mały|Posiedzenie Stortingu 7 czerwca 1905 roku. Tego dnia parlament uznał, że Oskar II przestał wykonywać funkcje króla Norwegii, a unia ze Szwecją uległa rozwiązaniu

Rozwiązanie unii szwedzko-norweskiej – proces polityczny i konstytucyjny, który w 1905 roku doprowadził do zakończenia istniejącego od 1814 roku związku Królestwa Norwegii i Królestwa Szwecji – unii szwedzko-norweskiej. Oba państwa pozostawały odrębnymi królestwami posiadającymi własne konstytucje, parlamenty, rządy, administrację i siły zbrojne, lecz łączyły je osoba wspólnego monarchy oraz wspólna polityka zagraniczna.

Bezpośrednim powodem kryzysu w 1905 roku był spór o utworzenie odrębnej norweskiej służby konsularnej. Konflikt ten był jednak końcowym etapem znacznie dłuższego procesu: rozwoju norweskiego parlamentaryzmu, wzrostu znaczenia tożsamości narodowej oraz dążenia do pełnej równorzędności Norwegii ze Szwecją w polityce zagranicznej.

7 czerwca 1905 roku Storting uznał, że wskutek kryzysu konstytucyjnego Oskar II przestał wykonywać funkcje króla Norwegii, a ponieważ osoba monarchy stanowiła najważniejsze ogniwo łączące oba państwa, unia została rozwiązana. Szwecja nie zaakceptowała początkowo jednostronnego charakteru tej decyzji. Po referendum przeprowadzonym w Norwegii 13 sierpnia oraz negocjacjach w Karlstad oba państwa osiągnęły jednak porozumienie. 26 października Oskar II zrzekł się praw do norweskiego tronu, co zakończyło unię również z punktu widzenia Szwecji.

Rozwiązanie unii nie oznaczało powstania norweskiej państwowości od podstaw. Norwegia posiadała własne instytucje państwowe i konstytucję od 1814 roku. W 1905 roku uzyskała natomiast pełną suwerenność międzynarodową, w tym możliwość samodzielnego prowadzenia polityki zagranicznej.

Geneza unii Dania-Norwegia i wojny napoleońskie Powstanie unii szwedzko-norweskiej było następstwem wojen napoleońskich oraz wynikającej z nich zasadniczej przebudowy układu sił politycznych w Skandynawii. Przed 1814 rokiem Norwegia przez kilka stuleci pozostawała związana z Danią, a jej polityczne centrum znajdowało się w Kopenhadze.

Po brytyjskim ataku na Kopenhagę w 1807 roku Dania-Norwegia związała się z napoleońską Francją. Konflikt spowodował dotkliwe konsekwencje gospodarcze, szczególnie dla zależnej od transportu morskiego Norwegii, której komunikacja z Danią została utrudniona przez brytyjską blokadę.

Równocześnie Szwecja doznała własnej klęski geopolitycznej. W wyniku wojny fińskiej w latach 1808–1809 utraciła na rzecz Rosji Finlandię, która przez stulecia stanowiła integralną część państwa szwedzkiego. Klęska doprowadziła do obalenia króla Gustawa IV Adolfa i kryzysu dynastycznego.

W 1810 roku szwedzkim następcą tronu został francuski marszałek Jean-Baptiste Bernadotte, który w Szwecji przyjął imię Karol Jan. Zamiast próbować odzyskać Finlandię zwrócił on szwedzką politykę ekspansji w kierunku zachodnim. Uzyskanie Norwegii miało rekompensować Szwecji utratę Finlandii, wzmocnić jej pozycję w Skandynawii i stworzyć bardziej zwartą strategicznie monarchię na Półwyspie Skandynawskim.

Karol Jan przyłączył Szwecję do koalicji antynapoleońskiej i uzyskał poparcie mocarstw dla swoich roszczeń do Norwegii. Po klęsce Napoleona sprzymierzona z nim Dania została zmuszona do ustępstw terytorialnych.

Traktat kiloński 14 stycznia 1814 roku Dania i Szwecja zawarły traktat kiloński. Król duński Fryderyk VI zrzekł się na rzecz króla Szwecji praw do Norwegii. Dawne norweskie posiadłości atlantyckie – Islandia, Grenlandia i Wyspy Owcze – pozostały przy Danii.

Postanowienia traktatu zostały zawarte bez udziału przedstawicieli Norwegii. W praktyce europejskie mocarstwa potraktowały kraj jako przedmiot porozumienia między monarchami. Wywołało to sprzeciw w Norwegii i stworzyło podstawę dla próby ustanowienia samodzielnego państwa.

