ZX Spectrum – wczesny komputer domowy produkowany przez brytyjskie przedsiębiorstwo Sinclair Research od 1982 roku, następca ZX-81. Początkowo komputer miał nazywać się ZX-82.
Parametry techniczne thumb|Płyta główna ZX Spectrum z pamięcią 48 KB (wersja 3B, 1983) thumb|Screenshot ekranu z paletą barw thumb|Laser Squad thumb|Nośnikiem danych w pamięci masowej ZX Spectrum była kaseta magnetofonowa, po dokupieniu ZX Interface 1 z ZX Microdrive także specjalna pamięć magnetyczna, patrz otwarta kasetka na fotografii thumb|Kasetka ZX Microdrive
Za sprzętową stronę ZX Spectrum odpowiedzialny był Richard Altwasser, uprzednio pracujący nad konstrukcją komputera ZX-81. Zawartość pamięci ROM zaprogramował Steve Vickers, pracownik Nine Tiles Information Handling Ltd., choć część kodu zapożyczono z komputera ZX-81 (tę część zaprogramował John Grant). Klawiaturę komputera opracował Rick Dickinson, pracownik Sinclaira.
Specyfikacja techniczna modeli ZX Spectrum i ZX Spectrum+: mikroprocesor Zilog Z80A pracujący z zegarem 3,5 MHz; ośmiobitowa szyna danych, szesnastobitowa szyna adresowa; pamięć operacyjna: 16 lub 48 kB RAM, 16 kB ROM układ wejcia/wyjścia ULA wyjście na odbiornik telewizyjny (TV-out), wbudowany modulator UHF firmy Astec pozwalający uzyskać obraz w rozdzielczości ekranu 256 × 192 pikseli i 15 kolorach (wyłącznie tryb graficzny), z tym że kolory nie były przypisywane poszczególnym pikselom, ale blokom 8 × 8. Dla każdego takiego bloku był określany kolor tła i zapełnienia oraz wzór. Dodatkowo można było włączyć podwyższoną jasność koloru (BRIGHT 1) uzyskując w ten sposób 15 kolorów (czarny z podwyższoną jasnością wyświetlany był jak zwykły czarny). Dla jednego bloku 8 × 8 wszystkie zaznaczone piksele (wartość 1) miały taki sam kolor, a niezaznaczone (wartość 0) również taki sam. W obrębie bloku mogły więc być widoczne tylko dwa kolory. Powodowało to, zwłaszcza w grach, efekt kanciastej chmurki przy wyświetlaniu postaci na różnokolorowym tle. ZX Spectrum był pierwszym komputerem Sinclair Research wyświetlającym obraz w kolorze; klawiatura gumowa (lub plastikowa w modelu ZX Spectrum+), pod nią folia klawiatury. Klawiatura miała 40 klawiszy realizujących 193 polecenia wbudowanego języka BASIC; wbudowany głośnik sterowany jednobitowo bezpośrednio przez procesor główny wbudowany interpreter języka programowania Sinclair BASIC; możliwość przechowywania programów na kasetach magnetofonowych zapisywanych i odczytywanych przez standardowy magnetofon kasetowy; różne rozwiązania podłączenia stacji dyskietek takie jak najpopularniejsze w Polsce Timex FDD 3 i FDD3000 oraz ich montowane w kraju odpowiedniki (używały dyskietek 3″) czy też kontroler Beta Disk z systemem TR-DOS (można było do nich podłączyć dowolne napędy – zwykle używane były 5.25″); możliwość podłączenia dżojstika za pomocą zewnętrznego interfejsu – istniało kilka systemów: Kempston Joystick – najpopularniejszy standard, wbudowany w niektórych klonach ZX Spectrum (Timex 2048 i 2068); Sinclair Joystick – wprowadzony przez Sinclair Research Ltd. jako Interface II, mapowany na klawisze 6–0 (joy 1) i 1–5 (joy 2) i Cursor Joystick – emulujący klawisze kursora. Były też inne, np. Protek Joystick Interface.
Zmiany w modelach 128, +2 i +3: pamięć operacyjna: RAM – 128 kB, ROM – 32 kB dodany 3 kanałowy generator dźwięku AY-3-8912stosowany także w komputerach Amstrad CPC oraz – pod oznaczeniem Yamaha YM-2149 – w Atari ST dodatkowo model +2 posiadał wbudowany magnetofon, natomiast +3 stację dyskietek 3 cale
Klawiatura Unikalną cechą ZX Spectrum był sposób wprowadzania programów na klawiaturze: słowa kluczowe języka BASIC były skojarzone z odpowiednimi przyciskami. Ponieważ słów było więcej niż przycisków na klawiaturze, wprowadzono kilka trybów, które były oznaczone literą w kursorze a przełączane były automatycznie w zależności od stanunp. na początku linii BASIC (nr linii lub instrukcja BASIC), po numerze linii (instrukcja BASIC), po wprowadzonej instrukcji BASIC (argumenty, wprowadzane normalnie, litera po literze) lub kombinacjami klawiszy specjalnych i niektóre z poleceń czy symboli można było uzyskać np. wciskając jednocześnie przyciski i , a następnie i którąś literę. Było to trudne dla początkujących, jednak po przyzwyczajeniu się pozwalało na szybkie wprowadzanie programu.
