Historia opery obejmuje ponad cztery stulecia rozwoju jednego z najważniejszych gatunków teatru muzycznego. Jej początki sięgają końca XVI wieku we Włoszech, gdzie w środowisku humanistów florenckich podjęto próbę odtworzenia antycznego dramatu greckiego poprzez połączenie słowa, muzyki i akcji scenicznej. W kolejnych epokach opera przechodziła liczne przemiany stylistyczne i dramaturgiczne – od barokowej widowiskowości i klasycznych reform Glucka po romantyczny dramat muzyczny i eksperymenty XX wieku. Rozwój opery był ściśle związany z przemianami kultury europejskiej, estetyki muzycznej oraz życia społecznego i politycznego. Współcześnie opera pozostaje zarówno żywą tradycją repertuarową, jak i przestrzenią nowoczesnych poszukiwań artystycznych.
Geneza opery i narodziny nowego gatunku (koniec XVI wieku – początek XVII wieku) thumb|Frontyspis wydania opery L’Orfeo Claudia Monteverdiego z 1609 roku, jednego z pierwszych arcydzieł gatunku operowego Opera narodziła się we Włoszech u schyłku renesansu jako rezultat przemian estetycznych, humanistycznych i muzycznych związanych z fascynacją kulturą antycznej Grecji. W drugiej połowie XVI wieku włoscy humaniści, poeci i muzycy byli przekonani, że dramat starogrecki wykonywano w formie śpiewanej, a muzyka pełniła w nim funkcję podporządkowaną słowu i ekspresji emocjonalnej. Próba odtworzenia tego modelu doprowadziła do powstania nowego rodzaju widowiska muzyczno-scenicznego. Najważniejszym środowiskiem, w którym dojrzewały idee przyszłej opery, była Camerata florencka skupiona wokół hrabiego Giovanniego de’ Bardiego. Należeli do niej m.in. Vincenzo Galilei, Giulio Caccini, Jacopo Peri i Ottavio Rinuccini. Camerata sprzeciwiała się dominującej w muzyce późnego renesansu polifonii, uznając ją za przeszkodę w zrozumieniu tekstu. W jej miejsce postulowano monodię akompaniowaną – pojedynczy głos wokalny wsparty prostym akompaniamentem harmonicznym. Z tych założeń wykształcił się recytatyw monodyczny, czyli sposób śpiewanej deklamacji podporządkowanej rytmowi i znaczeniu słowa. Recytatyw stał się podstawowym środkiem narracji w pierwszych operach.
Za pierwszą operę uważa się zwykle Dafne Jacopo Peri do libretta Ottavia Rinucciniego, wystawioną około 1597 roku we Florencji. Dzieło to nie zachowało się w całości, ale miało ogromne znaczenie historyczne jako pierwsza próba stworzenia ciągłego dramatu muzycznego. Lepiej znana jest Euridice Periego z 1600 roku, napisana z okazji ślubu Marii Medycejskiej i Henryka IV. W tym samym czasie własną wersję Euridice stworzył również Giulio Caccini. Utwory te reprezentowały jeszcze bardzo prostą formę opery: dominował w nich recytatyw, a rola orkiestry była ograniczona.
Prawdziwy przełom dokonał się dzięki Claudiowi Monteverdiemu. Jego Orfeusz z 1607 był pierwszym wielkim arcydziełem operowym. Monteverdi połączył nowy styl monodyczny z doświadczeniami polifonii renesansowej i bogatszą dramaturgią muzyczną. Rozbudował rolę orkiestry, zróżnicował środki ekspresji oraz podporządkował muzykę psychologii postaci i rozwojowi akcji. Monteverdi stworzył również nowe relacje między recytatywem a arią. W jego dziełach fragmenty liryczne zaczęły pełnić funkcję emocjonalnego komentarza do wydarzeń scenicznych, co stało się jedną z podstaw późniejszej dramaturgii operowej.
W pierwszych dekadach XVII wieku opera była przede wszystkim sztuką dworską. Wystawiano ją podczas uroczystości dynastycznych, ślubów i ceremonii państwowych. Ogromną rolę odgrywała efektowna oprawa sceniczna, wykorzystująca nowoczesne maszyny teatralne, dekoracje perspektywiczne i efekty specjalne.
