 lipca 1946 roku. We wrześniu tegoż samego roku muzeum przeprofilowano na Muzeum Przemysłu i Techniki. Najtrudniejszym okresem w historii muzeum były lata 1952–1958, kiedy to utraciło ono samodzielność i funkcjonowało jako Oddział Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. W tym czasie zubożało o około 860 eksponatów, głównie z archeologii, militariów zabytkowych, numizmatów i etnografii, które wzbogaciły kolekcje muzeów w Bytomiu, Chorzowie, Gliwicach i Pszczynie.
Z czasem muzeum zagospodarowało na swoje potrzeby całą kamienicę. W 1966 roku określony został jego profil, jako instytucji wielodziałowej typu regionalnego, specjalizującej się w zakresie przemysłu. Specjalizacja ta zakończyła się wraz z utworzeniem w 1979 roku w Zabrzu Muzeum Górnictwa Węglowego i przejęcia przez nie większości kolekcji zgromadzonej w dziale przemysłu. Do nowej instytucji przeszła także część pracowników Muzeum w Zabrzu.
Aktualna struktura Muzeum Miejskiego w Zabrzu wyłoniła się podczas kolejnej reorganizacji, dokonanej w 1989 roku. W miejsce dotychczasowych działów historii i kultury regionu oraz plastyki nieprofesjonalnej powstały 3 działy merytoryczne: historii, kultury, plastyki.
W 1992 roku w części dawnych piwnic muzealnych otwarto "Galerię pod Muzeum", której działalność po kilkuletniej przerwie, została w listopadzie 2003 roku reaktywowana.
W ostatnich latach doszło do kilku rewolucyjnych zmian, które całkowicie zmieniły dawny charakter placówki i znaczenie utrudniły jej działalność. 2 sierpnia 2006 roku Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Zabrzu wydał decyzję o zamknięciu dla zwiedzających budynku muzeum przy pl. Krakowskim 9 oraz nakaz opuszczenia przez kamienicy. Wszystkie eksponaty oraz pracownicy zostali przeniesieni do siedziby tymczasowej, mieszczącej się w dawnym internacie przy ul. 3 Maja 91. Muzeum bezpowrotnie straciło swoją siedzibę, z którą związane było niemal od samego początku swego istnienia i która stanowiła część jego bogatej historii. W oczekiwaniu na przyznanie nowego lokum stałego, placówka realizuje swe podstawowe zadania w otwartej w grudniu 2008 roku niewielkiej galerii Café Silesia przy ul. 3 Maja 6, gdzie organizuje wystawy czasowe, obejmujące swym zakresem działalność wszystkich trzech działów merytorycznych.
Kierownicy i dyrektorzy Muzeum Miejskiego w Zabrzu
Kurt Vieth 1935 Teodor Jurok 1936–1945 mgr Kazimierz Żurowski 1945–1948 Arnold Michał Adamczyk 1948–1951 mgr Andrzej Duma 1953–1954 mgr Franciszek Fulczyk 1954–1966 mgr Krystyna Kaczko 1967–1977 mgr Krystyna Barszczewska 1978–1979 mgr Czesława Panek 1980–1988 mgr Bernard Szczech 1988–1998 dr Marian Grzegorz Gerlich 1998–2003 dr Andrzej Wójcik 2004 - 2007 mgr Piotr Hnatyszyn 2007 - 2009 mgr Urszula Wieczorek 2009 - 2014 mgr Elżbieta Dębowska 2015 - nadal
Dział Kultury Zasadniczy trzon zgromadzonych zbiorów związany jest z terenem Zabrza i jego najbliższą okolicą. Pierwsze nabytki pochodzą z 1935 roku, ze zbiorów ówczesnej Städtische Heimatstube Hindenburg. Do dziś zachowało się w dziale około 100 eksponatów z tego wczesnego, sprzed 1945 roku okresu.
W swym obecnym organizacyjnie kształcie Dział Kultury powstał w 1995 roku na bazie wcześniej istniejących działów: Etnografii (od 1960 r.) i Kultury Regionu (od 1989 r.), uzupełniony dodatkowo częścią eksponatów pochodzących ze zlikwidowanego Działu Sztuki. Trzon tych praktycznie zamkniętych w chwili obecnej kolekcji etnograficznych stanowią przedmioty pozyskane głównie w latach 60. i 70. XX w.
