Technologia edukacyjna – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy i praktyki zajmująca się projektowaniem, stosowaniem, oceną i doskonaleniem procesów nauczania oraz uczenia się z wykorzystaniem odpowiednio dobranych metod, narzędzi, mediów, zasobów i systemów organizacyjnych. Obejmuje zarówno praktyczne użycie technologii w edukacji, jak i badanie warunków, w których technologie mogą wspierać osiąganie celów dydaktycznych, zwiększać dostępność kształcenia, ułatwiać komunikację, wspierać indywidualizację nauki oraz poprawiać jakość procesu edukacyjnego.
Współcześnie technologia edukacyjna jest powiązana z takimi pojęciami jak e-learning, nauczanie zdalne, blended learning, edukacja cyfrowa, platforma edukacyjna, technologie informacyjno-komunikacyjne, otwarte zasoby edukacyjne, analityka uczenia się oraz wykorzystanie sztucznej inteligencji w edukacji. Nie ogranicza się jednak do samego używania komputerów, internetu lub oprogramowania. Obejmuje również projektowanie środowiska uczenia się, dobór metod dydaktycznych, przygotowanie materiałów, organizację informacji zwrotnej, ocenianie postępów oraz analizę skuteczności działań edukacyjnych.
Zakres pojęcia Technologia edukacyjna może oznaczać zarówno dziedzinę badań, jak i zbiór praktyk stosowanych w edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej. W pierwszym znaczeniu odnosi się do analizowania relacji między technologią, procesem uczenia się, organizacją nauczania i efektami kształcenia. W drugim oznacza praktyczne wykorzystanie narzędzi, metod i zasobów w szkołach, uczelniach, instytucjach szkoleniowych, organizacjach publicznych, przedsiębiorstwach oraz środowiskach samokształcenia.
Do obszaru technologii edukacyjnej zalicza się m.in. projektowanie dydaktyczne, tworzenie i ocenę materiałów edukacyjnych, stosowanie mediów w dydaktyce, organizowanie kursów online, rozwijanie zasobów cyfrowych, prowadzenie zajęć zdalnych i hybrydowych, wykorzystanie danych edukacyjnych oraz wdrażanie narzędzi wspierających osoby o zróżnicowanych potrzebach edukacyjnych.
Technologia edukacyjna łączy elementy pedagogiki, dydaktyki, psychologii poznawczej, informatyki, nauk o komunikacji, ergonomii, projektowania interakcji oraz nauki o danych. Jej celem nie jest samo wprowadzanie nowych urządzeń do edukacji, lecz takie projektowanie i stosowanie narzędzi, aby były podporządkowane celom uczenia się, dostępności, jakości i potrzebom uczących się.
Definicje Association for Educational Communications and Technology definiuje technologię edukacyjną jako etyczne badanie i stosowanie teorii, badań oraz praktyk służących rozwijaniu wiedzy, poprawie uczenia się i wyników oraz wzmacnianiu sprawczości uczących się poprzez projektowanie, zarządzanie, wdrażanie i ewaluację doświadczeń oraz środowisk edukacyjnych.
W dokumentach polityki edukacyjnej częściej używa się pojęcia edukacji cyfrowej. Komisja Europejska opisuje ją jako obszar związany z tworzeniem wysokiej jakości, inkluzywnej i dostępnej edukacji cyfrowej oraz dostosowaniem systemów edukacji i szkoleń do epoki cyfrowej. Bank Światowy ujmuje technologie cyfrowe w edukacji jako narzędzia mogące wspierać systemy edukacyjne, podejmowanie decyzji opartych na danych, innowacje i skuteczniejsze świadczenie usług edukacyjnych.
W praktyce termin „technologia edukacyjna” bywa używany w kilku znaczeniach:
jako dziedzina badań nad zastosowaniem technologii w edukacji; jako praktyka projektowania i prowadzenia nauczania z użyciem narzędzi technicznych, cyfrowych lub medialnych; jako zbiór urządzeń, systemów i aplikacji wspierających uczenie się; jako obszar projektowania dydaktycznego i organizacji procesu kształcenia; jako sektor gospodarki związany z produktami i usługami edukacyjnymi opartymi na technologii, często określany angielskim skrótem EdTech.
Historia Rozwój technologii edukacyjnej był związany z przemianami mediów, metod komunikacji i organizacji kształcenia. Wczesne formy technologii edukacyjnej obejmowały wykorzystanie tablic, map, ilustracji, modeli, podręczników, nagrań dźwiękowych, filmu edukacyjnego, radia i telewizji szkolnej. W XX wieku ważną rolę odgrywały także przezrocza, laboratoria językowe, maszyny uczące, materiały programowane oraz pierwsze systemy nauczania wspomaganego komputerowo.
