mały|Mural na brukselskiej trasie komiksowej przedstawiający Tintina, postać z prawdopodobnie najsłynniejszego belgijskiego komiksu, który stał się symbolem komiksu franko-belgijskiego. Komiks franko-belgijski – określenie odnoszące się do tradycji tworzenia komiksów w krajach frankofońskich – głównie we Francji i Belgii, których komiksowe rynki wydawnicze są w znacznej mierze zintegrowane i między którymi zachodzi znaczący przepływ twórców. Komiksy te, znane powszechnie jako bandes dessinées (dosł. „rysowane paski”), stanowią jeden z najważniejszych nurtów światowego komiksu i zajmują wyjątkowe miejsce w kulturze europejskiej. Często nazywane są „dziewiątą sztuką” (le neuvième art), co podkreśla ich uznanie jako formy artystycznej równorzędnej z literaturą, kinem czy malarstwem.
Historia Rozwój komiksu franko-belgijskiego rozpoczął się na początku XX wieku, jednak największy rozkwit przypadł na okres po II wojnie światowej. Belgia, a zwłaszcza jej część francuskojęzyczna, odegrała kluczową rolę w popularyzacji medium. To właśnie tam powstały jedne z najbardziej znanych serii komiksowych na świecie, takie jak Tintin (stworzony w 1929 przez Georges’a Remiego, znanego jako Hergé) czy Smerfy (1958, autorstwa Peyo – Pierre’a Culliforda). Inne klasyczne tytuły to m.in. Lucky Luke (Morris, 1946) i Asteriks (René Goscinny i Albert Uderzo, 1959).
Komiks w Belgii i Francji od dawna cieszy się szacunkiem społecznym i artystycznym. Jest adresowany do odbiorców w każdym wieku – od dzieci po dorosłych – i często porusza poważne tematy społeczne, historyczne czy polityczne.
Współczesność W latach 60. XX wieku termin bande dessinée („rysowane paski”) upowszechnił się jako oficjalne określenie komiksu w języku francuskim. W tym samym czasie twórcy zaczęli kierować swoje dzieła do dorosłej publiczności, a medium zyskało status uznanej formy sztuki. To właśnie wtedy ukuto określenie „dziewiąta sztuka”, które do dziś odnosi się do komiksu jako pełnoprawnej dziedziny artystycznej.
W 1959 René Goscinny i Albert Uderzo, wraz z grupą innych twórców, założyli magazyn „Pilote”, mający zapewnić artystom większą swobodę twórczą. Na jego łamach zadebiutowała seria Przygody Asteriksa, która szybko stała się najpopularniejszym komiksem francuskojęzycznym i jednym z symboli kultury popularnej Francji.
Na początku lat 60. na rynku pojawił się również satyryczny magazyn „Hara-Kiri”, znany z łamania tabu i krytyki społecznej. Pismo to odegrało znaczącą rolę w rozwoju kontrkultury, której echa doprowadziły do protestów studenckich w maju 1968.
Niezadowolenie artystów z cenzury i ograniczeń wydawniczych doprowadziło do powstania nowych inicjatyw, takich jak „L’Écho des savanes” (1972) — pisma skierowanego wyłącznie do dorosłych czytelników. Lata 70. XX wieku przyniosły rozkwit komiksu eksperymentalnego, zwłaszcza w ramach nurtu science fiction reprezentowanego przez Mœbiusa (Jean Giraud) i magazyn „Métal hurlant”. W tym czasie również duże wydawnictwa zaczęły wydawać prestiżowe albumy o tematyce dojrzałej.
W latach 80. nastąpiła konsolidacja rynku, a liczba czasopism komiksowych zaczęła maleć. Coraz więcej serii publikowano bezpośrednio w formie albumów. Rozwijały się przy tym mniejsze, niezależne wydawnictwa, takie jak L’Association, które promowały dłuższe i bardziej artystyczne formy komiksu.