Od 1995 roku swe zainteresowania Dział Kultury skupia głównie na dokumentowaniu kultury plebejsko - miejskiej ludności śląskiej ze zwróceniem szczególnej uwagi na teren miasta Zabrza.
W skład zbiorów działu wchodzi szereg kolekcji z zakresu kultury materialnej, jak i duchowej charakterystycznej dla terenu Zabrza i najbliższych okolic. Do najliczniejszych i najbardziej cennych należy zaliczyć kolekcje: mebli i sprzętów gospodarstwa domowego pochodzących z przełomu XIX/XX w. typowych dla górnośląskich środowisk robotniczych oraz w skromniejszym wyborze drobnomieszczańskich narzędzi gospodarskich, związanych głównie z uprawą roli oraz hodowlą przedmiotów związanych z drobnym handlem, rzemiosłem i usługami (elementy wyposażenia warsztatów: kołodzieja, bednarza, rymarza, krawca, szewca, ślusarza, tkacza, piekarza, modystki, fryzjera itp.) stroju ludowego, zwłaszcza kobiecego z końca XIX i pierwszej połowy XX w., pochodzących głównie z terenu Zabrza i jego dzielnic, uzupełnione zabytkami pozyskanymi z powiatów ościennych wyrobów rzemiosła artystycznego (porcelana użytkowa oraz artystyczna, szkło, kość słoniowa)
Począwszy od końca lat 80. XX wieku w sferze zainteresowań znalazły się zagadnienia związane z obecnymi na terenie Górnego Śląska mniejszościami etnicznymi, narodowościowymi, wyznaniowymi. Wynikiem tych zainteresowań są powstałe i gromadzone nadal kolekcje. Na szczególne podkreślenie - ze względu na rzadkość występowania - zasługuje, licząca około 30 pozycji kolekcja judaików, głównie przedmiotów religijnego kultu synagogalnego i domowego.
W ścisłym związku z regionem oraz profilem zainteresowań działu pozostaje kolekcja starej fotografii, głównie portretowej. Najstarsze z fotografii pochodzą z przełomu lat 70. i 80. XIX w. Dokumentują one życie codzienne i odświętne różnych grup społecznych z terenu Górnego Śląska. Najcenniejszą jej część stanowią zdjęcia wykonane w zabrzańskich atelier fotograficznych, umożliwiające prowadzenie badań nad miejscową historią i rozwojem fotografii w kategorii zjawisk kulturowych.
Uzupełnienie zbiorów stanowi archiwum badawcze Działu Kultury zawierające materiały fotograficzne (klisze oraz zdjęcia), teksty z wywiadów terenowych oraz nagrania pozyskiwane w trakcie badań i penetracji terenowych prowadzonych od lat 60. XX w.
Dział Plastyki Realizuje swoje kolekcjonerskie i badawcze zamierzenia w obrębie dwóch jednostek:
Dział Plastyki Nieprofesjonalnej zgromadził najbardziej znaczącą (w skali regionu, ale również kraju) kolekcję twórczości śląskich środowisk nieelitarnych (plebejsko-miejskich) - malarstwa, grafiki i rzeźby (zwłaszcza w węglu). To specyficzny przejaw regionalnej kultury artystycznej, sztuka o dużym stopniu autentyzmu, powstająca poza kręgiem problematyki i wzorów akademickich, nazywana samorodną, naiwną, intuicyjną. Na Śląsku rozwinęła się żywiołowo i jest uzupełnieniem obrazu sztuki regionu ostatniego półwiecza. Wyjątkowość zabrzańskiej kolekcji (w kontekście innych tego typu w regionie czy kraju) polega na wczesnym (początek lat 60.) uchwyceniu tego zjawiska w jego pierwotnej i autentycznej postaci. Znalazły się w niej wczesne, unikalne dziś prace wybitnych, nieżyjących już śląskich naiwistów, m.in. z "grupy janowskiej'.