Upowszechnienie komputerów osobistych, internetu i technologii mobilnych doprowadziło do rozwoju kursów online, platform edukacyjnych, cyfrowych repozytoriów, systemów zarządzania nauczaniem oraz narzędzi komunikacji synchronicznej i asynchronicznej. W XXI wieku szczególnego znaczenia nabrały nauczanie zdalne, nauczanie hybrydowe, otwarte zasoby edukacyjne, analityka uczenia się, edukacja mobilna oraz zastosowania sztucznej inteligencji.
Pandemia COVID-19 przyspieszyła wykorzystanie narzędzi cyfrowych w szkołach, uczelniach i edukacji dorosłych, ale jednocześnie ujawniła problemy związane z nierównym dostępem do urządzeń i internetu, przygotowaniem nauczycieli, jakością nauczania zdalnego oraz przeciążeniem cyfrowym.
Główne zastosowania Edukacja formalna W edukacji formalnej technologia edukacyjna jest wykorzystywana w szkołach, uczelniach, placówkach kształcenia zawodowego i instytucjach prowadzących szkolenia certyfikowane. Może wspierać prowadzenie zajęć, udostępnianie materiałów, komunikację z uczniami i studentami, organizację pracy domowej, ocenianie, pracę projektową, laboratoria wirtualne, symulacje, dostęp do bibliotek cyfrowych oraz zarządzanie procesem dydaktycznym.
W szkolnictwie wyższym technologie edukacyjne są stosowane m.in. w kursach online, masowych otwartych kursach internetowych, zajęciach hybrydowych, repozytoriach materiałów akademickich, wideokonferencjach, egzaminach zdalnych i systemach wspierających zarządzanie procesem kształcenia.
Edukacja pozaformalna i uczenie się przez całe życie Technologia edukacyjna odgrywa istotną rolę w edukacji pozaformalnej, kształceniu ustawicznym i szkoleniach zawodowych. Umożliwia prowadzenie kursów online, szkoleń pracowniczych, programów przekwalifikowania, kursów językowych, kursów kompetencji cyfrowych oraz samodzielnej nauki z wykorzystaniem materiałów cyfrowych.
W dokumentach Unii Europejskiej edukacja cyfrowa jest powiązana z rozwojem kompetencji potrzebnych w społeczeństwie i gospodarce cyfrowej, w tym z dostępem do zasobów, rozwojem umiejętności cyfrowych i przygotowaniem systemów edukacji do zmian technologicznych.
Edukacja włączająca W edukacji włączającej technologie edukacyjne mogą wspierać osoby o zróżnicowanych potrzebach, w tym uczniów z niepełnosprawnościami, osoby uczące się w elastycznym tempie, osoby mieszkające poza dużymi ośrodkami edukacyjnymi oraz uczestników mających ograniczony dostęp do tradycyjnych form kształcenia.
Do narzędzi wspierających dostępność należą m.in. czytniki ekranu, napisy, transkrypcje, syntezatory mowy, alternatywne formaty materiałów, narzędzia komunikacji wspomagającej, powiększanie tekstu, audiodeskrypcja oraz interfejsy dostosowane do potrzeb użytkownika. Ich stosowanie wiąże się z zasadami projektowania uniwersalnego, dostępności cyfrowej i równego dostępu do edukacji.
Narzędzia i środowiska Do narzędzi technologii edukacyjnej należą m.in.:
platformy edukacyjne i systemy zarządzania nauczaniem; systemy wideokonferencyjne; cyfrowe podręczniki i materiały multimedialne; otwarte zasoby edukacyjne; aplikacje mobilne do nauki; systemy testowania i oceniania online; fora dyskusyjne, komunikatory i narzędzia współpracy; tablice interaktywne; symulacje komputerowe; gry edukacyjne; rzeczywistość wirtualna i rzeczywistość rozszerzona; systemy analityki uczenia się; narzędzia oparte na sztucznej inteligencji; technologie wspomagające dla osób z niepełnosprawnościami.
Platformy edukacyjne Platforma edukacyjna, często określana jako LMS od angielskiego learning management system, służy do organizowania procesu nauczania w środowisku cyfrowym. Umożliwia udostępnianie materiałów, przypisywanie zadań, prowadzenie komunikacji, ocenianie, monitorowanie aktywności uczestników oraz zarządzanie kursem.
