mały|248x248px|Znaczek-moneta Ukraińskiej Republiki Ludowej o wartości 30 szahów z 1918 r. Młoda kobieta przedstawiona na znaczku symbolizuje młody naród ukraiński. Szah (ukr. шаг) — historyczna nazwa monet zdawkowych będących w obiegu na ukraińskich terytoriach od czasów Hetmanatu aż do rewolucji ukraińskiej w latach 1917–1921.
W 2024 roku, w ramach procesu derusyfikacjiDekomunizacja, derusyfikacja i dekolonizacja Ukrainy to procesy, które rozpoczęły się wraz z rozpadem ZSRR, osiągnęły apogeum na początku wojny Rosji z Ukrainą w 2014 roku i są aktywnie kontynuowane do dziś.Derusyfikacja - proces zachodzący w różnych państwach byłego Imperium Rosyjskiego i Związku Radzieckiego lub ich niektórych częściach, polegający na ograniczaniu lub usuwaniu wpływów rosyjskich w sferze języka, kultury, edukacji, administracji i przestrzeni symbolicznej. Jego celem jest przywrócenie tożsamości narodowej ludności rdzennej – w tym języka, kultury i pamięci historycznej – utraconych lub osłabionych w wyniku przymusowej rusyfikacji., Narodowy Bank Ukrainy (NBU) (ukr. Націона́льний банк Украї́ни (НБУ)) zainicjował zmianę nazwy monet zdawkowych z „kopiejki” na „szah”, nawiązując do ukraińskiej tradycji historycznej i językowej.
Etymologia i znaczenie Słowo wywodzi się z pierwotnego siah (сяг – „krok”, „zasięg”), które pochodzi od prasłowiańskiego *sęgъ („długość mierzona rozstawionymi rękami”), pochodnego od *sęgati („wyciągać rękę”). Do tego samego źródła nawiązują słowa сажень (sazień) (st.-rus. sѧжєнь) i сягати (siahaty) (st.-rus., st.-ukr. sѧgati – „dotykać”, „sięgać”). Zarówno szah, jak i sazień funkcjonowały w krajach wschodniosłowiańskich jako jednostki długości oparte na wymiarach ludzkiego ciała, stosowane np. w rosyjskim systemie miar.
Współczesna forma słowa powstała w wyniku asymilacji fonetycznej w zdrobniałej formie siażok (сяжо́к), która przekształciła się w szażok (шажо́к), a stąd wykształciło się szah (шаг). Do dziś w języku ukraińskim zachowało się znaczenie szaha jako najmniejszej sumy pieniężnej; wyraz ten bywa także używany w znaczeniu „pieniądz”, „pieniężny” – jako archaizm.
Historia Według badań ukraińskich historyków, od początku słowo szah odnosiło się do „najmniejszej jednostki w obiegu pieniężnym” lub „najmniejszej jednostki monetarnej”.
W XVII i XVIII wieku „szahem” nazywano polsko-litewską srebrną monetę o nominale trzech groszy (trojak), która była bita od 1528 roku, głównie w czasach panowania Zygmunta III Wazy. Później, gdy ziemie ukraińskie coraz bardziej ulegały wpływom rosyjskim, nazwa ta została przeniesiona na rosyjską monetę miedzianą o nominale 2 kopiejek a także na srebrną monetę o nominale ½ kopiejki (1839 r.) - określenie „szah” dla kopiejek funkcjonowało do 1917 rokuTetiana Okhrimenko (2019), "Obce i rodzime nazwy w terminologii monetarnej", https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/885888, (pdf) (ukr.)..
Badacze sugerują, że szah może wywodzić się od szeląga, polskiego odpowiednika „szylinga” (niem. Schilling) i/lub pochodzić od perskiej i osmańskiej monety szahi (pers. شاهی, šāhī – „królewski”, od szacha), która trafiła na te tereny w czasach osmańskich podbojówUkraina - reforma walutowa [online], Nowości ze świata monet i banknotów, 4 września 2024 [dostęp 2025-10-27]..
Ukraińska Republika Ludowa 19 grudnia 1917 r. przyjęto tymczasową Ustawę o emisji banknotów Ukraińskiej Republiki Ludowej, która stanowiła, że „banknoty kredytowe są emitowane w karbowańcach, przy czym jeden karbowaniec zawierał 17,424 części czystego złota i dzielił się na 2 hrywny lub 200 szahów”.
