Prosopis cineraria (L.) Druce – gatunek kserofitycznej rośliny z rodziny bobowatych i podrodziny brezylkowych (dawniej w mimozowych). Pochodzi z południowo-zachodniej Azji, gdzie występuje na Półwyspie Arabskim, w Iranie, Afganistanie, Pakistanie i Indiach. Introdukowany do Mjanmy i na Jawę. Wysoce odporny na suszę, niekorzystne warunki glebowe i zgryzanie przez zwierzęta. Bardzo ceniony w zasięgu naturalnego występowania, gdzie stanowi źródło pożywienia, paszy dla zwierząt i drewna. Wykorzystywany jest też leczniczo. Ze względu na swoją odporność oraz użyteczność zwany „drzewem cudów” i „królem pustyni”. Traktowany jako święte drzewo przez lokalne społeczności Wielkiej Pustyni Indyjskiej. Ich sprzeciw wobec jego wycinki w XVIII wieku stał się jedną z inspiracji dla współczesnych ruchów ekologicznych.
Morfologia thumb|left|Prosopis cineraria Pokrój Wiecznie zielone, duże krzewy lub średniej wielkości drzewa o wysokości do 6,5, a niekiedy 10 metrów. Pień pokrzywiony, o średnicy do 30 cm. Gałęzie smukłe, szare, pokryte zakrzywionymi, spłaszczonymi kolcami. Kora gruba, szorstka, głęboko spękana i popielatoszara.
Korzeń Roślina wytwarza korzeń palowy o długości ponad 3 metrów, a nawet do 20 metrów.
Liście Ulistnienie naprzemianległe. Liście pierzasto złożone, ogonkowe. Osadki długości 1,2–5 cm, z 1–4 parami osi drugiego rzędu o długości 2,5–8 cm, na których ułożonych jest 6–15 par listków. Listki podługowate, ukośne, u nasady zaokrąglone, wierzchołkowo z nasadzonym kończykiem, wielkości (4–)8–18×(2–)3–5 mm, zielone, a po wyschnięciu szare.
Kwiaty Siedzące, zebrane w kłosy (kwiatostany określane są też jako wiechy lub grona) długości 5–12,5(–23) cm, wyrastające na szypułach długości 1–2,5 cm. Okwiat kremowobiały do żółtego lub żółtozielonego. Kielich długości około 1–1,5 mm, miseczkowaty, tępy lub niewyraźnie 5-ząbkowany. Płatki korony długości 3–4 mm, podługowate, wierzchołkowo odgięte. 10 pręcików wolnych, krótko wystających ponad okwiat, z główkami zakończonymi odpadającymi gruczołami. Zalążnia siedząca, szyjka słupka nitkowata, znamię drobne.
Owoce Strąki długości od 5 cm do 25 cm i szerokości ok. 4–8 mm, smukłe, zwisające, walcowate, jędrne, mniej lub bardziej przewęziste między nasionami. Początkowo żółtozielone, po dojrzeniu czerwonawobrązowe, nieco drewniejące, nie otwierają się. Egzokarp skórzasty, mezokarp jędrny, endokarp papierzasty. Zawierają od 10 do 25 podługowatych do owalnych, brązowych nasion.
Biologia i ekologia thumb|400-letni Prosopis cineraria w Bahrajnie („Drzewo Życia”) thumb|Forma krzewiasta Prosopis cineraria thumb|Siedlisko Prosopis cineraria z Tetraena qatarensis na pustyni w Omanie thumb|Dromader zgryzający liście Prosopis cineraria Rozwój Kwitną w porze suchej. W Pakistanie od grudnia do marca, w Indiach od lutego do marca w Radżastanie lub od marca do maja w Pendżabie, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich od marca do maja i od października do stycznia. Kwiaty zapylane są przez pszczoły. Gatunek ten ma oczekiwaną długość życia wynoszącą ponad 200 lat.
Siedlisko Gatunek ten jest wysoce odporny na suszę, zasolenie i zasadowość gleby, zamulanie, zgryzanie przez zwierzęta i przycinanie. Występuje na wysokości od poziomu morza do 600 m n.p.m., na obszarach, gdzie średnie roczne opady wynoszą 200–800 mm, a klimat charakteryzuje się ekstremalnymi temperaturami. Chociaż młode rośliny i młode przyrosty starszych roślin są wrażliwe na mróz, dojrzałe rośliny mogą tolerować sporadyczne, krótkotrwałe przymrozki do -6 °C.