Norweska próba niepodległości w 1814 roku Na czele norweskiego ruchu politycznego stanął duński książę Chrystian Fryderyk, będący dotychczas namiestnikiem Norwegii. Początkowo rozważał objęcie władzy na podstawie swoich praw dynastycznych, jednak pod wpływem norweskich elit zgodził się, aby źródłem jego władzy stała się decyzja przedstawicieli narodu.

W kwietniu 1814 roku zebrało się zgromadzenie konstytucyjne w Eidsvoll. 17 maja uchwaliło ono konstytucję Norwegii, ustanawiając państwo jako dziedziczną monarchię konstytucyjną. Tego samego dnia Chrystian Fryderyk został wybrany królem.

Norweska decyzja oznaczała odrzucenie zasady, zgodnie z którą kraj mógł zostać po prostu przekazany królowi Szwecji na podstawie układu zawartego w Kilonii.

Szwecja oraz popierające ją mocarstwa nie uznały jednak niezależności Norwegii. W lipcu 1814 roku rozpoczęła się krótka wojna szwedzko-norweska. Przewaga militarna Szwecji powodowała, że Norwegia nie była w stanie utrzymać całkowitej niezależności, lecz jej opór pozwolił wynegocjować warunki znacznie korzystniejsze niż te przewidziane traktatem kilońskim.

14 sierpnia zawarto konwencję w Moss. Chrystian Fryderyk zobowiązał się abdykować, natomiast strona szwedzka zaakceptowała zachowanie norweskiej konstytucji, z ograniczonymi zmianami niezbędnymi do utworzenia związku obu państw.

4 listopada Storting uchwalił odpowiednie zmiany w konstytucji i wybrał szwedzkiego króla Karola XIII na króla Norwegii. W ten sposób powstała unia szwedzko-norweska.

Charakter unii Unia była kompromisem pomiędzy szwedzkim dążeniem do przejęcia Norwegii a norweską próbą zachowania państwowej odrębności. Norwegia nie stała się prowincją Szwecji. Zachowała własną konstytucję, parlament, rząd, administrację, sądownictwo, finanse i siły zbrojne.

Oba królestwa posiadały natomiast wspólnego monarchę. Wspólna była również zasadnicza część polityki zagranicznej, którą formalnie kierował szwedzki minister spraw zagranicznych. Zasady funkcjonowania związku zostały w 1815 roku doprecyzowane w akcie unijnym, tzw. Riksakt.

Unia posiadała niewiele wspólnych instytucji. Nie utworzono wspólnego parlamentu ani odrębnego rządu unijnego, który mógłby pośredniczyć między coraz bardziej samodzielnymi systemami politycznymi obu państw. Według Bo Stråtha brak takich instytucji stał się z czasem jednym ze strukturalnych problemów związku – konflikty pomiędzy norweskim Stortingiem i szwedzkim Riksdagiem nie miały forum, na którym mogłyby zostać politycznie rozstrzygnięte.

Narastanie konfliktu w XIX wieku Parlamentaryzm i kwestia równouprawnienia W ciągu XIX wieku oba państwa rozwijały się politycznie w różnym tempie. Szczególnie istotny był rozwój norweskiego parlamentaryzmu. W 1884 roku utrwaliła się zasada, zgodnie z którą rząd musiał posiadać poparcie większości Stortingu. Władza monarchy nad norweskim gabinetem uległa w konsekwencji znacznemu osłabieniu.

Równocześnie rosło znaczenie norweskiej świadomości narodowej. Coraz trudniej było uzasadnić sytuację, w której Norwegia posiadała własny parlament i rząd, lecz w stosunkach międzynarodowych była reprezentowana przez urząd znajdujący się w szwedzkim systemie politycznym.

Roald Berg zwraca uwagę, że rzeczywisty wpływ Norwegii na wspólną politykę zagraniczną był większy, niż sugerowałaby sama formalna konstrukcja unii. Nie zmieniało to jednak narastającego w norweskiej opinii publicznej przekonania, że układ ten symbolizuje podporządkowanie Norwegii Szwecji. W warunkach europejskiego nacjonalizmu końca XIX wieku przekonanie to nabierało coraz większego znaczenia politycznego.

Spór konsularny Najważniejszym przedmiotem konfliktu stała się służba konsularna. Kwestia miała zarówno znaczenie symboliczne, jak i praktyczne. Norwegia posiadała rozbudowaną flotę handlową i jej interesy gospodarcze w coraz większym stopniu wymagały rozległej sieci konsulatów obsługujących norweskich armatorów i marynarzy.

Norwescy politycy zaczęli domagać się utworzenia osobnej służby konsularnej. Strona szwedzka obawiała się, że własne konsulaty staną się pierwszym krokiem do utworzenia całkowicie niezależnej norweskiej dyplomacji, a tym samym pozbawią unię jednego z jej najważniejszych wspólnych elementów.

