4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich (4 puł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Wilno. Święto pułkowe: 9 lipca – rocznica szarży pod Hrebionką w 1920.

Formowanie i zmiany organizacyjne Wiosną 1918 gen. Józef Dowbor-Muśnicki wydał rozkaz utworzenia 4 pułku ułanów w ramach I Korpusu Polskiego w Rosji, jednak w związku z rozbrojeniem korpusu pułk nie został utworzony.

Ponowne sformowanie 4 Pułku Ułanów nastąpiło już 1 listopada 1918 w Warszawie, przy czym poszczególne szwadrony tworzone były także w Łomży, Mławie, Płocku, Włocławku, Białymstoku i Koninie.

Pułk 4 Ułanów Zaniemeńskich kontynuował tradycje 4 pułku ułanów Królestwa Polskiego.

Od 1921 pułk mógł używać nazwy „pułk 4-ty ułanów Zaniemeńskich”.

Wojna polsko-ukraińska i polsko-bolszewicka Od stycznia 1919 pułk brał udział w działaniach bojowych wojny polsko-ukraińskiej w rejonie Lwowa. W dniu 10 maja skierowany został do Białegostoku, gdzie został uzupełniony, a następnie już w pełnym składzie skierowano go w rejon Mosty-Lida, tam też jako pierwszy polski pułk przekroczył linię rzeki Niemen. Następnie uczestniczył w zajęciu Wilna i walkach na Białorusi. W lipcu 1920 w związku z ofensywą wojsk bolszewickich, pułk prowadził działania opóźniające. W tym czasie stoczył szereg walk m.in. pod Hrebionką (9 lipca 1920), gdzie rozbił trzy pułki piechoty Armii Czerwonej. W walkach odwrotowych dotarł na przedpola Warszawy. Od 15 sierpnia 1920 brał udział w polskiej kontrofensywie. W czasie tych walk ponownie doszedł do Niemna, gdzie toczył walki także z wojskami litewskimi. Swój udział w wojnie zakończył na linii rzeki Berezyny, gdzie w rejonie Dokszyc zajął stanowiska do momentu zawarcia Traktatu Ryskiego w 1921.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari 40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920plut. Adam Bartosiewicz nr 4194ułan Wiktor Biczyński nr 4218plut. Jan Bloch nr 4222por. Witold Chludziński nr 104 plut. Eugeniusz Cichocki nr 4234kpr. Wincenty Cierpikowski nr 4298wachm. Tadeusz Czechowski nr 4399płk Stanisław Rawicz-Dziewulski nr 4367st. ułan Józef Foks nr 4300rtm. Wacław Giecewicz nr 5288por. Leon Jagodziński nr 4412st. ułan Bolesław Klimaszewski nr 4292ś.p. por. Jerzy Krafft nr 4260st. ułan Stanisław Kraiński nr 4272ułan Aleksander Kołakowski nr 4362wachm. Leon Lissowski nr 4387por. Witold Morawski nr 4183rtm. Michał Nowicki nr 5289por. Marian Józef Ossowski nr 4271rtm. Władysław Rozlau nr 3864ś.p. por. Teofil Skuratowicz nr 4280wachm. Ryszard Szczepański nr 4243wachm. Józef Śledź nr 3940kpr. Stanisław Toczyłowski nr 4291por. Antoni Gustaw Witkowski nr 4247ś.p. por. Stanisław Wołowski nr 4391por. Wacław Zdziarski nr 4207kpr. Wiktor Zieliński nr 4178

Okres międzywojenny thumb|Delegacja 4 puł. u marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego 19 kwietnia 1937 Po zakończeniu działań bojowych pułk skierowano do Wilna, które stało się przez cały okres II Rzeczypospolitej jego pokojowym garnizonem.

W 1921 naczelne władze wojskowe zezwoliły na używanie nazwy „Zaniemeńskich”. W 1927 oficjalnie otrzymał nazwę – 4 pułk Ułanów Zaniemeńskich, w celu upamiętnienia, że był to pierwszy polski pułk, który przekroczył Niemen w walkach o wschodnie granice Polski.

