Grzęda, dawniej Bomgarby i Grzęda Reszelska () – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim, w gminie Bisztynek.

Do 1954 roku siedziba gminy Grzęda. W latach 1954–1957 wieś należała i była siedzibą władz gromady Grzęda, po jej zniesieniu w gromadzie Bisztynek. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś warmińska z kościołem i Szkołą Podstawową im. Polskiego Towarzystwa Leśnego, która została zlikwidowana w 2023 roku.

Historia Wieś lokowana była 10 czerwca 1339 roku przez prepozyta Kapituły Warmińskiej Jana i wójta krajowego Henryka von Lutra. Zasadźcami wsi byli dwaj Prusowie Piotr i Eckehard Lemkani. Wieś powstała na 64 włókach, w tym 6 włók sołeckich i 4 włóki na uposażenie kościoła parafialnego. Pierwotna nazwa wsi prus. Boumgarbe – wzgórze, przetłumaczona została na niem. Sturmhübel. Nowi osiedleńcy dostali dziewięcioletni okres wolnizny. Kościół wybudowano jeszcze w XIV w. Pod koniec XV wieku. parafia w Grzędzie należała do archiprezbiteratu reszelskiego. Po wojnie polsko krzyżackiej 1519-1521 we wsi leżało odłogiem 19,5 włóki a kościół został zniszczony. Nowi osadnicy do 1533 roku zagospodarowali siedem włók. Nowy kościół wybudowano w 1581 roku. Pierwsza wzmianka o szkole parafialnej w Grzędzie pochodzi z drugiej połowy XVI wieku.

W roku 1705 roku odbył się tu proces o czary przeciwko Annie Lenc. Proces prowadził kanonik kapituły warmińskiej Jan Jerzy Kunigk. W drugiej połowie XVIII wieku nauczycielem był tu Michał Marten, który równocześnie pełnił funkcję organisty. Jako łączne wynagrodzenie od proboszcza i gospodarzy otrzymywał w gotówce: 34 talary, 58 groszy i 9 fenigów oraz w naturaliach: zboże, jaja len i drewno opałowe. W 1754 roku kościół uległ częściowemu spaleniu. Po odbudowie ponownie był konsekrowany w 1779 roku. W 1783 roku było tu 58 domów.

W 1820 roku we wsi mieszkało 355 osób. Niecałe trzydzieści lat później, w 1848 roku wieś zamieszkiwało 447 ludzi. W połowie XIX do tutejszej parafii należały także wsie: Janowiec, Pleśno, Zieleńce. W 1890 roku było tu 532 mieszkańców a wieś miała powierzchnię 1322 ha. W czasie plebiscytu w 1920 roku oddano tu 349 głosów, wszystkie za Prusami Wschodnimi. Szkoła w 1935 roku miała dwóch nauczycieli i 93 uczniów. W 1939 roku mieszkało w Grzędzie 528 osób.

Po 1945 roku była to wieś sołecka ze sklepem. Lokalnie nazywana była Bomgarby, później nadano jej urzędową nazwę Grzęda. W 1954 roku szkoła mieściła się w budynku, gdzie znajduje się obecnie świetlica wiejska. Od roku szkolnego 1966/1967 była to szkoła ośmioklasowa. W 1971 roku został oddany do użytku nowy budynek szkolny. W 1998 roku było we wsi 161 mieszkańców. Współcześnie Parafia Świętego Mikołaja w Grzędzie należy do dekanatu reszelskiego.

Zabytki Kościół parafialny pw. św. Mikołaja, salowy z neoromańska wieżą z 1900 roku Pierwotnie była to budowla gotycka, wybudowana w drugiej połowie XIV w. Pierwszy kościół uległ zniszczeniu w czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1519–1521. Po odbudowaniu kościół był konsekrowany przez biskupa Marcina Kromera w 1581 roku. Po pożarze w 1754 roku kościół odbudowany został w stylu barokowym w latach 1755–1757 i konsekrowany ponownie w 1779 roku przez biskupa warmińskiego Ignacego Krasickiego. Wyposażenie wnętrza rokokowe z ok. 1760–1770 roku ołtarz główny i ambona należą do ostatnich prac z warsztatu Krzysztofa Pervangera z Tolkmicka. Obraz św. Mikołaja w ołtarzu głównym jest dziełem Józefa Korzeniewskiego. Pomnik poległych podczas I wojny światowej mieszkańców wsi Grzęda, znajduje się przy kościele. Na czarnym, granitowym krzyżu wypisane są nazwiska poległych oraz daty ich śmierci. Przykościelny cmentarz z kilkunastoma zabytkowymi nagrobkami.

Przypisy

Bibliografia Andrzej Rzempołuch, Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Agencja Wyd. „Remix”, Olsztyn,1993. .

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom XI (s. 512 – hasło Sturmhuebel), Warszawa, 1890 Biskupiec z dziejów miasta i powiatu (s. 163), Pojezierze, Olsztyn, 1969. Przewodnik po zabytkowych kościołach południowej Warmii (s. 30–32), Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1973 Historia Szkoły Podstawowej w Grzędzie Pomnik poległych podczas I wojny światowej na przykościelnym cmentarzu

Kategoria:Grzęda (województwo warmińsko-mazurskie)