Zasiedla pustynie i półpustynie piaszczyste i żwirowe oraz kserofityczne formacje zaroślowe. Jest gatunkiem charakterystycznym wtórnych, suchych lasów zrzucających liście, kolczastych lasów pustynnych, zarośli głożynowych i ciernistych zarośli wydmowych. Zbiorowiska z Prosopis cineraria różnią się ze względu na charakterystykę gleby i ukształtowanie terenu. W Zjednoczonych Emiratach Arabskich gatunek jest wskaźnikiem obszarów międzywydmowych i łach piaskowych, tworząc niekiedy monogatunkowe zespoły leśne. Na indyjskiej pustyni Thar występuje wyłącznie na piaszczystych równinach aluwialnych, w zbiorowiskach obejmujących , Calligonum polygonoides, i , wraz z , i mleczarą wyniosłą. W Pakistanie P. cineraria razem z , Salvadora oleoides i kształtują suchy las tropikalny.
Cechy fitochemiczne Kwiaty zawierają glikozyd , , , , pochodne flawonu, A i prozogerynę B. Liście zawierają fitosterole, takie jak , cholesterol, sitosterol i stygmasterol, , hentriakontan, a także , spicygerynę. Nasiona zawierają prozogerynę C, prozogerynę D, prozogerynę E, kwas galusowy, patuletynę, patulitrynę, i rutynę. Suszone strąki zawierają m.in. pochodną kwasu ursolowego, glukozyd , kwas linolowy, prosfilinę, pochodną . W całej roślinie obecny jest , , i estry kwasu cynamonowego. Lipidy nasion zawierają stosunkowo dużą ilość nienasyconych kwasów tłuszczowych, z przewagą kwasów linolowego i oleinowego.
Interakcje międzygatunkowe Gatunek ten żyje w symbiozie z niektórymi bakteriami glebowymi, które tworzą brodawki na korzeniach i wiążą azot atmosferyczny.
Wchodzi w mykoryzę arbuskularną z , , , i G. macrocarpum.
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi 28.
Nazewnictwo Nazwa naukowa Epitet gatunkowy po łacinie odnosi się do popiołu i nawiązuje do koloru kory tego drzewa.
Nazwy zwyczajowe W hindi nazywany khejri lub jandi, w sindhi kandi, w tamilskim vanni, w urdu jund, w gudźarati shami, natomiast w języku arabskim ghaf. W różnych językach, ze względu na swoją odporność oraz użyteczność, gatunek ten zwany jest też „drzewem cudów”, „królem pustyni” lub „złotym drzewem indyjskich pustyń”.
Synonimy nomenklaturowe Acacia cineraria (L.) Willd. Mimosa cineraria L. (bazonim) Mimosa cinerea L.
Synonimy taksonomiczne Adenanthera aculeata (J.Koenig ex Roxb.) W.Hunter Prosopis aculeata J.Koenig ex Roxb. Prosopis spicata Burm.f. Prosopis spicigera L.
Zastosowanie thumb|Strąki Prosopis cineraria thumb|Curry z Prosopis cineraria Rośliny spożywcze Strąki są wykorzystywane jako warzywo w postaci suszonej i surowej. Słodkawy miąższ otaczający nasiona można jeść na surowo, ugotować lub ususzyć do późniejszego wykorzystania. W czasie głodu słodkawa kora po zmieleniu może być traktowana jak substytut mąki.
Strąki są bogate w białko i węglowodany. Wykorzystywane są do przyrządzania curry i pikli, a także tradycyjnych potraw, na przykład panchkutta.
Wysuszone, niedojrzałe, całe strąki zawierają 15,8% białka (niektóre źródła podają wartości 16,5–18,25%), 3% tłuszczu i 50,8% węglowodanów, przy wartości kalorycznej 293,5 kcal/100 g. Miąższ i osłona dojrzałych strąków zawierają 10,8% białka, 2,1% tłuszczu i 47,4% węglowodanów, co daje wartość kaloryczną 252,1 kcal/100 g. Nasiona zawierają 10,6% olejów, z czego 28,6% stanowią estry kwasów tłuszczowych nasyconych, 68,3% nienasyconych, a 3,1% to estry metylowe hydroksykwasów tłuszczowych. Ponadto olej z nasion jest bogaty w kwas oleinowy (31,3%) i kwas linolowy (32,1%).
Ze środkowej warstwy strąków (mezokarpu) wytwarza się mąkę, która jest doskonałym źródłem wapnia, potasu, magnezu, cynku i żelaza, a także aminokwasów, takich jak lizyna. Jej smak określano jako przyjemny, słodki, lekko orzechowy. Zawiera wiele lotnych składników, dlatego używana jest na ogół w połączeniu z mąkami zbożowymi.