Ze sposobu tego zrezygnowano w kolejnych wersjach komputera (128K i poźniejszych), pozostawiając go jedynie w trybie kompatybilności ze ZX Spectrum 48K (48 BASIC), przy czym w niektórych modelach (ZX Spectrum +2 i +3) nie umieszczono słów kluczonych na klawiaturze.
Sprzedaż Komputer w wersji podstawowej (16 kB RAM) rozpoczęto sprzedawać w Wielkiej Brytanii w cenie 125 funtów, a po pół roku cenę zmniejszono do 99,95 funtów, co sprawiło, że ZX Spectrum był pierwszym komputerem generującym kolorowy obraz w cenie poniżej 100 funtów. Wersja z 48 kB pamięci kosztowała 175 funtów (obniżona do 129,95 GBP). Znaczną część sprzedaży stanowił uboższy w RAM model; rozszerzenie pamięci kosztowało około 50 funtów. Pierwsze dni sprzedaży komputera przy kampanii reklamowej podkreślającej walory edukacyjne nowego produktu przyniosły zamówienia przekraczające możliwości produkcyjne. Nabywcy, którzy zamówienia złożyli najszybciej, czekali na dostawę od 12 do 16 tygodni, mimo miesięcznej produkcji wynoszącej 20 tysięcy komputerów.
W Polsce komputery ZX 81 i ZX Spectrum były jednymi z pierwszych, które trafiły do krajowej sprzedaży. Modele produkowane przez Amstrad dystrybuowało przedsiębiorstwo Polanglia Ltd.
Peryferia Poprzez złącze krawędziowe do komputera ZX Spectrum można było podłączyć urządzenia peryferyjne, np. drukarkę ZX Printer. Jako pamięć zewnętrzną zastosować można było ZX Microdrive – szybką pamięć masową przechowującą około 90 kB danych na zapętlonej taśmie magnetycznej o szerokości 1,9 mm przechowywanej w nietypowych mikrokasetach.
ZX Interface 1 – opracowane w roku 1983 rozszerzenie dodające obsługę do 8 napędów ZX Microdrive, sieci i RS232 ZX Interface 2 – również wprowadzone w roku 1983 i sprzedawane w cenie 19,95 funtów rozszerzenie o obsługę dwóch joysticków i kartridże o pojemności do 16 kB.
Mikrokomputer doczekał się wersji ZX Spectrum+ z ulepszoną klawiaturą oraz ZX Spectrum 128 z pamięcią RAM rozszerzoną do 128 KB i poprawionymi możliwościami muzycznymi. Na rynku dostępne też były dodatkowe cartridge do przyłączania stacji dyskietek, rozszerzania BASIC-a (np. Mega Basic, Beta Basic) itp.
Modele ZX Spectrum (1982) thumb|Sinclair ZX Spectrum Wyprodukowany przez Sinclaira w 1982 r. i premierowo zaprezentowany na targach Earls Court Computer Show w Earls Court Exhibition Centre w centralnym Londynie. Dostępne były wersje z 16 KB lub 48 KB RAM (o różnych cenach) i 16 KB ROM. Procesor Z80A 3,54 MHz. Gumowe klawisze, niewielki rozmiar: 23 × 14,4 × 3 cm (trochę większy od rozmiarów arkusza A5: 21,0 × 14,8 cm). Dźwięk jednobitowy generowany był przez CPU, poprzez ustawienie lub zerowanie bitu 4 na porcie 0xFE. Gniazdo współpracy z magnetofonem, telewizorem, 28-stykowa szyna systemowa. Brak portu joysticka.
ZX Spectrum+ (1984) thumb|ZX Spectrum+ W Spectrum+ zainstalowano solidniejszą klawiaturę (plastikowe klawisze), wyposażoną w klawisze funkcyjne, które poprzednio były realizowane przez kombinacje klawiszy (w tym klawisze kursora w dolnym rzędzie klawiatury) oraz przycisk reset (z lewej strony komputera). Do roku 1985 sprzedaż komputera zmalała, co spowodowało opracowanie ulepszonej wersji urządzenia.
