Małe Łunawy () – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Chełmno.
Nazwa Według Haliny Turskiej nazwa wsi może być pozostałością po zamieszkujących ten obszar Prusach. Jako porównanie podaje miejscowość Łunowo (powiat braniewski), która w XIII w. występować miała pod nazwą Lunawe (później niem. Lunau i pol. Lunawa). Sugeruje, że nazwa Łunawy mogłaby być spokrewniona z lit. liunas (pol. moczar, bagno), które odpowiadałoby położeniu wsi (na obszarach podmokłych)H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 105..
Aktualna nazwa wsi została wprowadzona w celu łatwiejszego rozróżniania dwóch wsi o tej samej nazwie – Wielkie Łunawy i Małe ŁunawyH. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 104..
Podział administracyjny +Integralne części wsi Małe ŁunawyObwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. 2015 poz. 1636), ss. 1358, 1513, 2201.Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw i rodzajów niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych (Dz.U. 2022 poz. 2783), s. 26. SIMCNazwaRodzaj1028130Nad Szosączęść wsi (zniesiona 01.01.2023)1028147Ostatni Rządczęść wsi (zniesiona 01.01.2023)1028160Środkowy Rządczęść wsi (zniesiona 01.01.2023) W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93., w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 101..
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Historia Wieś założona w 1604 roku, zasiedlona przez mennonitów, nazwanych Olędrami (lub Holendrami). Zasiedlili oni obszar wydzierżawiony (elokowany) mieszczanom chełmińskim w 1602G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełminskiego, Gdynia 2020, s. 76.Z. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 157., najpewniej przez biskupa chełmińskiegoZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 158.. Wieś miała zostać wzniesiona jako rzędówka (wg G. Mazur określona jako rzędówka bageinna)G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełminskiego, Gdynia 2020, s. 77..
Ok. 1727 wieś miała zostać zasiedlona na nowo przez olenderkich osadników, wprowadzając na nowo osadnictwo na prawie niemieckim, z naciskiem na wprowadzenie renty czynszowejE. Kwiatkowska, Osadnictwo wiejskie powiatu chełmińskiego do połowy XX wieku, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 74.. Małe Łunawy były jedną z wsi, które powstała do końca XVIII w. wskutek licznych elokacji prowadzonych od 1602, a jej obszar najpewniej ulegał modyfikacjom na skutek elokacji z lat 1652, 1702, 1752 (poprawionej w 1756) i ostatniej z 1802. Na obszarze objętym elokacją, rozciągającym się od północnych granic miasta aż po wsie Kolno, Kolenko, Podwiesk i Wielkie Łunawy (z wyłączeniem Nowej Wsi Chełmińskiej)Z. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 157-158.. W roku 1781 podjęto działania mające na celu osuszenie tamtejszych bagien oraz terenów podmokłych. Wieś w okresie XVII i XVIII w. w całości lub w znacznej części została wydzierżawiona Olendrom przez chełmińskich mieszczanZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 159..
W 1898 roku wybudowano szkołęGmina Chełmno Studium Uwarunkowań i kierunków Zagospodarowania przestrzennego Tom 1 1999. Miejscowość też była wymieniana jako Łunawki. W czasie Cesarstwa Niemieckiego, miejscowość podlegała parafii w Wabczu, szkołę w Paparzynie oraz pod stację pocztową w TrzebiełuchuZakładając, że Małe Łunawy tożsame są z wzmiankowanymi przez źródło Łunawami Polskimi/Szlacheckimi.. Pochodzący z Małych Łunaw G. Görzow (lub Goerzow) w 1897 zakupił chełmińską drukarnię od wdowy po Karolowi Fryderykowi Brandtacie (Karl Friedrich Brandt)B. Danilczuk, Chełmno w okresie zaboru pruskiego (XIX - pocz. XX w.), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 230..
Na mapach od ok. 1906 występuje już jako Klein Lunau.
W okresie międzywojennym w powiecie chełmińskim działać miała komórka Komunistycznej Partii Polski zorganizowana przez niejakiego Józefa Jarząbkowskiego z Wałdowa Królewskiego. Powodem do zorganizowania siatki KPP miały być problemy ekonomiczne wywołane Wielkim Kryzysem. Po utrwaleniu się oddziału w Chełmnie rozpoczęto działania mające na celu rozbudowę organizacji. Jedną z miejscowości, w której zaczęto prowadzić działalność propagandową, były Małe Łunawy. Miało udać im się zwerbować do KPP niejakiego Antoniego Chmielewskiego, któremu miano powierzyć zadanie stworzenia komórki partii we wsiM. Wojciechowski, Powiat i miasto Chełmno w okresie międzywojennym (1920 - 1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 291.. W związku z tym kontaktować się miał z S. Kaźmierczykiem, M. Kucem oraz B. Brandtem. Działania policji zatrzymały rozwój KPPM. Wojciechowski, Powiat i miasto Chełmno w okresie międzywojennym (1920 - 1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 292..