Poważny kryzys unijny wystąpił już w 1895 roku. Kolejne próby kompromisu nie przyniosły trwałego rozwiązania. W 1902 roku powołano wspólny komitet szwedzko-norweski w celu rozwiązania problemu konsularnego, ale negocjacje ponownie zakończyły się niepowodzeniem.

Pod koniec 1904 roku szwedzki premier Erik Gustaf Boström przedstawił warunki funkcjonowania ewentualnych norweskich konsulatów, które w Norwegii odebrano jako próbę utrzymania ich podporządkowania szwedzkiemu ministrowi spraw zagranicznych. Fiasko rozmów spowodowało, że coraz większa część norweskich elit politycznych uznawała dalsze negocjowanie reformy unii za bezcelowe.

Kryzys 1905 roku Rząd Christiana Michelsena W marcu 1905 roku powstał szeroki gabinet koalicyjny kierowany przez Christiana Michelsena. Rząd skupiał polityków różnych ugrupowań, których łączyło przekonanie o konieczności rozwiązania sprawy konsularnej.

Storting przyjął ustawę ustanawiającą niezależną norweską służbę konsularną. 27 maja Oskar II odmówił jej sankcjonowania. Norwescy ministrowie odmówili kontrasygnowania decyzji monarchy i złożyli dymisję.

Król odmówił przyjęcia dymisji, argumentując, że w istniejącej sytuacji nie jest w stanie utworzyć innego rządu. Oświadczenie to stało się punktem wyjścia dla strategii Michelsena.

Uchwała z 7 czerwca 7 czerwca 1905 roku rząd formalnie przekazał swoje funkcje Stortingowi. Parlament polecił ministrom nadal sprawować władzę wykonawczą i przyjął uchwałę stwierdzającą, że król, deklarując niemożność powołania norweskiego rządu, przestał wykonywać konstytucyjne funkcje monarchy Norwegii.

Norweska konstrukcja prawna była charakterystyczna: Storting nie ogłosił po prostu wypowiedzenia unii. Przyjął, że skoro Oskar II przestał funkcjonować jako król Norwegii, przestała istnieć wspólna monarchia, a wraz z nią wynikający z niej związek ze Szwecją.

Ocena prawna tego działania pozostaje przedmiotem dyskusji historyków prawa. Norweska interpretacja opierała się na prawie konstytucyjnym i faktycznym ustaniu działania wspólnej monarchii, podczas gdy w Szwecji podkreślano dwustronny charakter unii i argumentowano, że jeden z jej członów nie może jednostronnie jej rozwiązać.

Uchwała została przyjęta jednogłośnie.

Propozycja zachowania dynastii Bernadotte Jednocześnie Storting zwrócił się do Oskara II z prośbą, aby zgodził się, by jeden z książąt z dynastii Bernadotte objął tron niepodległej Norwegii.

Propozycja miała znaczenie polityczne. Pozwalała rządowi przedstawiać wydarzenia z 7 czerwca nie jako rewolucję wymierzoną w monarchię lub dynastię, lecz jako rozwiązanie konkretnej konstrukcji unijnej. Norwescy politycy liczyli również, że pozostawienie na tronie Bernadottego ułatwi pojednanie ze Szwecją i międzynarodowe uznanie nowej sytuacji.

Oskar II odrzucił jednak możliwość objęcia norweskiego tronu przez jednego ze swoich synów.

Reakcja Szwecji Szwedzkie władze nie uznały uchwały z 7 czerwca za wystarczającą podstawę do rozwiązania unii. Działanie Stortingu wywołało w Szwecji silną reakcję polityczną i zostało odebrane jako jednostronne zerwanie obowiązującego porządku prawnego.

W szwedzkiej debacie istniały zarówno środowiska domagające się twardej polityki wobec Norwegii, jak i grupy – zwłaszcza na liberalnej i socjaldemokratycznej lewicy – skłonne zaakceptować zakończenie unii. Z czasem głównym zagadnieniem przestało być samo utrzymanie związku, a stały się nim warunki i sposób jego rozwiązania.

Szwedzki Riksdag domagał się m.in. potwierdzenia norweskiej decyzji w referendum oraz negocjacji dotyczących warunków rozwiązania związku.

Referendum z 13 sierpnia 13 sierpnia 1905 roku w Norwegii przeprowadzono referendum. Formalnie nie pytano wyborców, czy unia ma zostać rozwiązana w przyszłości, lecz czy zatwierdzają rozwiązanie dokonane uchwałą Stortingu z 7 czerwca. Za jego potwierdzeniem oddano 368 208 głosów, przeciw – zaledwie 184. Frekwencja wyniosła około 85% uprawnionych.