alt=czultun|mały|Otwarte wejście do czultunu w Niecce Mirador-Calakmul Czultun (maaya t’aan: chultún, l.mn. chultunób) – nazwa, jaką w archeologii Majów oraz archeologii Mezoameryki określa się zbiorczo komory wykute w skale macierzystej, z wejściem poprzez sklepienie, wykonane w postaci wąskiego na szerokość bioder, pionowego tunelu, zamykanego kamiennym korkiem. Przeznaczenie większości z nich pozostaje nadal nieznane.

Różnice w budowie czultunów alt=czultun|mały|Przekrój poprzeczny przez czultun wykorzystywany jako cysterna na wodę Czultuny mogły być zarówno jedno-, jak i wielokomorowe. Te wielokomorowe najczęściej miały jedno wspólne wejście, choć zdarzają się także czultuny w formie jednej komory z kilkoma wejściami. Najstarsze czultuny, pochodzące jeszcze z okresu preklasycznego (2000 p.n.e. – 250 n.e.) były przeważnie wielokomorowe z jednym wspólnym wejściem w postaci centralnego szybu. Jedynie część komór, szczególnie w rejonie , miała izolowane stiukiem lub cementem ściany oraz charakterystyczne lejkowate kołnierze na powierzchni ułatwiające gromadzenie wody. Większość podziemnych komór nie miała żadnej tego rodzaju izolacji.

Eksperymenty Pulestona W latach 1965–1971 przeprowadził dwa bardzo ważne eksperymenty. O ile nie pozwoliły one rozwiązać zagadki do czego mogły służyć te podziemne komory, pozwoliły wykazać ponad wszelką wątpliwość do czego służyć nie mogły.

W ramach pierwszego eksperymentu Puleston wlał do podziemnej komory 400 galonów wody. Woda ta wsiąkła w wapień w ciągu ośmiu godzin. Wniosek: podziemne komory pozbawione izolacji ścian (a takich jest większość) nie mogły służyć do przechowywania wody.

W ramach drugiego eksperymentu Puleston wykuł własną komorę przy użyciu narzędzi naśladujących wykorzystywane w tym celu przez Majów. Wykucie komory w wapieniu zajęło mu około 30 godzin. Następnie postanowił sprawdzić, jak w zamkniętym czultunie zachowa się żywność. W tym celu wybrał kilka produktów żywnościowych najczęściej uprawianych przez Majów, jak kukurydza, maniok, dynia, fasola czy bataty, a dodatkowo ziemniaki i zamknął je w komorze, zaś na powierzchni zachował próbki porównawcze. Żywność ta nie przetrwała 11 tygodni, większość próbek znacznie szybciej zgniła, pokryły ją grzyby, zaczęła kiełkować albo tracić na wadze. Puleston powtórzył eksperyment z wykorzystaniem owoców awokado i pigwicy właściwej – te próbki nie przetrwały nawet trzech tygodni. Następnie zamknął w komorze orzechy , które przetrwały aż 13 miesięcy, mimo iż rozpadły się wiklinowe koszyki, w których były przechowywane.

Wniosek: podziemne komory ponad wszelką wątpliwość nie mogły służyć jako jamy zasobowe. Panuje w nich bowiem zbyt wysoka wilgotność (100%) i temperatura (24–27 °C). Orzechy darzymleczni nie należą do podstawowych składników diety Majów, nie mogą również wyjaśniać umiejscowienia niektórych spośród podziemnych komór w pobliżu ważnych budynków o znaczeniu religijnym, na ich głównych osiach.

Czultuny na przestrzeni dziejów alt=czultun|mały|Eksploracja czultunu na nowym stanowisku archeologicznym w południowym Quintana Roo (Jukatan, Meksyk) Najstarszy znany czultun na terenach Majów to znajdująca się w samym centrum stanowiska (Belize) komora, która była najwyraźniej kosmologiczną osią całego założenia. Stanowisko Blackman Eddy położone jest na szczycie wzgórza i pochodzi z końca epoki wczesnopreklasycznej (2000–1000 p.n.e.). Jest więc powiązane z początkami osiadłego trybu życia preklasycznej cywilizacji Majów. Podziemne komory występują powszechnie na terenie wielkich środkowopreklasycznych (1000 p.n.e. – 400 p.n.e.) i późnopreklasycznych (400 p.n.e. – 250 n.e.) ośrodków na terenie Niecki Mirador-Calakmul. Czultuny preklasyczne miały zwykle więcej niż jedną komorę. Rekordowy czultun znaleziono na wyspie w (Peten, Gwatemala) składał się z aż 12 komór.

