Bielawa () – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim. Bielawa położona jest na Przedgórzu Sudeckim, u podnóża Gór Sowich. Rozciąga się na przestrzeni 9 km, wzdłuż potoku Bielawica (), na wysokości 275–450 m n.p.m. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto zamieszkiwały 28 344 osoby (157. miejsce w kraju).
Nazwa miasta Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Bela pochodzi z dokumentu z 1288 roku, w którym książę wrocławsko-krakowski Henryk IV Probus nadał czynsze z tejże miejscowości kolegiacie św. Krzyża we Wrocławiu (zakończył się wtedy wieloletni spór księcia z Tomaszem II Zarembą). Nazwa była później notowana także w formach Bela inferior, Bela superior (ok. 1300), von Bela, in Bielau (1329), de Bela, in Bielau (1333), Nedir Bele (1370), Langebil, in Langbil (1666-67), Langenbielau (1743), Bielau, Langen- (1845), Bielau, Langenbielau (1888), Bieława, Langenbielau (1896), Langenbielau – Bielawa (1941), Langenbielau – Bielawa, -wy, bielawski (1946).
Wcześniejsza nazwa Biela lub Biała była nazwą topograficzną odrzeczną. Nazwa rzeki Biela lub Biała (obecnie potok Bielawica) wzięła się od białej barwy spienionych wód płynących z Gór Sowich. Nazwa Biela (*běli̯a) stanowiłaby rzeczownik derywowany przyrostkiem *-i̯a od tematu przymiotnika biały, a forma Biała (*bělai̯a) byłaby przymiotnikiem, który się zsubstantywizował po elipsie członu określanego. W XIV wieku nazwa osady została zniemczona jako Bielau. W tym czasie miejscowość dzieliła się na część górną i dolną, toteż rozróżniano Białą Dolną i Białą Górną (obecnie też bielawianie potocznie dzielą miasto na Bielawę Dolną i Bielawę Górną). Tę ostatnią zwano też Białą Długą (por. ‘długi’), co nawiązywało do charakterystycznej rozciągłości geograficznej wsi. Z formy zniemczonej Bielau została utworzona forma Bielawa nawiązująca do wyrazu bielawa – podmokła, błotniska łąka, torfowisko, mokradło.
W 1945 roku władze polskie ustaliły nazwę Bielawa, którą zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946 rokuZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Geografia Góry
Bielawa położona jest u podnóża Gór Sowich. Najwyższym szczytem Bielawy jest Kalenica (964 m n.p.m.). Na południe od centrum miasta położony jest Panek (znany również jako Góra Parkowa) (455 m n.p.m.), na szczycie którego znajduje się wieża widokowa. Dawniej znajdował się tam również wyciąg narciarski, który ma zostać przywrócony. W granicach miasta znajduje się też Kłobucznik (powszechnie Łysa Góra) (364 m n.p.m.), funkcjonująca w starszej nomenklaturze topograficznej także jako StrażnikGóry Sowie – mapa turystyczna w skali 1:50 000, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych im. Eugeniusza Romera S.A., wydanie drugie, Warszawa-Wrocław 1999. – roztacza się stąd panorama miasta z widokiem na Góry Sowie. Miejsce to jest również wykorzystywane do uprawiania sportów lotniarskich.
Ochrona przyrody Na obszarze gminy znajduje się rezerwat przyrody Bukowa Kalenica chroniący fragment pierwotnego lasu bukowego typu kwaśnej buczyny sudeckiej z licznymi gatunkami prawnie chronionymi.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2005 Bielawa ma obszar 36,21 km², w tym: użytki rolne: 48,18% użytki leśne: 35,47% tereny mieszkaniowe: 4,67% drogi: 4,2% tereny przemysłowe: 1,87% tereny wypoczynkowe: 1,19% wody: 1,19% inne: 3,23% Miasto stanowi 7,56% powierzchni powiatu.