Kontynuowana w następnych dekadach działalność zbieracka, nadawała kolekcji coraz bardziej wyrazisty, indywidualny kształt i wysoką rangę artystyczną. Dziś jest zbiorem odzwierciedlającym zjawisko twórczości plastycznej śląskich środowisk nieelitarnych w całym jego zasięgu terytorialno-czasowym i najwybitniejszych artystycznych kreacjach. Zawiera prace wszystkich znaczących artystów tego nurtu, tj. T. Ociepka, P. Stolorz, E. Bąk, G. Urbanek, P. Wróbel, L. Wróbel, E. Gawlik, E. Sówka, B. Krawczuk, L. Holesz, J. Marcisz, W. Luciński, W. Pieczko, H. Major, J. Nowak, M. Jędrzejewski, J. Sekuła, M. Idziaszek i in.
Odrębną pozycję w kolekcji zajmuje zespół rzeźby w węglu (ok. 300 obiektów), specyficznej dla uprzemysłowionych regionów formy plastyki. Jej wczesną postać reprezentują obiekty (m.in. galanterii węglowej) z początku XX w. pochodzące ze zbiorów Städtisches Heimatmuseum.
W latach 80. rozszerzano zasięg penetracji także poza region, wzbogacając zbiory Działu o najcelniejsze przykłady sztuki "innej" z terenu całej Polski, przede wszystkim Nikifora (30 prac) i E. Monsiela oraz takich uznanych artystów, jak L. Płonkowa, M. Korsak, H. Dąbrowska, K. Okoń, B. Surowiak, W. Wałęga i in.
W archiwum badawczym Działu gromadzona jest - w efekcie prowadzonych badań empirycznych - dokumentacja twórców i dzieł. W badaniach problematyki twórczości intuicyjnej preferowana jest interpretacja antropologiczna.
Dział Sztuki Dokumentuje artystyczną aktywność lokalnego, zabrzańskiego środowiska plastycznego; zbiory malarstwa i grafiki dają reprezentatywne spojrzenie na wielonurtowość twórczych poszukiwań artystów (kilku już generacji), związanych z miastem od lat powojennych.
Bogato reprezentowana jest sztuka znanych w regionie malarzy i grafików, często związanych pracą pedagogiczną z katowicką Akademią Sztuk Pięknych, jak m.in. R. Nowotarskiego, R. Staraka, M. Oslislo, B. Króla, A. Kowalczyk-Klus, A. Cygana, a także K. Kandefera, K. Szołtyska, K. Moskałowej, dawnych członków Grupy Zabrze (1964-1968).
Na uwagę zasługuje zbiór rysunków S. Zechowskiego z lat międzywojennych.
W ostatniej dekadzie XX w. zasoby Działu wzbogaciły się też o prace zabrzańskich artystów-"emigrantów" J. Sawki i K. Piotrowskiej.
Dość skromny zbiór kilkudziesięciu obrazów i grafik ze zbiorów Städtisches Heimatmuseum reprezentuje twórczość zabrzańskiego niemieckiego środowiska plastycznego z lat międzywojennych.
Program merytoryczny Działu Sztuki i koncepcje kolekcji zmieniały się na przestrzeni minionych lat. W początku lat 60. zamierzano np. stworzyć tu niewielką galerię malarstwa polskiego, stąd pozyskane wówczas dzieła wybitnych polskich malarzy, jak: Leon Wyczółkowski, Ferdynand Ruszczyc, W. Koniuszko, Walery Eljasz-Radzikowski.
Odrębną pozycję w zbiorach Działu zajmują nieliczne zabytki rzeźby sakralnej pochodzącej z prowincjonalnych warsztatów cechowych (ze zbiorów Städtisches Heimatmuseum)
Do kolekcji muzealnej należy posąg Szczurołapa autorstwa Richarda Adolfa Zutta.
Dział Historii Jest największym działem pod względem liczby zgromadzonych eksponatów. Najważniejszą ich część stanowią te związane z historią Zabrza i jego obecnych dzielnic. Dokumentują one różne przejawy działalności zawodowej i społecznej mieszkańców miasta. Najcenniejsze eksponaty to sztandary zabrzańskich cechów rzemieślniczych, organizacji zawodowych, szkół, towarzystw śpiewaczych i innych organizacji społecznych. W istniejącym katalogu naukowym działu wyodrębniono eksponaty związane z:
zabrzańskim rzemiosłem (sztandary, skrzynie cechowe, dyplomy mistrzowskie i czeladnicze), przemysłem (wydawnictwa rocznicowe o zakładach przemysłowych, katalogi ich wyrobów, książki pracy, świadectwa uzyskanych uprawnień zawodowych, dyplomy i medale nagrodowe),