Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich

Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich () – największa denominacja ruchu świętych w dniach ostatnich. Pierwotna nazwa brzmiała Kościół Chrystusa, lecz dołożono cząstkę Świętych w Dniach Ostatnich dla odróżnienia od innych Kościołów chrześcijańskich. Założycielem i pierwszym prorokiem Kościoła był Joseph Smith, Jr. Wyznawcy nazywani są potocznie mormonami (choć nazwą tą określa się również mniejsze Kościoły oparte na naukach Smitha). Jedną z najważniejszych różnic dzielących ten Kościół od innych Kościołów chrześcijańskich jest uznawanie Księgi Mormona i innych pism Josepha Smitha za święte obok Biblii.

Główna siedziba Kościoła znajduje się w Salt Lake City w stanie Utah, Stany Zjednoczone. Prezydentem Kościoła jest Dallin H. Oaks. Według własnych statystyk Kościół liczy około 16,1 mln wiernych w 160 krajach świata. Wydaje swoje publikacje w 188 językach. Jest to też jedyny odłam mormonizmu obecny w Polsce.

Mormoni ze względu na specyficzne nauki i praktyki wzbudzają wiele kontrowersji. Z powodu odrzucenia dogmatu Trójcy Świętej (zobacz: Doktryna) nie są uznawani za chrześcijan zarówno przez Kościół katolicki, jak też Światową Radę Kościołów.

Historia thumb|Plan zbawienia Niecałe dwa tygodnie po wydaniu Księgi Mormona, 6 kwietnia 1830 Joseph Smith i jego pięciu przyjaciół w Fayette założyli Kościół Chrystusa wkrótce nazwany Kościołem Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich. Kościół dzięki podjętej działalności misyjnej dosyć szybko zyskał dużą liczbę wiernych w Kirtland w Ohio. Wiosną 1831 roku wierni ze stanu Nowy Jork przenieśli się do Kirtland. Tam też, pięć lat później, po blisko trzech latach budowy, została ukończona pierwsza świątynia mormońska należąca dziś do Społeczności Chrystusa. W czerwcu 1831 roku Smith miał otrzymać objawienie, które nakazywało członkom Kościoła opuścić miasto i udać się do stanu Missouri.

Według objawienia nowe miejsce zgromadzenia, miało zapewnić świętym spokój i bezpieczeństwo. Joseph Smith planował zasiedlić razem z innymi wiernymi Independence w stanie Missouri nazwane „centralnym miejscem”, a w Missouri miało powstać „miasto Syjon”. Setki wiernych gotowych do budowy Syjonu przeniosło się do hrabstwa Jackson w Missouri. Proroctwo jednak się nie spełniło ponieważ powstały tam niesnaski z innymi kolonizatorami dotyczące mormońskich nauk i praktyk. Kościół opuścił hrabstwo Jackson w listopadzie i grudniu 1833 roku.

Pod koniec 1836 roku w Kirtland Joseph Smith, Sidney Rigdon wraz z 10 innymi inwestorami założyli Kirtland Safety Society Bank (Kirtlandzkie Towarzystwo Ubezpieczeniowe), bank który miał zapewnić członkom wspólnoty stabilizację finansową. W październiku zaczęto sprzedawać akcje banku, a 2 listopada przyjęto statut i wybrano jego dyrektorów. Ponieważ jednak bank nie uzyskał gwarancji pozwalających rozpocząć działalność 2 stycznia, został przeorganizowany jako spółka akcyjna. Jednak, z powodu kryzysu gospodarczego i wybuchu paniki majowej 1837, bank ten zbankrutował i został zamknięty we wrześniu 1837 roku, za co niektórzy członkowie Kościoła odpowiedzialnością obarczyli Smitha i wytoczyli mu procesy sądowe w celu odzyskania środków finansowych. Poszkodowani twierdzili, że Joseph Smith nie może być prawdziwym prorokiem, skoro nie przewidział upadku banku. Z tego względu w latach 1837 i 1838 pośród części przywódców i członków Kościoła w Kirtland w Ohio i na północy stanu Missouri doszło do krytyki przywództwa Josepha Smitha i kwestionowania jego pozycji. Grupa ta próbowała odebrać przywództwo Smithowi, a około 200–300 osób odeszło z Kościoła (w tym czterech apostołów, trzech świadków Księgi Mormona i jeden członek Rady Prezydenta Kościoła). Przed dysydentami zamierzającymi postawić go przed sądem Joseph Smith musiał ratować się nocną ucieczką z Kirtland 12 stycznia 1838 roku, chroniąc się w Far West w Missouri. Wówczas Kościół utracił Świątynię Kirtland, którą przejął jeden z dysydentów, Warren F. Parrish.