W 1929 w Zakładach Graficznych „Polska Zjednoczona” w Warszawie zostało wydane opracowanie „Zarys historji wojennej 4-go Pułku Ułanów Zaniemeńskich” autorstwa porucznika Stefana Kajetana Bayera, oficera pułku, odznaczonego dwukrotnie Krzyżem Walecznych. Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuMiejsce mobilizacjiTermindowódca pułku z drużynąWilnoalarmpluton łączności1÷4 szwadronyszwadron karabinów maszynowychszwadron pionierów nr 103szwadron samochodów pancernych nr 103Kwatera Główna nr 103 (I eszelon)szwadron kawalerii nr 2/49Wołkowysk10kolumna taborowa nr 3476kolumna taborowa nr 38112uzupełnienie do czasu „W”5szwadron marszowy 1/4 puł18szwadron zapasowyalarm-15 Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkuppłk kaw. Ludomir WysockiI zastępca dowódcyppłk kaw. Eugeniusz ŚwięcickiI zastępca dowódcy (dubler)mjr dypl. Leon Pruszanowskiadiutantrtm. Wiesław Słapanaczelny lekarz medycynypor. lek. Tomasz Chamerastarszy lekarz weterynariimjr lek. wet. Leon Bardachw dyspozycji dowódcymjr Henryk DobrzańskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr kaw. Bohdan Niemczynowiczoficer mobilizacyjnymjr Kazimierz Choroszewskizastępca oficera mobilizacyjnegortm. Józef Abramowiczoficer administracyjno-materiałowypor. Antoni Gebertdowódca szwadronu gospodarczegortm. Wiesław Zygmunt Słapaoficer gospodarczypor. int. Piotr Wiertlewskioficer żywnościowyppor. kaw. Jan Albin Filipowiczdowódca plutonu łącznościpor. kaw. Feliks Antoni Kisieldowódca plutonu kolarzyppor. kaw. Jerzy Majewskidowódca plutonu ppanc.vacatdowódca 1 szwadronurtm. Michał Bohdanowiczdowódca plutonuppor. Mieczysław Kowszundowódca 2 szwadronupor. kaw. Zygmunt Szendzielarzdowódca plutonuppor. Jerzy Wiktor Majewskidowódca 3 szwadronurtm. Mieczysław Roman Pająkdowódca plutonuppor. kaw. Bolesław Skawińskidowódca 4 szwadronup.o. por. kaw. Antoni Sutkowskidowódca plutonuppor. Lubomir Zbigniew Sikorskidowódca plutonuppor. Leon Józef Świtalskidowódca szwadronu kmrtm. Eugeniusz Parafjanowiczdowódca plutonuppor. Stanisław Jerzy Chrząszczdowódca plutonuppor. Władysław Orskidowódca szwadronu zapasowegomjr Kazimierz Karol Zaorskizastępca dowódcyrtm. Jan Gabarskiodkomenderowanypor. kaw. Henryk Giecewiczna kursiepor. adm. (kaw.) Leon Wójcicki

Wojna obronna 1939 W kampanii wrześniowej pułk pod dowództwem ppłk. Ludomira Wysockiego walczył w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii.

Został zmobilizowany 23 sierpnia 1939, dodatkowo w szwadronie zapasowym 4 puł. w Wołkowysku był mobilizowany Ośrodek Zapasowy Wileńskiej Brygady Kawalerii. Załadunek do transportu kolejowego nastąpił dopiero 30 sierpnia na stacji kolejowej Wilno i Porubanek. W związku z tym do rejonów koncentracji przewidzianej dla Armii „Prusy” dotarł 2 września, koncentrując się w lesie na północny wschód od Piotrkowa Trybunalskiego, aby następnie 3 września przegrupować się w rejon miejscowości Lubień.

W nocy z 5 na 6 września pułk przeszedł do rejonu Sulejowa, gdzie miał organizować obronę na rzece Pilica. 7 września skoncentrował się w rejonie Przysuchy.

8 września zorganizował obronę na południe od Radomia, gdzie po raz pierwszych toczył przez cały dzień walkę z niemieckimi wojskami pancernymi. W nocy wycofał się w rejon przyczółka mostowego pod Maciejowicami, gdzie bronił się następnego dnia.

W nocy z 9 na 10 września pułk w czasie przeprawy przez Wisłę w rejonie Magnuszewa poniósł duże straty (ciężką broń zatopiono, wielu żołnierzy, a jeszcze więcej koni utonęło), i został rozproszony. Skoncentrował się ponownie nad Wieprzem, gdzie nastąpiła jego reorganizacja. Z pierwotnego składu pozostało tylko dowództwo pułku i 2 szwadron. Do pułku włączono szwadron 13 pułku Ułanów Wileńskich, szwadron kawalerii dywizyjnej 36 Dywizji Piechoty, 7 szwadron pionierów oraz 7 szwadron łączności. W pułku znalazło się też kilka czołgów z 61 kompanii czołgów rozpoznawczych. Tak zreorganizowany pułk przemaszerował w rejon Świdnika.

Następnie wszedł w skład Brygady Kawalerii płk. Jerzego Grobickiego z Grupy Operacyjnej Kawalerii gen. Władysława Andersa. 20 września w zaciętych walkach opanował miejscowość Cześniki, a 22 września nacierał na Komorów.

24 września podjął wraz z pozostałymi jednostkami GO Kaw. próbę przedostania się na Węgry. 26 września pułk zdołał przebić się przez szosę Lwów-Przemyśl, ale w nocy natrafił na oddziały Armii Czerwonej i musiał wycofać się w lasy.

27 września pułk na czele z dowódcą złożył koło Medyki broń, uzyskując od Niemców honorową kapitulację.