Wyemitowano wówczas także znaczki pocztowe Skarbu Państwa. Z powodu niedoboru drobnych monet podjęto decyzję o ich użyciu jako biletów zdawkowychW Polsce taką funkcję pełniły Bilety zdawkowe Ministerstwa Skarbu. (nie można ich było używać do opłacania przesyłek pocztowych). Emisja z 18 kwietnia 1918 r. składała się z nominałów 10, 20, 30, 40 i 50 szahów. Na rewersie tej emisji widniała nota: „Na równi z monetą dzwoniącą”„Moneta dzwoniąca, brzęcząca” to onomatopeja naśladująca charakterystyczny, metaliczny dźwięk uderzania monet o siebie lub o twardą powierzchnię. (ukr. Ходить на рівні з дзвінкою монетою) i były w obiegu do marca 1919 roku, kiedy to zostały zniesione przez władze sowieckie. Pomysł wzorowano na amerykańskim rozwiązaniu z czasów wojny secesyjnejUnited States paper money; a reference list of paper money, including fractional currency, issued since 1861, also a list of United States coins issued by the U. S. mints since their organization https://archive.org/details/unitedstatespap00blakgoog/page/n38/mode/2up, str. 38. Wzory znaczków-monet z 1918 r.WizerunekNominał (szah)Wymiary (mm)Kolor domującyOpisDataAwersRewersAwersRewersWprowadzenie do obieguWycofanie z obiegu148x148px148x148px1030 × 25JasnobrązowyNazwa państwa, nominał, trójząb, ornamentTrójząb, nota19181919148x148px148x148px20BrązowyNazwa państwa głowa mężczyzny (chłopa), nominał, trójząb, ornament148x148px148x148px30NiebieskiNazwa państwa, głowa kobiety (chłopki), nominał, trójząb, ornament146x146px148x148px40ZielonyNazwa państwa, nominał, trójząb, ornament158x158px148x148px50CzerwonyNazwa państwa, nominał, ornament 1 marca 1918 roku Ukraińska Rada Centralna przyjęła ustawę o hrywnie jako jednostce monetarnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, która przewidywała emisję państwowych banknotów o nominałach 2, 5, 10, 20, 100, 500 i 1 000 hrywien, a także monet o nominałach 1, 2, 5, 20 i 50 szahów. Jednak z powodu trudności ekonomicznych i technicznych nie rozpoczęto bicia monet.
W 1918 roku w Niemczech wydrukowano bony skarbowe — obligacje o oprocentowaniu 3,6% denominowane w hrywnach. Odsetki od obligacji planowano wypłacać od 1 stycznia 1919 roku. Obligacje wydrukowano w czterech nominałach — 50, 100, 200 i 1 000 hrywien, z których każda miała osiem odrywanych kuponów o wartości: 90 szahów, 1 hrywny i 80 szahów, 3 hrywien i 60 szahów i 18 hrywienГрошові знаки та монети України, shron1.chtyvo.org.ua, (pdf) (ukr.).. WizerunekNominał (hrywna)Wartość kuponuWymiary (mm)Kolor dominującyOpisDataPrzódTyłPrzódTyłEmisjiWycofania120x120px120x120px5090 szahów294 × 150Czerwony, fioletowyTrójząb, nominał, ornament, nota, seria i numer, rok emisjiNominał, ornament, nota5 sierpnia 19181920120x120px120x120px1001 hrywna i 80 szahówNiebieski, zielony120x120px120x120px2003 hrywny i 60 szahówPomarańczowy120x120px120x120px100018 hrywienRóżowy
Okres sowiecki i II wojna światowa mały|182x182px|Znaczek o wartości 10 szahów z 1949 r. Po narzuceniu władzy radzieckiej w Ukrainie Rada Komisarzy Ludowych podjęła decyzję o wycofaniu z obiegu pieniędzy ukraińskich, pozostawiając w obiegu tylko te, które zostały wydane z inicjatywy władz radzieckich. Pierwszą walutą wprowadzoną do obiegu był rubel radziecki. W latach 1922–1924 przeprowadzono reformę walutową (element Nowej Polityki Ekonomicznej) i wprowadzono czerwońca, który był w równoległym obiegu z rublem do 1947 roku.
Przed II wojną światową na ziemiach anektowanych przez Związek Radziecki krążył złoty II Rzeczypospolitej (Wołyń, Galicja Wschodnia), lej Królestwa Rumunii (Północna Bukowina, Budziak) oraz korona Czechosłowacji (Zakarpacie).
W latach 1939–1954 podziemne struktury OUN i UPA emitowały bofonyBofoni: grošovì dokumenti OUN ì UPA / [avt.-upor. O. O. Klimenko]; Služba bezpeki Ukraïni, https://katalogi.bn.org.pl/, pieniężne kwity denominowane w polskim złotym i karbowańcu.
W latach 1942–1944 na ziemiach ukraińskich okupowanych przez III Rzeszę krążył karbowaniec Komisariatu Rzeszy Ukraina (powiązany z Reichsmarką).
Po zakończeniu II wojny światowej w okresie istnienia Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej prawnym środkiem płatniczym był rubel radziecki. Na banknotach rubla radzieckiego (do 1991 r.) umieszczane były nazwy „rubla” w językach republik radzieckich, w przypadku Ukrainy było to „карбованець” (karbowaniec).