W roku 1838 niezadowoleni z utraty swoich środków finansowych byli członkowie Kościoła z Far West składali pozwy do sądów przeciw przywódcom Kościoła. W czerwcu 1838 roku w Far West członek Kościoła Sampson Avard utworzył działającą kilka miesięcy tajną grupę mormonów nazywaną „danitami”Danici mieli chronić Kościół przed niezadowolonymi dysydentami, którzy opuścili Kościół zarzucając jego przywódcom niegospodarność finansową., którzy dyscyplinowali wewnętrznych wrogów Kościoła oraz łupili mieszkańców Missouri, mówiąc im, że budują Królestwo Boże za aprobatą Rady Prezydenta Kościoła. Gdy przemoc grupy narosła i ujawniono dokonane przez nią grabieże, Avard został ekskomunikowany. W wyniku narastającego konfliktu pomiędzy członkami Kościoła a ich sąsiadami bronionymi przez oddziały milicji stanu Missouri, trwającego od 6 sierpnia do 1 listopada 1838 (nazwanego potocznie „wojną mormońską w Missouri”), dochodziło do starć zbrojnych. 24 października w bitwie nad Crooked River zginęło po kilka osób po każdej ze stron. 30 października, w wyniku plotki o rozbiciu milicji przez oddziały mormońskie, doszło do eskalacji przemocy i 200-osobowy tłum zabił 17 mormońskich mężczyzn oraz chłopców w Haun’s Mill. 2 listopada Joseph Smith i inni przywódcy Kościoła zostali oskarżeni o zdradę stanu Missouri i osadzeni na całą zimę 1838/1839 w więzieniu w Liberty, a społeczność wiernych z polecenia gubernatora została wypędzona ze stanu Missouri.

W roku 1839 święci zaczęli gromadzić się w Nauvoo w stanie Illinois, gdzie założyli duże miasto, a Smith został jego burmistrzem. W lutym 1841 roku założył tam Nauvoo Legion, liczący 2500 osób oddział militarny mający bronić wiernychW tym okresie była to duża grupa militarna licząca jedną trzecią amerykańskiej armii.. Tam Joseph Smith otrzymał polecenie zbudowania nowej świątyni, którą wznoszono z wielkim poświęceniem wiernych. Joseph Smith był przywódcą Kościoła aż do 27 czerwca 1844, kiedy został zabity wraz z bratem Hyrumem w miejscowości Carthage (w stanie Illinois), gdzie obaj przebywali w areszcie z powodu wywołania zamieszek spowodowanych doprowadzeniem do zniszczenia drukarni publikującej nieprzychylną mormonom gazetę „Nauvoo Expositor” wydaną przez byłego członka Kościoła Williama Lawa oraz oskarżenia o zdradę stanu Illinois poprzez mobilizację Nauvoo Legion i ogłoszenie stanu wojennego.

Po śmierci Josepha Smitha swoje roszczenia co do przywództwa w Kościele zgłosili Sidney Rigdon i James Strang. 8 sierpnia 1844 następcą Josepha Smitha w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich został prezydent Kworum Dwunastu Apostołów Brigham Young. Niektórzy członkowie Kościoła odrzucili ten wybór i podążyli za Sidneyem Rigdonem (Kościół Jezusa Chrystusa Dzieci Syjonu), Jamesem Strangiem (strangici) lub też innymi, którzy założyli własne denominacje ruchu świętych w dniach ostatnich. W roku 1848 ukończono budowę Świątyni NauvooZostała ona spalona w 1848 roku, a następnie niemal całkowicie zniszczona przez tornado w 1850 roku. Po około 150 latach wybudowano nową świątynię, wyglądem odpowiadającej tej pierwszej. Nowa świątynia została poświęcona w czerwcu 2002 roku..

W roku 1846 członkowie Kościoła zostali zmuszeni do opuszczenia Nauvoo. Dlatego Brigham Young w latach 1846–1857 w kilku falach poprowadził mormonów na tereny dzisiejszego stanu Utah, gdzie założono miasto Salt Lake City, a Young został pierwszym gubernatorem Terytorium Utah. Po odwołaniu Brighama Younga ze stanowiska przez prezydenta Jamesa Buchanana niezadowoleni mormoni 11 września 1857 roku dokonali masakry pod Mountain Meadows, w której zabili 120 kolonistów podróżujących do Kalifornii. Stała się ona przyczyną walk w Utah trwających w latach 1857–1858.