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939Dowództwodowódca pułkuppłk kaw. Ludomir Wysockioficer ordynansowyppor. kaw. rez. Stanisław Witold Falkowskizastępca dowódcyppłk kaw. Eugeniusz ŚwięcickiI adiutantpor. kaw. Antoni Stefan Sutkowski †1939 NiemenczynII adiutantpor. kaw. rez. Stanisław Załęskikwatermistrzmjr kaw. Bohdan Niemczynowiczoficer żywnościowyppor. kaw. Jan Albin Filipowiczoficer broni i gazuppor. kaw. rez. Szejnertoficer płatnikpor. int. rez. Lempkelekarzppor. lek. rez. Feliks Hanak Blochlekarz weterynariikpt. lek. wet. Tadeusz Elektorowiczdowódca szwadronu gospodarczegortm. Józef Abramowiczszef szwadronuwachm. Józef Falkowskiszwadronydowódca 1 szwadronurtm. Michał Bohdanowiczdowódca I plutonuppor. kaw. Bolesław Skawińskidowódca II plutonuppor. kaw. rez. Zygmunt (?) Mielczarskidowódca III plutonupchor. Ernest Wawrzszkiewiczszef szwadronuplut. Włodzimierz Żaryndowódca 2 szwadronupor. kaw. Zygmunt Szendzielarzdowódca 3 szwadronurtm. Antoni Grzegorz Nowakowskidowódca 4 szwadronurtm. Jarosław Domańskidowódca szwadronu kmrtm. Eugeniusz Parafjanowiczpododdziały specjalnedowódca plutonu łącznościpor. kaw. Feliks Antoni Kisieldowódca plutonu przeciwpancernegopor. kaw. Henryk Giecewicz

Symbole pułkowe Sztandar

4 pułk Ułanów Zaniemeńskich otrzymał dwa sztandary. Pierwszy sztandar otrzymał od Pogotowia Wojennego Ziemi Kujawskiej we Włocławku. Drugi przepisowy sztandar został ufundowany przez mieszkańców Ziemi Lidzkiej, Mińskiej i Ejszyskiej w 1920 uroczystego wręczenia sztandaru dokonał marszałek Józef Piłsudski 14 kwietnia 1922 w Wilnie, w trzecią rocznicę wyzwolenia Wilna z rąk bolszewików. Losy obu sztandarów Pułku nie były znane do 2019.

Jesienią 2019 dzięki współpracy kadry Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, członków Stowarzyszenia Grupa Historyczna „Zgrupowanie Radosław”, ministra Michała Dworczyka oraz Fundacji Wolność i Demokracja udało się odnaleźć sztandar ufundowany przez mieszkańców Ziemi Lidzkiej, Mińskiej i Ejszyskiej. Sztandar ten, pod koniec września 1939 został po walkach ukryty w rejonie Medyki i przez 80 lat pozostawał w ukryciu. 29 listopada 2019 w Pałacu Prezydenckim, w obecności Prezydenta RP Andrzeja Dudy, Ministra Obrony Narodowej, oraz reprezentantów 9 Warmińskiego Pułku Rozpoznawczego Prezes Fundacji Wolność i Demokracja, Pani Lila Luboniewicz przekazała sztandar do Muzeum Wojska PolskiegoKomunikat Kancelarii Prezydenta RP z dnia 29 listopada 2019. Dostęp 2019-11-30, 8:58.. mały|Sztandar Pułku 4 Ułanów Zaniemeńskich w Pałacu Prezydenckim podczas uroczystości przekazania do Muzeum Wojska Polskiego, 29 listopada 2019. mały|Zdjęcia obu stron sztandaru Pułku 4 Ułanów Zaniemeńskich wyświetlane w Pałacu Prezydenckim podczas uroczystości przekazania do Muzeum Wojska Polskiego, 29 listopada 2019.

Odznaka pamiątkowa

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 49, poz. 872 z 13 grudnia 1921. Posiada kształt Krzyża Orderu Virtuti Militari, którego ramiona pokryte są chabrową emalią z białym obramowaniem. Na krzyż nałożony jest orzeł z rozpiętymi skrzydłami, trzymający w szponach wieniec. Nad głową orła złota otwarta korona. Na ramionach krzyża wpisano datę odzyskania niepodległości 11 XI 1918, na dolnym ramieniu w wieńcu numer 4 i inicjał U. Oficerska – czteroczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Wymiary: 38x38 mm. Projekt: Witold Łada-Zabłocki. Wykonanie: Teodor Filipski – Wilno

Barwy

ProporczykOpis100pxProporczyk w kolorze (niebiesko-białymDz. Rozk. MSWojsk. nr 27 z 3 sierpnia 1920, poz.636) chabrowo-białymDz. Rozk. MSWojsk. nr 22 z 4 sierpnia 1927, poz.268100pxproporczyk dowództwa w 1939100pxproporczyk 1 szwadronu w 1939100pxproporczyk 2 szwadronu w 1939100pxproporczyk 3 szwadronu w 1939100pxproporczyk 4 szwadronu w 1939100pxproporczyk 5 szwadronu ckm w 1939100pxproporczyk plutonu łączności w 1939InneOpis100pxNa czapce rogatywce – otok chabrowyDz. Rozk. MSWojsk. nr nr 6 z 24 lutego 1928, poz.66Nawiązywały do 4 Pułku Ułanów Królestwa Polskiego z 1830Dziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 6 z 24 lutego 1928..100pxSpodnie długieSzasery. ciemnogranatowe, lampasy chabrowe, wypustka biała80px„Łapka” (do 1921) – karmazynowa

Żurawiejki