Platformy edukacyjne mogą być wykorzystywane w szkołach, uczelniach, firmach szkoleniowych i organizacjach prowadzących kształcenie dorosłych. Ich funkcje obejmują zwykle repozytorium materiałów, quizy, fora, przesyłanie prac, raporty postępów, integrację z wideokonferencjami i narzędzia informacji zwrotnej.
Otwarte zasoby edukacyjne Otwarte zasoby edukacyjne to materiały do uczenia się, nauczania i badań dostępne w domenie publicznej albo udostępnione na licencji pozwalającej na bezpłatny dostęp, ponowne wykorzystanie, adaptację i rozpowszechnianie. UNESCO przyjęło w 2019 roku rekomendację dotyczącą otwartych zasobów edukacyjnych, uznawaną za pierwszy międzynarodowy instrument normatywny dotyczący otwarcie licencjonowanych materiałów i technologii edukacyjnych.
Otwarte zasoby edukacyjne mogą obejmować podręczniki, scenariusze lekcji, nagrania, testy, kursy online, ilustracje, symulacje, prezentacje i zbiory danych. Ich znaczenie wiąże się z dostępnością edukacji, możliwością adaptacji treści do lokalnego kontekstu, ograniczaniem kosztów materiałów i wspieraniem współpracy między nauczycielami oraz instytucjami edukacyjnymi.
Analityka uczenia się Analityka uczenia się polega na gromadzeniu, analizie, interpretacji i komunikowaniu danych dotyczących uczących się oraz ich procesu uczenia się w celu uzyskania wniosków, które mogą wspierać nauczanie i uczenie się. Może obejmować analizę aktywności na platformie edukacyjnej, wyników testów, czasu pracy nad zadaniami, frekwencji, interakcji w grupie oraz ścieżek przechodzenia przez materiały.
Zastosowania analityki uczenia się obejmują m.in. identyfikowanie trudności, przewidywanie ryzyka rezygnacji z kursu, personalizację treści, wspieranie decyzji nauczyciela oraz ewaluację programu. Jednocześnie wykorzystanie danych edukacyjnych wiąże się z kwestiami prywatności, bezpieczeństwa, przejrzystości, zgody użytkowników i ryzyka nadmiernego profilowania.
Sztuczna inteligencja w technologii edukacyjnej Sztuczna inteligencja w edukacji może być stosowana do personalizacji materiałów, generowania informacji zwrotnej, wspierania nauczycieli w przygotowywaniu zasobów, automatycznego oceniania wybranych typów zadań, tłumaczenia, rozpoznawania mowy, analizy danych edukacyjnych, tworzenia symulacji oraz wspierania samodzielnej nauki.
UNESCO w wytycznych dotyczących generatywnej sztucznej inteligencji w edukacji i badaniach wskazuje na potrzebę tworzenia spójnych ram politycznych, ochrony danych, przygotowania nauczycieli, rozwijania kompetencji użytkowników oraz zachowania humanistycznej i skoncentrowanej na człowieku perspektywy stosowania takich systemów. OECD podkreśla natomiast, że narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji powinny wspierać rzeczywiste uczenie się, a nie zastępować wysiłek poznawczy uczących się.
Kompetencje cyfrowe nauczycieli Skuteczne wykorzystanie technologii edukacyjnej zależy nie tylko od dostępności urządzeń i oprogramowania, lecz także od kompetencji nauczycieli, trenerów i projektantów dydaktycznych. Europejskie ramy DigCompEdu opisują, co oznacza kompetencja cyfrowa nauczycieli, i stanowią punkt odniesienia dla rozwijania kompetencji cyfrowych edukatorów w Europie.
DigCompEdu obejmuje m.in. wykorzystywanie technologii w komunikacji i współpracy zawodowej, tworzenie i udostępnianie zasobów cyfrowych, prowadzenie nauczania z użyciem technologii, ocenianie, wzmacnianie sprawczości uczących się oraz rozwijanie kompetencji cyfrowych uczniów.
Projektowanie dydaktyczne Technologia edukacyjna jest ściśle związana z projektowaniem dydaktycznym, czyli planowaniem procesu uczenia się w sposób systematyczny i oparty na celach. Projektowanie dydaktyczne obejmuje analizę potrzeb, określenie efektów uczenia się, dobór treści, metod i narzędzi, przygotowanie aktywności, ustalenie sposobów oceniania oraz ewaluację skuteczności kursu lub programu.