Historia
XIII w. – założenie wsi łańcuchowej dla kolonistów z Frankonii, Turyngii i Szwabii, zapewne na miejscu wcześniejszego osadnictwa słowiańskiego 1288 – pierwsza udokumentowana wzmianka o Bielawie, zakończenie sporu pomiędzy księciem Henrykiem IV Probusem a biskupem wrocławskim Tomaszem II o Bielawę Dolną, wieś stała się własnością klasztoru przy kościele św. Krzyża we Wrocławiu 1368 – wieś pod panowaniem Czechów 1428 – husyci w Bielawie 1530 – wskutek rozpowszechnienia się we wsi reformacji przejęcie kościoła katolickiego przez protestantów 1598 – budowa zamku 1654 – (9 III) nakaz zwrotu kościoła katolikom 1713–1714 – epidemia w Bielawie 1720 – pierwszy murowany dom mieszkalny w Bielawie– Labirynt 1741 – zajęcie wsi przez wojska pruskie w czasie wojen śląskich i przyznanie ewangelikom swobód wyznaniowychmały|Szpital Powiatowy w Dzierżoniowie – oddział w Bielawie
1742: pokój wrocławski (11 czerwca 1742) – Bielawa wraz z całym Dolnym Śląskiem, ziemią kłodzką i większą częścią Górnego stała się częścią Prus założenie gminy ewangelickiej i pierwszej szkoły (ewangelickiej) 1743 – otwarcie zboru ewangelickiego 1762 – bitwa pod Fischerbergiem (Pilawą) 1801 – urbarz bielawski 1804 – wielka powódź i głód 1805 – Christian Dierig zakłada przedsiębiorstwo tkackie, które później rozwinie się w największą fabrykę włókienniczą na Śląsku (Christian Dierig AG) 1806–1808 – okupacja francuska 1826 – pierwsza apteka 1840 – pierwsza placówka pocztowa 1842–1843 – budowa szosymały|Kamień upamiętniający powstanie tkaczy śląskich 1844 – powstanie tkaczy śląskich 1847 – wprowadzenie targów tygodniowych 1864 – uruchomienie oświetlenia gazowego 1871 – Bielawa w składzie Niemiec 1872 – otwarcie szpitala ewangelickiego 1874 – pierwsze zabiegi o uzyskanie praw miejskich 1876 – (15 XI) otwarcie nowego kościoła katolickiego 1877 – powstanie pierwszej gazety Langenbielauer Anzeiger 1883 – pierwsze światło elektryczne 1891 – (1 VI) otwarcie linii kolejowej Dzierżoniów – Bielawa 1899 – (7 X) pierwszy samochód w Bielawie 1900 otwarcie kolei sowiogórskiej (15 X) otwarcie Zawodowej Szkoły Włókienniczej 1901 – (30 IX) otwarcie Szpitala św. Elżbiety 1902 – uruchomienie rzeźni 1907 – (7 VIII) otwarcie szkoły średniej (gimnazjum) 1921 – utworzenie Centralnej Gazowni 1924 – nadanie Bielawie praw miejskich 1925 otwarcie wieży widokowej na Panku (wówczas Herrleinberg) miasto zamieszkuje 12 129 protestantów i 5596 katolików 1931 – (XII) wydanie „Kroniki Bielawy” Fritza Hoenowa 1933 – wytyczenie rynku (dziś Pl. Wolności) 1939: 1 września 1939 – początek II wojny światowej, budowa filii niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen – AL Langenbielau I – Sportschule 1 września 1939 – odsłonięcie pomnika z sową i krasnoludkami (symbolami miasta) na Rynku Bielawy mały|Zespół dawnych Zakładów Bawełnianych „Bielbaw”, dawna fabryka Dieriga z 1805 r. 1945 (8 V) zajęcie Bielawy przez wojska radzieckie (10 V) nacjonalizacja przez administrację polską i ponowne uruchomienie zakładów włókienniczych Christian Dierig AG pod nazwą Państwowa Fabryka Wyrobów Bawełnianych Nr 1 w Bielawie (tzw. Bielawska Jedynka), od 1950 jako Bielawskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. II Armii Wojska Polskiego (23 VI) powołanie pierwszego polskiego burmistrza 1946 – (12 IV) rozpoczęcie akcji przesiedlenia dotychczasowych mieszkańców Bielawy do Niemiec Zachodnich. Na ich miejsce napływają Polacy, w tym też z Kresów Wschodnich. 1947 – zaczęła ukazywać się gazeta „Krosno” 1956 – w Bielawie przychodzi na świat piosenkarka Eleni (właściwie Helena Tzoka), córka mieszkających tu greckich emigrantów. 1975 – Bielawa weszła w skład nowo utworzonego województwa wałbrzyskiego 1977 – likwidacja połączenia kolejowego ze Srebrną Górą, następnie fizyczna rozbiórka linii; zawieszenie połączenia osobowego z Dzierżoniowem 1985 – (IX) nadanie Szkole Podstawowej nr 10 przy ul. Grota Roweckiego imienia gen. Świerczewskiego; wmurowanie tablicy pamiątkowej w budynek szkołyRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 773.. 1995 – (I) podpisanie umowy partnerskiej z niemieckim miastem Lingen (Ems) 1996 – podpisanie umowy o Współpracy i Przyjaźni z czeskim miastem Hronov 1999 – Bielawa w granicach województwa dolnośląskiego 1999 – (IX) otwarcie pływalni miejskiej „Aquarius” 2000 – zawieszenie towarowego połączenia kolejowego z Dzierżoniowem; ostatnie połączenie kolejowe Bielawy ze światem przestaje istnieć 2006 – (14 IV) otwarcie obwodnicy 2019 – (XII) otwarcie linii kolejowej do Dzierżoniowa 2021 – w ramach Bielawskiego Budżetu Obywatelskiego powstał skwer imienia Eleni wraz z ławeczką i rzeźbą piosenkarki.