W latach 1939–1942 dotychczasową nazwą wsi było Klein Lunau, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942–1945 nazywała się Kleinlunau. W czasie II wojny światowej posiadała status wieś. W ramach akcji eksterminacyjnej prowadzonej przez Selbstschutz 24 listopada 1939 we wsi Klamry został rozstrzelany nauczyciel z Małych Łunaw – Kazimierz KlemańskiJ. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 314-315..
Według informacji przekazanych przez władze PRL, na terenie wsi w 1946 r., stacjonujący od 1945 r. na Pomorzu (w tekście w Borach Tucholskich), Łupaszka wraz ze swoją bandą miał dokonać zabójstwa na funkcjonariuszu Milicji Obywatelskiej Wacławie JankowskimM. Wojciechowski, Kształtowanie i utrwalanie władzy ludwoej w Chełmnie i powiecie w latach 1945-1948, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 359..
W latach 60. XX w., w związku ze zbliżającymi się z obchodami XX-lecia Polski Ludowej oraz ze zbliżającymi się obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego, rozbudowanie podległa szkoła znajdująca się we wsi. Oficjalnymi powodami były zbliżające się obchody, jak i potrzeba stworzenia większej przestrzeni do nauki. Przez propagandę PRL-u został wykorzystany do ukazania tego jako symbol ofiarności społeczeństwa (głównie z ofiarnością na rzecz Społecznego Funduszu Budowy Szkół) oraz jako czynu społecznego związany z odezwą Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu oraz ww. obchodówK. Faber, Oświata i życiu kulturalne Chełmna i powiatu w Polsce Ludowej, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 431-432..mały|Zaniedbany cmentarz ewangelicki w Małych Łunawach (stan na 2020) Demografia i powierzchnia W 1773 miejscowość zamieszkana miała być przez 173 mieszkańców (lub 167Z. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 172.), a jej powierzchnia wynosić miała 14 łanów i 29 mórg.
W 1884, według G. Mazur utożsamiającej Łunawy Polskie (Łunawy Szlacheckie) z obecnymi Małymi Łunawami, wieś zamieszkana miała być przez 84 osoby (63 ewangelików i 21 katolików), a jej obszar wynosił 3277 mórg. Znajdowało się tam 15 budynków, w tym 7 domów mieszkalnych .
W 1921 wieś zamieszkiwać miało 252 osób, z czego ok. 8 osób było innego wyznania, a w samej miejscowości znajdować się miało 55 budynków.
Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Małe Łunawy (wraz z Wielkimi Łunawami) było zamieszkiwane przez 366 mieszkańców. Czyniło ją wtedy szóstą największą wsią w gromadzie Dolne WymiaryK. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.) [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 538.. W 1966 r. powierzchnia wsi (wraz z Wielkimi Łunawami) wynosiła 11,3 km2.
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 188 mieszkańców. Była szesnastą co do wielkości miejscowością gminy Chełmno.
Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 wieś liczyła 185 mieszkańcówMałe Łunawy, [w:] Bank Danych Lokalnych Głównego Urzędu Statystycznego [dostęp: 16.04.2026]..
Zabytki Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisany jest cmentarz ewangelicki z połowy XIX w., nr rej.: 539 z 1.06.1987.
W miejscowości znajduje się także budynek starej szkoły z 1898 r.Gmina Chełmno
Studium Uwarunkowań i kierunków Zagospodarowania przestrzennego Tom 1
1999
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrznne
M. Biskup, Dzieje Chełmna i jego regionu - digitalizacja Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu [dostęp: 2025-02-02].
Łunawy [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886.
Bibliografia
H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. 2015 poz. 1636). Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw i rodzajów niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych (Dz.U. 2022 poz. 2783). Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022. G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełminskiego, Gdynia 2020. Z. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. E. Kwiatkowska, Osadnictwo wiejskie powiatu chełmińskiego do połowy XX wieku, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968. Gmina Chełmno Studium Uwarunkowań i kierunków Zagospodarowania przestrzennego Tom 1 1999. B. Danilczuk, Chełmno w okresie zaboru pruskiego (XIX - pocz. XX w.), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. M. Wojciechowski, Powiat i miasto Chełmno w okresie międzywojennym (1920 - 1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. M. Wojciechowski, Kształtowanie i utrwalanie władzy ludwoej w Chełmnie i powiecie w latach 1945-1948, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. K. Faber, Oświata i życiu kulturalne Chełmna i powiatu w Polsce Ludowej, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.