Epoka opery barokowej (XVII – pierwsza połowa XVIII wieku) thumb|Wnętrze w Parmie, jednego z najważniejszych zachowanych teatrów epoki baroku W połowie XVII wieku centrum opery stała się Wenecja. Otwarcie pierwszego publicznego teatru operowego w 1637 roku miało przełomowe znaczenie dla historii gatunku. Opera przestała być wyłącznie widowiskiem elitarnym i zaczęła funkcjonować jako publiczna forma rozrywki finansowana przez widzów. Komercjalizacja opery wpłynęła na rozwój nowych konwencji dramaturgicznych i muzycznych. Publiczność oczekiwała widowiskowości, efektownych scen, rozbudowanych dekoracji oraz popisów wokalnych. Coraz większą rolę zaczęli odgrywać śpiewacy-gwiazdy.
Najważniejszą formą opery barokowej stała się opera seria. Jej libretta opierały się zazwyczaj na tematyce mitologicznej, historycznej lub heroicznej i ukazywały konflikty moralne oraz wzniosłe postawy bohaterów. Wielki wpływ na ukształtowanie libretta opery seria miał Pietro Metastasio, którego teksty stały się wzorem dla XVIII-wiecznej opery włoskiej. Typowa opera seria była oparta na wyraźnym podziale między recytatywem a arią. Recytatyw posuwał akcję naprzód, natomiast aria służyła wyrażaniu uczuć i popisowi wokalnemu. Szczególną popularność zdobyła o schemacie ABA, pozwalająca śpiewakom na improwizowane ornamentacje przy powtórzeniu pierwszej części.
W epoce baroku ogromną pozycję zdobyli kastraci. Dysponowali oni niezwykle wysokimi i jednocześnie silnymi głosami, które pozwalały wykonywać wyjątkowo trudne partie wokalne. Najsłynniejsi kastraci stawali się międzynarodowymi gwiazdami i wywierali wpływ na kształt opery oraz wymagania repertuarowe. Równolegle rozwijała się opera buffa, wywodząca się z krótkich scen komicznych wykonywanych między aktami oper seria. W przeciwieństwie do opery poważnej przedstawiała codzienne życie, realistyczne postacie i sytuacje komiczne. W operze buffa większe znaczenie miały ansamble i szybka akcja sceniczna.
W XVII wieku opera rozprzestrzeniła się po całej Europie, przybierając odmienne formy narodowe. We Francji Jean-Baptiste Lully stworzył Tragédie lyrique, podporządkowaną estetyce dworu Ludwika XIV. Francuska opera większą rolę przyznawała chórowi, baletowi i scenom zbiorowym niż opera włoska. Następcą Lully’ego był Jean-Philippe Rameau, który rozwinął francuską operę zarówno pod względem harmonicznym, jak i orkiestracyjnym. Jego dzieła odegrały istotną rolę w rozwoju francuskiej opery późnego baroku.
W rozwoju opery angielskiej szczególną rolę odegrał Henry Purcell. Jego Dydona i Eneasz połączyła włoską ekspresję melodyczną z angielską tradycją teatralną. W pierwszej połowie XVIII wieku kulminację osiągnęła twórczość Georga Friedricha Händla. Jego opery seria stanowiły syntezę włoskiego stylu melodycznego, dramatyzmu i wirtuozerii wokalnej. Händel działał głównie w Londynie, gdzie opera włoska zdobyła ogromną popularność.
Reformy klasyczne i narodziny nowoczesnej dramaturgii operowej (druga połowa XVIII wieku) thumb|Christoph Willibald Gluck (1714–1787), reformator opery, który podporządkował muzykę wymogom dramatu scenicznego W połowie XVIII wieku coraz silniej krytykowano operę seria za schematyzm, sztuczność i podporządkowanie dramatycznej akcji popisom śpiewaczym. Reformatorzy dążyli do przywrócenia większej naturalności i jedności dzieła scenicznego. Najważniejszym reformatorem opery był Christoph Willibald Gluck. W swoich operach, takich jak Orfeusz i Eurydyka czy Alcesta, podporządkował muzykę dramatowi scenicznemu. Ograniczył ornamentykę wokalną, uprościł formę arii i zwiększył rolę chóru oraz orkiestry w budowaniu napięcia dramatycznego. Gluck dążył do stworzenia opery bardziej prawdopodobnej psychologicznie i bardziej zwartej dramaturgicznie. Reformy te wywarły ogromny wpływ na późniejszy rozwój opery klasycznej i romantycznej. W tym samym czasie ogromną popularność zdobywała opera buffa. W Neapolu rozwijali ją Giovanni Battista Pergolesi, Domenico Cimarosa i Giovanni Paisiello. Opera komiczna przedstawiała bohaterów wywodzących się z różnych warstw społecznych i wprowadzała realistyczną obserwację życia codziennego.