Ludność żydowska w Bielawie po II wojnie światowej (1945-1960) Pierwsi Żydzi w Bielawie byli dawnymi więźniami miejscowej filii Gross Rosen. Niedługo po wyzwoleniu obozu, w Bielawie pozostało zaledwie 70 Żydów Według spisu z sierpnia 1945 roku w Bielawie mieszkało 128 ŻydówKrzysztof Pludro, Kronika Bielawy. Część V (lata 1945–1990), Wrocław 1994, s. 41.. Kilka miesięcy po zakończeniu wojny w Bielawie mieszkało już prawie 5000 ŻydówSzajda, Od Bielawy się zaczęło……, op. cit., s. 87.. Liczbę ludności żydowskiej w pierwszym półroczu 1946 roku charakteryzuje stopniowy wzrost, który został ukazany w poniższej tabeli.
+Tabela 1 – Ludność żydowska w Bielawie w pierwszym półroczu 1946 rokuBożena Szaynok, Ludność żydowska na Dolnym Śląsku (1945-1950), Wrocław 2000, s. 51; Kulesza, Rykała, W kwestii skupisk ludności żydowskiej na Śląsku…., op. cit., s. 249; A. Goldsztejn, Powstanie skupiska ludności żydowskiej…., op. cit., s. 200; Szajda, Od Bielawy się zaczęło……, op. cit., s. 193III 1946V 1946VI 1946VII 1946XII 1946IV 1947XII 1947XII 19481949152633044469496962072889304633002800 Po lipcu 1946 roku nastąpił kolejny wzrost liczby ludności żydowskiej w Bielawie. Dane z grudnia 1946, 1947 i 1948 zostały przedstawione w poniższej tabeli. Dane świadczą, że apogeum liczebne ludności żydowskiej w Bielawie nastąpiło w grudniu 1946 roku, a później nastąpił skokowy spadek.
Według danych z 1955 roku ludność żydowska była najliczniejszą spośród mniejszości narodowych w Bielawie. Wśród nich większość stanowili przybysze z ZSRR (prawie 95%), a resztę niewielkie grupy z innych części PolskiPludro, Kronika Bielawy….., s. 112.. Ludność żydowska zamieszkiwała Bielawę jeszcze w 1958 roku. Wówczas w mieście mieszkało 130 rodzin żydowskichIbidem, s. 133..
W Bielawie istniała również szkoła dla dzieci żydowskich. Według stanu na sierpień 1946 roku pracowało w niej 2 nauczycieli a uczęszczało do niej 52 dzieciTechmańska, Szkolnictwo mniejszości narodowych……, s. 117. (według innych danych – 118Pludro, Kronika Bielawy….., s. 113.). Liczba uczniów w bielawskiej szkole w okresie od sierpnia 1946 do sierpnia 1949 została ukazana w poniższej tabeli. +Tabela 3 – Uczniowie szkoły żydowskiej w BielawiePludro, Kronika Bielawy….., s. 113VIII 1946IX 1946II 1947IX 1947VIII 1949118174164192141 Zabytki mały|Kościół Wniebowzięcia NMP mały|Pensjonat „Leśny Dworek”. Dawna willa Dieriga Waldhaus mały|Willa przy ul. Korczaka 4 z 1904 r., obecnie Hotel Dębowy mały|Pałac mały|Dwór mały|Willa przy ul. Cmentarnej
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: ośrodek historyczny miasta, z XIII-XX w. kościół par. pw. Wniebowzięcia NMP, ul. Wolności 130, z l. 1877-80 kościół par. pw. Świętego Ducha, z l. 1877-1880, pl. Kościelny, cmentarz komunalny, pl. Wolności, powstały po 1880 r. cmentarz parafialny, ul. Stefana Żeromskiego, z drugiej poł. XIX–XX w.: ogrodzenie mur. z bramą kaplica rodziny Postpischil kaplica rodziny Froehlich kaplica rodziny Franz park sanatoryjny, z pocz. XX w. willa, ul. Cmentarna 2, z drugiej poł. XIX w. dom sierot, ob. kaplica, ul. Kopernika 21 a, z l. 1900–1901 willa, ul. Korczaka 4, 1904 r. dom, ul. Nowobielawska 16, z XIX/XX w. pensjonat „Leśny Dworek” (dawniej willa Dieriga Waldhaus) ul. Nowobielawska 89, z XIX/XX w. pałac, ul. Piastowska 23, z XIX/XX w. pawilon ogrodowy, drewniany pałac, ul. Piastowska 24, z XIX/XX w. dom, ul. Piastowska 46, z 1799 r. zespół willowy, ul. Spółdzielcza 1-2, z 1928 r.: willa, nr 1 willa, nr 2 park willa Dyrekcji Fabryki Włókienniczej, ul. Wolności 22, z 1889 r. willa, ul. Wolności 57, z 1890 r. willa, ob. dom kultury, ul. Wolności 80, z 1915 r. Dwór w Bielawie, ul. Wolności 92 (dec. ul. Mickiewicza 1)