Wirgiliusz Żurowski (ur. 15 stycznia 1935 w Sewerynowie, zm. 24 lipca 1992 w Rucianem-Nidzie) – polski biolog, zootechnik i teriolog, profesor nauk rolniczych, wieloletni pracownik Zakładu Doświadczalnego Polskiej Akademii Nauk w Popielnie. Zajmował się biologią, hodowlą, fizjologią i ekologią zwierząt łownych i chronionych, w szczególności bobra europejskiego (Castor fiber). Był inicjatorem opracowania i jednym z głównych realizatorów programu aktywnej ochrony bobra europejskiego w Polsce, przyjętego w 1974 roku. Kierował badaniami nad hodowlą fermową bobrów oraz działaniami związanymi z ich odłowem, przesiedlaniem i reintrodukcją. Był również działaczem na rzecz ochrony przyrody Mazur i Suwalszczyzny oraz członkiem władz Polskiego Związku Łowieckiego.
Życiorys Wykształcenie i początki pracy zawodowej Urodził się 15 stycznia 1935 roku w Sewerynowie w ówczesnym powiecie węgrowskim. W okresie II wojny światowej jego rodzice przenieśli się w okolice Warszawy. W 1951 roku uzyskał świadectwo dojrzałości, po czym rozpoczął studia na Wydziale Zootechnicznym Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (SGGW). Studia ukończył w 1956 roku, uzyskując dyplom magistra zootechniki.
Po odbyciu praktyk zawodowych w 1956 roku rozpoczął pracę w Zakładzie Doświadczalnym PAN w Popielnie, podlegającym wówczas Zakładowi Hodowli Doświadczalnej Zwierząt PAN. Kierownikiem Zakładu Hodowli Doświadczalnej Zwierząt był prof. Mieczysław Czaja, który był pierwszym nauczycielem naukowym Żurowskiego.
W Popielnie prowadzono wówczas hodowlę konika polskiego, świni złotnickiej pstrej i bydła, a także hodowlę jeleni szlachetnych i bobrów. Jako młody pracownik Żurowski przechodził przez poszczególne działy zakładu, stopniowo koncentrując się na badaniach zwierząt nieudomowionych.
Z Zakładem Doświadczalnym PAN w Popielnie pozostał związany przez ponad 35 lat, aż do śmierci w 1992 roku.
Kariera naukowa W 1965 roku uzyskał stopień doktora na podstawie pracy Rozwój płodów jelenia szlachetnego (Cervus elaphus elaphus L.) występującego na terenie Puszczy Piskiej, przygotowanej pod kierunkiem prof. Władysława Hermana.
W 1979 roku uzyskał habilitację na Wydziale Zootechnicznym SGGW na podstawie pracy Rozmnażanie się bobrów europejskich w warunkach fermowych. Rozprawa została wcześniej opublikowana w 1977 roku jako siódma pozycja serii Rozprawy habilitacyjne Instytutu Genetyki i Hodowli Zwierząt PAN.
W 1992 roku otrzymał tytuł profesora nauk rolniczych, kilka miesięcy przed śmiercią.
Początkowo prowadził badania nad różnymi gatunkami zwierząt łownych. Wspólnie ze Zbigniewem Jaczewskim i Leonem Zaniewskim badał krążenie krwi w tętnicach możdżeniowych podczas wzrostu poroża jelenia szlachetnego. Zajmował się również rozwojem płciowym jeleni oraz zagadnieniami ich żywienia.
Prowadził także badania nad farmakologicznym unieruchamianiem dużych ssaków. Wraz z Mieczysławem Sakowiczem opublikował wyniki badań nad zastosowaniem chlorku sukcynylocholiny u dzików, a wraz ze Zbigniewem Jaczewskim prowadził badania nad zastosowaniem środków zwiotczających u żubrów.
Od końca lat 60. XX wieku coraz większą część jego działalności naukowej stanowiły badania nad bobrem europejskim, obejmujące jego hodowlę, rozród, fizjologię, zachowanie, ekologię i ochronę.
Badania nad bobrem europejskim Hodowla fermowa Popielno stało się jednym z najważniejszych polskich ośrodków badań nad bobrem europejskim. Żurowski zajmował się problemami utrzymania i rozmnażania tego gatunku w warunkach fermowych oraz możliwością wykorzystania zwierząt hodowanych w niewoli w działaniach restytucyjnych.
W 1970 roku opublikował wyniki doświadczeń dotyczących zastosowania trankwiliny przy kojarzeniu par i łączeniu bobrów europejskich w grupy. W tym samym roku opublikował pracę dotyczącą znakowania bobrów.