Od lat 90. XX wieku rynek komiksu franko-belgijskiego charakteryzuje się jednoczesną koncentracją dużych grup wydawniczych oraz wzrostem liczby małych niezależnych oficyn. Pomimo spadku sprzedaży prasy drukowanej, komiks jako medium utrzymuje stabilny i rosnący poziom popularności.
We Francji i Belgii komiksy są obecne w głównym nurcie kultury. W księgarniach zajmują znaczną część półek, a ich autorzy cieszą się statusem artystów. Wydarzenia takie jak Międzynarodowy Festiwal Komiksu w Angoulême należą do najważniejszych imprez komiksowych na świecie. W Angoulême działa również Cité internationale de la bande dessinée et de l’image – muzeum poświęcone historii i sztuce komiksu. W Belgii istnieje Belgijskie Centrum Komiksu w Brukseli.
Współczesna scena komiksowa Francji i Belgii cechuje się dużą różnorodnością tematyczną i stylistyczną. Obok klasycznych serii pojawia się coraz więcej dzieł o charakterze autobiograficznym, historycznym czy społeczno-politycznym. Przykłady to Algues vertes (Inès Léraud i Pierre van Hove), poruszający problem zanieczyszczenia wybrzeża Bretanii, oraz Cher pays de notre enfance (Étienne Davodeau i Benoît Collombat), analizujący polityczne nadużycia w historii Francji.
W ostatnich latach wzrosła również świadomość potrzeby większej reprezentacji kobiet, twórców LGBTQIA+ oraz artystów pochodzenia nieeuropejskiego. Coraz większe uznanie zdobywają twórczynie i twórcy o zróżnicowanym pochodzeniu, jak Riad Sattouf, autor autobiograficznej serii Arab Przyszłości, czy Marjane Satrapi, znana z graficznej powieści Persepolis.
W 2022 Belgia wprowadziła nowy wzór paszportu, który oddaje hołd twórcom komiksów, takim jak Hergé, Peyo i Morris.
Format i publikacja Typowy komiks franko-belgijski ukazuje się w postaci tzw. albumów – twardookładkowych tomów o formacie zbliżonym do A4, liczących zazwyczaj od 40 do 60 stron. Nowe albumy popularnych serii publikowane są zazwyczaj raz do roku, choć niektórzy autorzy pracują nad nimi nawet kilka lat. Wiele tytułów jest wcześniej publikowanych w odcinkach w czasopismach komiksowych, zanim trafią do wydania zbiorczego.
Brak cenzury na wzór amerykańskiego Comics Code Authority pozwolił twórcom na podejmowanie tematów dojrzałych, społecznie istotnych i kontrowersyjnych. Dzięki temu już w latach 60. XX wieku komiks franko-belgijski płynnie przeszedł od form rozrywkowych dla dzieci do dzieł artystycznych o poważnej wymowie.
Wydawnictwa i rynek Rynek bande dessinée jest jednym z największych na świecie – zajmuje trzecie miejsce po Stanach Zjednoczonych i Japonii. Około trzy czwarte rynku kontroluje pięć głównych grup wydawniczych:
Groupe Média Participations (wydawnictwa: Dargaud, Dupuis, Le Lombard, Lucky Comics, Kana), Groupe Glénat (w tym Vents d’Ouest), Delcourt (w tym Tonkam), Groupe Flammarion (m.in. Casterman, Fluide Glacial, J’ai Lu), Groupe MC Productions (m.in. Soleil).
Pozostałą część rynku tworzą niezależne oficyny, takie jak Frémok, Cornélius, Ego Comme X czy Les Requins Marteaux. Każdego roku publikowane są tysiące nowych albumów, a wiele klasycznych tytułów jest obecnie digitalizowanych i udostępnianych w bibliotekach cyfrowych, np. w Gallica.
Przypisy
Kategoria:Terminologia komiksowa Kategoria:Literatura francuska Kategoria:Literatura francuskojęzyczna Kategoria:Literatura belgijska