Co najmniej od początku lat 40. XIX wieku przez ponad pół wieku w Kościele praktykowane było wielożeństwo. Sam Joseph Smith miał wiele żon, a także został „zapieczętowany” do wielu kobiet już pozostających w związkach małżeńskich. Ponieważ wielu przywódców religijnych i politycznych w Stanach Zjednoczonych uważało te praktyki za niemoralne i niecywilizowane, sprzeciwiali się oni działalności Kościoła oraz ograniczali jego działalność. Stało się to powodem wprowadzenia przez Kongres Stanów Zjednoczonych ustawy, na mocy której setki członków Kościoła mających więcej niż jedną żonę trafiło do więzień. Dlatego w 1889 roku prezydent Kościoła Wilford Woodruff zakazał przywódcom Kościoła nauczania zasad dotyczących wielożeństwa. W ciągu następnego roku doszło tylko do kilku przypadków nauczania wielożeństwa, jednak publikowane raporty doprowadziły do dalszego sprzeciwu wobec Kościoła. Z tego względu, starając się o przyjęcie Utah do Stanów Zjednoczonych, czwarty prezydent Kościoła Wilford Woodruff we wrześniu 1890 wydał „Deklarację Oficjalną”, w której zniósł wielożeństwo w Kościele na terenie Stanów Zjednoczonych. W latach 1890–1904 dochodziło do przypadków wielożeństwa na terenach Meksyku i Kanady, jednak także je zniósł szósty prezydent Kościoła Joseph F. Smith drugim Manifestem.

W połowie XIX wieku przywódcy Kościoła wstrzymali przekazywanie kapłaństwa czarnoskórym mężczyznom pochodzenia afrykańskiego. Aż do roku 1978 prowadzona przez Kościół polityka uniemożliwiała dostęp do kapłaństwa czarnoskórym mężczyznom. W tym czasie czarnoskórym kobietom i mężczyznom zabraniano również uczestniczenia w obrzędach obdarowania i zapieczętowania sprawowanych w świątyniach oraz wstępu do świątyń. Wynikało to z panującego przez lata w Kościele poglądu, iż czarna skóra jest znakiem Bożej niełaski lub wskazuje na niegodne czyny w życiu przed narodzeniem. Praktyka ta pod wpływem coraz silniejszej krytyki Kościoła została zniesiona dopiero 1 czerwca 1978 roku przez dwunastego prezydenta Kościoła Spencera W. Kimballa oficjalną deklaracją. Od tego czasu przywódcy Kościoła potępiają wszelkie przejawy rasizmu. Wkrótce po wydaniu deklaracji Kościół wysłał swoich misjonarzy do Afryki.

Organizacja Główną siedzibą wyznania jest Salt Lake City w stanie Utah w Stanach Zjednoczonych. Kościół jest obecny w 160 krajach świata. W 2018 roku posiadał 159 świątyń, w których sprawuje się obrzędy niedostępne dla osób spoza wspólnoty lub wiernych nieposiadających zezwolenia przełożonego, a także wiele kaplic i budynków spotkań, w których organizowane są typowe nabożeństwa dostępne dla wszystkich.

W myśl założyciela hierarchia Kościoła miała być wzorowana na hierarchii wczesnochrześcijańskiej. Na jej czele stoi prorok, zwany też prezydentem Kościoła (obecnie Dallin H. Oaks) wraz z dwoma doradcami. Razem tworzą oni Pierwsze Prezydium Kościoła. Obok Rady, administracją i duszpasterstwem jego członków zajmują się Rada Dwunastu Apostołów oraz pięć Kworów Siedemdziesiątych.

Cechą charakterystyczną Kościoła jest aktywna działalność misjonarska. Członkowie organizacji angażują się również w działalność charytatywną i pomoc humanitarną. Kościół posiada również jeden z największych na świecie zbiór danych genealogicznych dostępny w około 5100 Centrach Historii Rodziny w 140 krajach oraz 350-osobowy Mormoński Chór Tabernakulum.

W XX wieku Kościół zwiększył znacznie liczbę wiernych dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu wśród mormonów oraz dużej liczbie nawróceń. Obecnie co roku kościół pozyskuje około 300 tys. nowych wiernych na całym świecie.

Doktryna

Kościół nie określa się mianem protestanckiego, prawosławnego czy katolickiego. Wspólnota założona przez Josepha Smitha nazywała się początkowo Kościołem Jezusa Chrystusa. Dopiero później dla odróżnienia od innych Kościołów dodano cząstkę „Świętych w Dniach Ostatnich”. Kościół uważa się za jedyny prawdziwy chrześcijański Kościół, nie uczestniczy w dialogu ekumenicznym z innymi Kościołami, chociaż nie odbiera prawa innym Kościołom do miana chrześcijańskich. Członkowie Kościoła uważają, że Joseph Smith przywrócił prawdziwy Kościół, który odstąpił od nauk Chrystusa po śmierci świętego Piotra i apostołów. Nie uznają także dogmatu o Trójcy Świętej, zdefiniowanego podczas soboru nicejskiego. thumb|Chrzest mormoński