W 1977 roku opublikował pracę Rozmnażanie się bobrów europejskich w warunkach fermowych, stanowiącą podstawę jego późniejszej habilitacji. W 1983 roku ukazała się rozszerzona wersja tej pracy w serii Roczniki Nauk Rolniczych. Seria D.
Badania nad rozrodem Wspólnie z Teresą Doboszyńską prowadził badania nad fizjologią rozrodu bobra europejskiego. Analizowano m.in. zmiany zachodzące w żeńskich drogach rodnych podczas cyklu płciowego oraz możliwość określania faz cyklu na podstawie rozmazów pochwowych.
W 1975 roku Żurowski i Doboszyńska opublikowali pracę Superfoetation in European beaver, dotyczącą obserwowanego u bobrów zjawiska superfetacji. Badania nad rozrodem obejmowały również doświadczenia nad wpływem wysokich dawek hormonów gonadotropowych na drogi rodne samic oraz indukcję owulacji poza normalnym sezonem rozrodczym.
W 1977 roku opublikowali wyniki badań nad rozmazami pochwowymi podczas cyklu płciowego bobra oraz nad indukcją owulacji poza naturalnym sezonem rozrodczym. Żurowski i Doboszyńska prowadzili również badania anatomiczne męskich narządów płciowych tego gatunku.
Badania nad laktacją i składem mleka Żurowski prowadził badania nad laktacją oraz składem chemicznym mleka samic bobra europejskiego. W 1974 roku wraz z Janem Kiszą, Antonim Krukiem i Adamem Roskoszem opublikował w Journal of Mammalogy pracę Lactation and chemical composition of milk of the European beaver (Castor fiber L.).
Wcześniejsza praca dotycząca składu mleka bobra została opublikowana w 1971 roku w Acta Theriologica.
Znakowanie bobrów W pracy Marking beavers z 1970 roku Żurowski przedstawił metodę trwałego znakowania bobrów opartą na depigmentacji skóry ogona wywołanej działaniem bardzo niskiej temperatury. Do znakowania wykorzystywano metalowe stemple schłodzone w ciekłym azocie.
Metoda ta miała znaczenie praktyczne dla prowadzenia obserwacji nad poszczególnymi osobnikami i populacjami bobrów.
Program aktywnej ochrony bobra europejskiego w Polsce Geneza programu Po II wojnie światowej populacja bobra europejskiego w Polsce była bardzo nieliczna. Według współczesnych opracowań przyrodniczych pod koniec lat 50. XX wieku liczebność populacji wynosiła około 130 osobników, a zasięg występowania ograniczał się przede wszystkim do północno-wschodniej Polski.
W latach 1948–1949 sprowadzono do Polski łącznie 26 bobrów z okolic Woroneża. Część z nich wypuszczono, a część wykorzystano do hodowli w ośrodku w Oliwie. W 1958 roku bobry z Oliwy przeniesiono do Stacji Doświadczalnej PAN w Popielnie.
W tym okresie rozpoczęły się również działania zmierzające do zwiększenia liczebności bobra poprzez ochronę istniejących stanowisk i przesiedlenia. Naturalny zasięg gatunku rozszerzał się ponadto w kierunku Polski z obszarów dzisiejszej Litwy i Białorusi.
Program z 1974 roku Przełomowym etapem odbudowy populacji był opracowany przez Wirgiliusza Żurowskiego program aktywnej ochrony bobra europejskiego. Państwowa Rada Ochrony Przyrody przyjęła program 23 stycznia 1974 roku.
Program zakładał zarówno ochronę istniejących stanowisk, jak i reintrodukcję bobrów do odpowiednich siedlisk na terenie całego kraju. Wykorzystywano w tym celu zarówno bobry hodowane w Popielnie, jak i dzikie osobniki odławiane przede wszystkim na Suwalszczyźnie.
Realizację programu powierzono Zakładowi Doświadczalnemu PAN w Popielnie oraz Polskiemu Związkowi Łowieckiemu. Żurowski kierował działaniami związanymi z reintrodukcją aż do swojej śmierci w 1992 roku.
Reintrodukcja i przesiedlenia Pierwsze wsiedlenia prowadzono na Pojezierzu Mazurskim, Pojezierzu Dobrzyńsko-Brodnickim, w Borach Tucholskich na Brdzie i Wdzie oraz w Wielkopolsce, m.in. w dorzeczu Warty i Noteci.
W latach 1976–1986 na Suwalszczyźnie odłowiono i przesiedlono w dorzecze górnej Wisły i Odry 223 bobry.
W 1979 roku Żurowski opublikował wyniki pierwszych reintrodukcji bobra do dopływów Wisły. Badania obejmowały m.in. skuteczność zasiedlania nowych stanowisk oraz przystosowanie zwierząt do nowych warunków środowiskowych.