Współczesna Ukraina Obecna hrywna weszła do obiegu 2 września 1996 roku, pięć lat po uzyskaniu niepodległości od ZSRR (24 sierpnia 1991 r.), zastępują tymczasowego karbowańca. W czasie prac nad wprowadzeniem nowej waluty niepodległej Ukrainy dyskutowane były propozycje nazwy dla podjednostki: sota (ukr. сота - setka, sto, jedna setna), rizana (ukr. різана - cięty, połówka) i szah (ukr. шаг). Niektórzy uważali, że „kopiejka” mające rosyjskie konotacje nie pasuje do niepodległej Ukrainy. W 1992 r. Ługański Zakład Budowy Maszyn (ukr. Луганський верстатобудівний завод) wyprodukował próbki monet o nominałach „jednego szaha” i „pięćdziesiąt szahów”. Powstały także szkice monet o nominale 1, 5, 10 i 25 dla „szaha” i „kopiejki”https://bank.gov.ua/admin_uploads/article/Presentation_Shag_2024_09.pdf?v=7 załącznik do artykułu opublikowanego na stronie NBU 2 września 2024 (przypis nr. 2).
Wstępnie „szah” został zaaprobowany, jednak ostatecznie 2 marca 1992 roku, na mocy postanowienia Prezydium Rady Najwyższej Ukrainy, zatwierdzono nazwę jednej setnej hrywny – „kopiejka” (ukr. копійка).
Plan reformy walutowej 2 września 2024 r. Prezes Narodowego Banku Ukrainy (NBU) poinformował o rozpoczęciu procesu zmiany nazwy podjednostki hrywny.
NBU motywuje konieczność zmiany następująco:
Ożywienie tożsamości monet ukraińskich. Nazwa „szah” ma dawne ukraińskie pochodzenie i była używana zarówno na terytorium Ukrainy, jak i w ukraińskim obiegu pieniężnym (od XVI-XVII wieku). Jest to unikalne określenie monety, które nie jest znane w innych kulturach językowych. Jest szeroko stosowane w klasycznej literaturze ukraińskiej, w tym często występuje w twórczości Tarasa Szewczenki, Łesi Ukrainki i innych pisarzy. Oczyszczenie obiegu pieniężnego Ukrainy z wpływów rosyjskich. Nazwa „kopiejka” ma moskiewskie, imperialne pochodzenie. W obliczu szeroko zakrojonej agresji rosyjskiej, zamiana nazwy jest ważnym i niezbędnym krokiem, gdyż dziś kopiejki pozostają w obiegu tylko we wrogich wobec Ukrainy państwachOdniesienie do Rosji z rublem rosyjskim, Białorusi z rublem białoruskim i Naddniestrza z rublem naddniestrzańskim. We wszystkich tych walutach podjednostką jest kopiejka. Wsparcie dla derusyfikacji i dekolonizacji. Procesy dekomunizacji, derusyfikacji i dekolonizacji Ukrainy rozpoczęły się po rozpadzie ZSRR, osiągając szczyt na początku wojny Rosji przeciwko Ukrainie w 2014 roku i są aktywnie kontynuowane. Niezwłoczne oczyszczenie wielowiekowej rusyfikacji jest obowiązkiem każdej instytucji państwowej. Odpowiedni czas na przywrócenie narodowych tradycji w obiegu pieniężnym. Współczesne badania socjologiczne pokazują, że obecnie większość Ukraińców interesuje się historią i kulturą Ukrainy, jest dumna z jej symboli państwowych, w tym z języka ukraińskiego i narodowej waluty. Pieniądze są ważnym symbolem państwowości, który każdy Ukrainiec codziennie trzyma w rękach. W uzasadnieniu proponowanej zmiany powołano się na wypowiedzi przedstawicieli NBU i instytucji kulturalno-oświatowych:
Prezes NBU Andrij Pysznyj – aby przywrócić sprawiedliwość historyczną, wspierać proces derusyfikacji i ożywić tradycje narodowe w obiegu pieniężnym Ukrainy, Narodowy Bank Ukrainy inicjuje zmianę nazwy monet zdawkowych z „kopiejki” na „szah”. Po zbadaniu historii obiegu pieniężnego Ukrainy doszliśmy do niezbitego wniosku, że nazwa „kopiejka” jest symbolem moskiewskiej okupacji. Dziś naród ukraiński odzyskuje wszystko, co zostało mu niesprawiedliwie odebrane i zniszczone przez narracje kremlowskie. Nadszedł czas, aby przywrócić sprawiedliwość również w systemie pieniężnym, oczyścić suwerenność monetarną z jakichkolwiek powiązań z Moskwą. Mamy swoje, autentycznie ukraińskie słowo dla określenia drobnych monet – to słowo „szah”