ZX Spectrum 128 (1986) thumb|ZX Spectrum 128K (1985) Ostatni model ZX Spectrum produkowany przez Sinclaira (choć zaprojektowany przez hiszpańską firmę Investronica) i oparty na Spectrum+ wprowadzony został na rynek brytyjski w lutym 1986. Miał 128 KB pamięci RAM (mapowanej jako 16KB strony w obszarze 48–64 K, możliwość zmiany początku adresu pamięci graficznej), 32KB pamięci ROM (w tym poszerzony interpreter BASIC wyposażony w edytor pełnoekranowy i RAM-dysk), trójkanałowy generator dźwięku stereo AY-3-8912 o rozpiętości 7 oktaw, złącze MIDI, port szeregowy RS232, wyjście monitorowe RGB oraz dołączaną, zewnętrzną klawiaturkę numeryczną.
Po uruchomieniu komputer znajdował się w trybie BASIC 128, w którym niedostępne było np. wpisywanie poleceń za pomocą jednego klawisza, z możliwością przejścia na w pełni zgodny ze „starym” ZX tryb 48K (z uwagi na większą przestrzeń dla zmiennych systemowych w trybie 128K niektóre programy nie pracowały poprawnie). W trybie 48K komputer imitował poprzedni model, bez dostępu do dodatkowych stron pamięci.
Model ten jest rzadko spotykany, gdyż jego produkcji po przejęciu Sinclair Research przez Amstrada szybko zaprzestano.
ZX Spectrum +2 (1986) thumb|ZX Spectrum +2 Krótko po wykupieniu w roku 1986 firmy Sinclair Research przez Amstrada, kiedy to Sinclair poniósł straty finansowe przypisywane pojazdowi elektrycznemu Sinclair C5, w roku 1987 pojawił się produkowany na Tajwanie ZX Spectrum +2 z możliwościami, które miał ZX Spectrum 128, ale z nową klawiaturą (58 klawiszy w układzie QWERTY), wbudowanym magnetofonem kasetowym (tak jak Amstrad CPC 464; jednostka zamontowana w Spectrum 128 +2 nie była wyposażona, ani w licznik obrotów, ani w mechanizm podsłuchu przy przewijaniu taśmy) i dwoma portami dżojstika (w standardzie SJS1nietypowym, odmiennym od standardu stosowanego w popularnych wówczas komputerach Atari czy Commodore 64). Producent komputera nie przewidział dołączenia zewnętrznego magnetofonu, a obudowa urządzenia zapożyczona była z modelu Amstrad CPC 464.
Klawiatura ZX Spectrum +2 nie zawierała klawiszy z nazwami poleceń języka BASIC, występujących we wcześniejszych wersjach, z wyjątkiem poleceń LOAD, CODE i RUN, które były przydatne podczas wczytywania programów.
Późniejsze modele +2 oraz +3 posiadały mikroprocesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz.
Stanowiąc kompletny system z wbudowanym magnetofonem kasetowym, urządzenie sprzedawano raczej z myślą o fanach gier komputerowych, dołączając do każdego zestawu pistolet świetlny.
ZX Spectrum +3 (1987) thumb|ZX Spectrum +3 W kolejnej wersji ZX Spectrum, produkowanej przez Amstrada w oparciu o ZX Spectrum +2, wprowadzonej na rynek w roku 1988, zamiast magnetofonu kasetowego wbudowana była stacja dysków 3-calowych, charakterystycznych dla produktów Amstrada (jak w Amstradzie CPC 664 oraz 6128), zdolna do zapisania ok. 350 kB danych na dyskietce (40 ścieżek, 9 sektorów, 512 bajtów w sektorze). Ten model ZX Spectrum miał także możliwość pracy pod systemem operacyjnym CP/M.
Urządzenie sprzedawano na rynku brytyjskim w cenie 250 funtów, lecz sprzedaż nie była wysoka, co częściowo przypisywano trzycalowej stacji dyskietek. Sprzedano mniej egzemplarzy modelu +3 niż +2, który oferowano do wczesnych lat 90. XX wieku.
Klony i komputery kompatybilne thumb|Timex Sinclair 2068 thumb|TK 90X – klon ZX Spectrum produkowany przez brazylijską firmę Microdigital Eletronica Prosta konstrukcja komputera sprawiła, że powstało wiele kopii (klonów) ZX Spectrum w wielu krajach na całym świecie, w tym wiele z nich powstało w ówczesnym bloku wschodnim, w tym Polsce, na Węgrzech czy w ZSRR (gdzie powstało ich najwięcej). Niemal wszystkie (za wyjątkiem produktów firmy Timex) były wykonane bez porozumienia z Sinclair Research.