Rośliny lecznicze Na obszarze występowania roślina jest wykorzystywana w medycynie tradycyjnej do leczenia wielu dolegliwości, w tym zaburzeń żołądkowo-jelitowych, oddechowych i sercowo-naczyniowych. Kora jest stosowana w leczeniu lęku, astmy, zapalenia oskrzeli, niestrawności, gorączki, czerwonki, trądu, hemoroidów, zaburzeń świadomości i drżenia. Dym ze spalonych liści jest stosowany w leczeniu stanów zapalnych oczu. Pastę z liści stosuje się na czyraki i pęcherze, a napar z liści na otwarte rany. Kwiaty są stosowane jako środek przeciwcukrzycowy i zapobiegający poronieniom. Materiał roślinny jest jednym z ziołowych środków na ukąszenia węży i użądlenia skorpionów. Popiół drzewny wciera się w skórę w celu usuwania włosów.
W Zjednoczonych Emiratach Arabskich zmielone strąki zmieszane z liśćmi bazylii pospolitej i sokiem z cytryny stosowane są tradycyjnie jako krople do oczu w leczeniu zaćmy. Wyciąg z liści stosowany jest jako krople do oczu, a wyciąg z rozgniecionych strąków jako krople do uszu. Liście są żute na ból zęba i niestrawność. Popioły spalonej kory zmieszane z wodą przykładane są do złamań w celu uśmierzenia bólu. Kora stosowana jest również na reumatyzm i użądlenia skorpionów.
W medycynie etnoweterynaryjnej pasta z liści jest stosowana w leczeniu owrzodzeń jamy gębowej, a napar z liści jest stosowany do leczenia otwartych ran na skórze.
Badania in vivo i in vitro wyciągów z organów P. cineraria wykazały działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe (korzenie i liście), przeciwhiperglikemiczne, antyoksydacyjne, przeciwhipercholesterolemiczne, nootropowe, rozszerzające oskrzela i naczynia krwionośne oraz przeciwdrgawkowe (kora), przeciwnowotworowe i umiarkowanie przeciwdrobnoustrojowe (liście i kora) oraz antyoksydacyjne (liście).
Rośliny pastewne Liście stanowią dostępną, doskonałą i pożywną paszę. W suchszych rejonach Indii i Półwyspu Arabskiego liście są zrywane lub ścinane kilka razy w roku, aby karmić nimi wielbłądy, bydło, owce, kozy, konie i osły. Drzewo bywa też w tym celu ogławiane (taki zabieg optymalnie jest wykonywać co trzy lata). Dla zwierząt domowych ogrywa też istotną rolę jako drzewo cieniodajne.
Agroleśnictwo Dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu, jednowarstwowej koronie i zdolności wiązania azotu atmosferycznego drzewo nadaje się do upraw rolno-ogrodniczych. Wspomaga wzrost i produktywność innych roślin rosnących w pobliżu. Ponadto nie konkuruje o wilgoć z roślinami uprawnymi. Drzewa te sadzi się w celu stabilizacji i ponownego zalesiania wydm.
Inne zastosowania Drzewo to wytwarza sok mleczny o barwie od jasnej do bursztynowej, o właściwościach podobnych do gumy akacji senegalskiej. Kora i galasy liściowe są wykorzystywane do garbowania. Popiół drzewny zawiera 31% rozpuszczalnych soli potasowych i jest wykorzystywany jako nawóz. Drewno wykorzystuje się do produkcji ram łodzi, domów, słupów i trzonków narzędzi. W Pendżabie drewno twardzielowe tego gatunku jest preferowane w porównaniu z innymi gatunkami drewna opałowego. Daje również wysokiej jakości węgiel drzewny (5000 kcal/kg).
Znaczenie w kulturze thumb|Amrita Devi otaczająca ramionami drzewo khejri thumb|Pomnik upamiętniający masakrę w Khedżarli Święte pisma północnych Indii odnoszą się do P. cineraria w kontekście praktycznym, wspominając o wykorzystaniu jego drewna do celów budowlanych w okresie wedyjskim, oraz religijnym i duchowym. Gatunek ten odgrywa kluczową rolę w rozpalaniu ofiarnego ognia (arani) podczas ceremonii jagny, podczas której patyk z drewna z drzewa aszwatta (figowca) jest pocierany o miskę wykonaną z drewna shami (P. cineraria).
Na pustyni Thar w Radżastanie społeczność otacza „khejri” (P. cineraria) szczególną czcią.