Twórczość Wolfganga Amadeusa Mozarta stanowiła syntezę głównych gatunków i tendencji operowych drugiej połowy XVIII wieku. Współpracując z Lorenzem da Ponte, stworzył dzieła łączące komizm, dramat i pogłębioną charakterystykę psychologiczną postaci. Wesele Figara, Don Giovanni i Così fan tutte rozwinęły konwencję opery buffa, łącząc elementy komiczne z dramatycznymi i pogłębioną charakterystyką postaci. Mozart rozwijał także singspiel – niemiecką odmianę opery z dialogami mówionymi. Czarodziejski flet połączył elementy baśniowe, symboliczne i komiczne z muzyką o wielkim bogactwie stylistycznym. W twórczości Mozarta orkiestra uzyskała nową rangę dramaturgiczną, a muzyka zaczęła pełnić funkcję subtelnej charakterystyki emocjonalnej bohaterów. Jego opery stworzyły podstawy nowoczesnej dramaturgii muzycznej.
Romantyczny rozkwit opery europejskiej (XIX wiek) thumb|Scena z opery Aida Giuseppe Verdiego, centralnej postaci włoskiej opery XIX wieku W XIX wieku opera osiągnęła szczyt popularności i stała się najważniejszym gatunkiem muzyki teatralnej Europy. Rozwój romantyzmu przyniósł wzrost znaczenia emocjonalności, ekspresji indywidualnej i monumentalizmu scenicznego. We Włoszech rozwinął się styl bel canto, którego głównymi przedstawicielami byli Gioacchino Rossini, Vincenzo Bellini i Gaetano Donizetti. Ich opery charakteryzowały się elegancją melodyczną, wirtuozerią wokalną i subtelną kantyleną. Rossini stworzył nowy model opery komicznej i poważnej, oparty na energii rytmicznej i efektownych finałach zespołowych. Bellini rozwijał liryzm melodyczny, natomiast Donizetti łączył bel canto z silniejszym dramatyzmem.
Twórczość Giuseppe Verdiego wyznaczyła jeden z głównych kierunków rozwoju włoskiej opery XIX wieku. Jego dzieła odznaczały się wielką siłą dramatyczną, wyrazistą melodyką i pogłębioną psychologią postaci. Opery takie jak Rigoletto, Trubadur, Traviata, Aida czy Otello stały się fundamentem światowego repertuaru operowego. Twórczość Verdiego była silnie związana z włoskim ruchem narodowym risorgimento. Jego opery często interpretowano jako symbole walki o jedność i niepodległość Włoch.
W Niemczech Richard Wagner stworzył całkowicie nową koncepcję dramatu muzycznego. Odrzucił tradycyjny podział na arie i recytatywy, tworząc ciągłą strukturę muzyczną podporządkowaną rozwojowi dramatu. Wagner rozbudował orkiestrę do niespotykanych wcześniej rozmiarów i wprowadził system lejtmotywów – tematów muzycznych związanych z postaciami, przedmiotami lub ideami. Jego monumentalne dzieła, zwłaszcza tetralogia Pierścień Nibelunga, wywarły ogromny wpływ na muzykę późnego romantyzmu.
Istotnym zjawiskiem XIX wieku był rozwój narodowych szkół operowych. W Rosji działali Michaił Glinka, Aleksandr Borodin i Modest Musorgski, w Czechach Bedřich Smetana i Antonín Dvořák, a w Polsce Stanisław Moniuszko. Opera zaczęła pełnić funkcję wyrażania narodowej historii, języka i tradycji kulturowej. We Francji rozwijała się grand opéra, reprezentowana przez Giacoma Meyerbeera, a także m.in. Hectora Berlioza, autora Benvenuta Celliniego i . Równolegle powstawała , rozwijana przez Charles’a Gounoda, Ambroise’a Thomasa, Jules’a Masseneta i Georges’a Bizeta. Pod koniec XIX wieku we Włoszech pojawił się weryzm, reprezentowany przez Pietra Mascagniego i Ruggera Leoncavalla. Opery werystyczne przedstawiały dramaty zwykłych ludzi i cechowały się gwałtowną ekspresją emocjonalną oraz realizmem scenicznym. Z nurtem tym wiąże się również część twórczości Giacoma Pucciniego, który łączył tradycję włoskiego belcanta i dramatyzmu Verdiego z nowszymi środkami harmonicznymi i orkiestrowymi.
Opera XX wieku i współczesność thumb|Sydney Opera House (otwarta w 1973 roku), jeden z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych teatrów operowych