W późniejszych latach prowadził wraz ze współpracownikami dalsze badania nad skutecznością programu. W pracy opublikowanej w 1988 roku wraz z Bogdanem Kasperczykiem opisano reintrodukcję bobrów w nizinnej części dorzecza Wisły prowadzoną w latach 1975–1985. W ramach tego przedsięwzięcia utworzono 16 niewielkich populacji, a łączna liczba reintrodukowanych zwierząt wyniosła 168. W pierwszym roku po przesiedleniu zwierzęta utworzyły 64 stanowiska.
Żurowski kierował również reintrodukcją bobrów w innych częściach Polski. Zbigniew Jaczewski wymieniał wśród obszarów objętych tymi działaniami m.in. Karpaty, Puszczę Kampinoską i Pojezierze Brodnickie.
W 1990 roku Żurowski i Kasperczyk opublikowali wyniki reintrodukcji bobrów w wybranych potokach górskich Karpat.
Skutki programu Program aktywnej ochrony, prowadzona na dużą skalę reintrodukcja oraz naturalna ekspansja bobrów z populacji występujących w dorzeczach Niemna, Pregoły i Prypeci doprowadziły do znacznego zwiększenia liczebności i zasięgu występowania gatunku w Polsce.
Według współczesnych opracowań przyrodniczych populacja, która w okresie powojennym liczyła niewiele ponad sto osobników, w kolejnych dziesięcioleciach zwiększyła się do wielu tysięcy. Program Żurowskiego był jednym z istotnych elementów odbudowy populacji bobra w Polsce.
Według danych Polskiego Związku Łowieckiego do 2003 roku na obszarze całego kraju reintrodukowano łącznie 1238 bobrów. Równolegle prowadzone były działania reintrodukcyjne w zachodniej Polsce przez zespół Katedry Zoologii Akademii Rolniczej w Poznaniu.
W wyniku tych działań bóbr europejski stał się gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w Polsce. Jego obecny zasięg obejmuje niemal cały kraj, z wyjątkiem najwyższych partii gór.
Badania ekologiczne Żurowski prowadził również badania nad wpływem bobra na środowisko. W 1982 roku opublikował pracę dotyczącą rozmieszczenia i ekologii bobra w pradolinie Biebrzy, a rok później opracowanie dotyczące bobra europejskiego w dolinie Biebrzy.
Interesował się również działalnością budowlaną bobrów. W 1983 roku opublikował artykuł Inżynieria bobrów, a pod koniec życia przygotował pracę Building activity of beavers, opublikowaną w 1992 roku w Acta Theriologica.
Badał także występowanie bobra w krajobrazie rolniczym. Wspólnie ze Zbigniewem Gulewiczem opublikował w 1986 roku pracę Bóbr Castor fiber Linnaeus, 1758 w krajobrazie rolniczym.
Wraz z Bogdanem Kasperczykiem prowadził inwentaryzację stanowisk bobra na Pojezierzu Suwalskim. W badaniach prowadzonych w latach 1976–1977 i 1984–1985 liczba stwierdzonych stanowisk wzrosła ze 137 do 257. Autorzy wiązali ten wzrost zarówno ze zwiększeniem zagęszczenia populacji na wcześniej zajętych obszarach, jak i z rozszerzaniem zasięgu występowania bobrów na zachód i południe.
Działalność na rzecz ochrony przyrody Żurowski angażował się w ochronę środowiska przyrodniczego Mazur i Suwalszczyzny. W 1976 roku opublikował artykuł Czy powinno się meliorować doliny Biebrzy i Narwi, w którym zajmował stanowisko w sprawie ochrony tych dolin rzecznych.
Jedną ze spraw, w które się zaangażował, był projekt budowy luksusowego hotelu z lądowiskiem dla śmigłowców na wyspie Szeroki Ostrów na Śniardwach. Według relacji Zbigniewa Jaczewskiego Żurowski sprzeciwiał się inwestycji ze względu na jej przewidywany wpływ na środowisko i doprowadził wraz z innymi osobami do zablokowania projektu.
Żurowski był członkiem Rady Koordynacyjnej Mazurskiego Parku Krajobrazowego, a od 1982 roku jej przewodniczącym.
Był również członkiem Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Suwałkach, Komisji Zwierząt Łownych i Rzadkich Komitetu Ekologii PAN oraz Komitetu Ochrony Przyrody PAN, do którego należał od 1981 roku. W ostatnim okresie życia został członkiem Państwowej Rady Ochrony Przyrody.
Działalność w Polskim Związku Łowieckim Żurowski aktywnie działał w Polskim Związku Łowieckim i był członkiem Naczelnej Rady Łowieckiej.
W 1984 roku został odznaczony najwyższym odznaczeniem łowieckim – Złomem.