W okresie klasycznym (250–909 n.e.) liczba znanych czultunów na wzrosła. Były lokalizowane zarówno w pobliżu ceremonialnych struktur użyteczności publicznej, jak piramidy świątynne, jak i w okolicach domostw budowanych częściowo z materiałów nietrwałych. Zagęszczenie podziemnych komór wzrasta wraz z oddalaniem się od centrów miast. Na terenie typowych klasycznych ośrodków jak Tikal czy Nakum znaleziono ich do tej pory po kilkadziesiąt. Z epoki późnoklasycznej (550–830 n.e.) i schyłkowoklasycznej (830–909 n.e.) znane jest powszechne wykorzystanie podziemnych komór jako cystern na wodę w regionie , gdzie lustro wód gruntowych znajduje się znacznie głębiej (ok. 60 m pod poziomem gruntu). Te czultuny miały zaizolowane ściany, zaś obszary ich zlewni mogły obejmować całe powierzchnie placów, a nawet dachy okolicznych budynków.

W okresie postklasycznym (909–1527 n.e.) zdarzało się wtórne używanie czultunów jako składowisk odpadów. Po konkwiście wykorzystanie podziemnych komór całkowicie ustało, co przy uwzględnieniu paradygmatu jaskiniowego w archeologii Mezoameryki przemawia za powiązaniem ich funkcji ze sferą rytualną.

Przypisy

Literatura Brady, James E.; Wendy Layco (2018) Maya Cultural Landscapes and the Subterranean: Assessing a Century of Chultun Research, „International Journal of Archaeology” 6(1), s. 46-55 Brady, James E.; G. Veni (1992) Man-made and pseudo-karst caves: the implications of sub-surface geologic features within Maya centers, „Geoarchaeology” 7 (2), s. 149-167 Calderón, Zoila; Bernard Hermes (2005) Chultunes en los alrededores de la laguna Yaxha, Petén, w: J. P. Laporte, B. Arroyo & H. Mejía (eds.) XVIII Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2004, Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, s. 111-130 Garber, James F.; M. Kathryn Brown, Jaime J. Awe, Christopher J. Hartman (2004) The Terminal Early Formative Kanocha Phase (1100-900 B.C.) at Blackman Eddy (in:) Jaime Awe, John Morris, Sherilyne Jones (eds.) Research Reports in Belizean Archaeology Volume 1. Archaeological Investigations in the Eastern Maya Lowlands: Papers of the 2003 Belize Archaeology Symposium. Institute of Archaeology, National Institute of Culture and History, Belize, s. 13-26. Hermes, Bernard, Jarosław Źrałka, Zoila Calderón (2006) La periferia de Nakum, Petén: Datos recientes sobre la complejidad urbana de un asentamiento. (w:) J.P. Laporte, B. Arroyo, H. Mejía (eds.) XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005. Museo Nacional de Arqueología y Etnología, Guatemala, s. 990-1009 Puleston, Dennis E. (1965) The chultuns of Tikal, „Expedition Magazine” 7 (3), Penn Museum, s. 24-39 Puleston, Dennis E. (1971) An experimental approach to the function of classic Maya chultuns, „American Antiquity” 36, s. 322-335 Stavrakis-Puleston, Olga (2015) The assembled work of Dennis E. Puleston (Field research 1961­1972). Paris Monographs in American Archaeology 43, BAR British Archaeological Reports International Series 2757, BAR Publishing Trześniowski, Przemysław A. (2024) Chultunób (czultuny): jaskinie kieszonkowe czy podziemne bimbrownie? „Mezoameryka” II (1) DOI: 10.13140/RG.2.2.25209.89443 Trześniowski, Przemysław A. (2023) Paradygmat jaskiniowy: Rys historyczny i rola jaskiń w kosmologii Majów. „Mezoameryka” I DOI: 10.13140/RG.2.2.35580.76165

Kategoria:Zaopatrzenie w wodę Kategoria:Historia architektury Kategoria:Archeologia Kategoria:Geologia Kategoria:Cywilizacja Majów Kategoria:Jukatan Kategoria:Archeologia Mezoameryki